గఫలత మేం గాఫిల

క బీర జబ కహతే హైం కి “రే దిల గాఫిల గఫలత మత కర, ఏక దినా జమ ఆవేగా” తబ దరఅసల వే లోగోం సే అపనీ ఆత్మా కో జగానే కీ బాత కహతే హైం । యమలోక సే బులావా కిసీ భీ దిన ఆ సకతా హై । జీవన అనిత్య హై ఇసలిఏ అంతరాత్మా మేం జ్ఞానజోత జలానే కీ జరూరత హై । ఇసమేం గాఫిల ఔర గఫలత దో శబ్దోం కా ప్రయోగ కియా గయా హై జో అరబీ మూల సే ఆఏ హైం । కబీర కీ భాషా సధుక్కడీ యానీ ఆమ ఆదమీ కీ జబాన హై । కబీర జైసే జనకవి జబ ‘గాఫిల-గఫలత’జైసే శబ్దోం కా ప్రయోగ కరతే హైం తో సహజ హీ సమఝా జా సకతా హై కి రాజ-కాజ కీ ఫారసీ భాషా కా అసర లోకబోలియోం పర కిస కదర చఢ చుకా థా । దేఖనే కీ బాత యహ భీ హై కి కబీరబానీ మేం గాఫిల సే బనా గఫిలాఈ శబ్ద భీ ఆతా హై-“ ఐసా లోగ న దేఖా భాఈ, భూలా ఫిరే లిఏ గఫిలాఈ।” యహ గఫిలాఈ నిశ్చిత హీ ఉస దౌర కే సమాజ మేం గాఫిల కా ప్రచలిత రూప రహా హోగా। గాఫిల యా గఫలత కే శుద్ధ రూప నుక్తా లగా కర గఫలత ఔర గాఫిల బనతే హైం ।

గాఫిల ఉసే కహతే హైం జో బేఖబర హో । హేంస వేర ఔర మిల్టన కోవేన కీ ఏ డిక్శనరీ ఓఫ మౖడర్న రిటన అరేబిక కే ముతాబిక గాఫిల కే మూల మేం అరబీ కా గఫాలా ghafala హై జిసమేం అసావధానీ, ఉపేక్షా, లాపరవాహీ, భూల జైసే భావ హైం । ఇసకీ ధాతు హై గైన- ఫా-లామ (غ-ف-ل) । ఇససే బనే గాఫిల మేం ఆత్మవిస్మృత, అసావధాన, బేఖబర, ఆత్మలీన, నిశ్చేత, బేహోశ కే సాథ-సాథ కాహిల, ఆలసీ జైసీ అర్థవత్తా భీ హై । గౌర కరేం గఫాలా కే మూల భావ ఉపేక్షా యా లాపరవాహీ జైసే భావోం పర । జో ఖుద మేం గుమ హై, జిసే జమానే కీ ఖబర నహీం వహ దరఅసల కారోబారే-దునియా కీ ఉపేక్షా హీ తో కర రహా హై । జిసే సంసార కీ పరవాహ నహీం ఐసా వ్యక్తి ఆత్మలీన యోగీ భీ హో సకతా హై ఔర అకర్మణ్య, ఆలసీ యా లాపరవాహ భీ హో సకతా హై ।

గఫలత కా ప్రయోగ భీ హిన్దీ మేం ఉధేడబూన, ఉలఝన యా గడబడీ కే అర్థ మేం జ్యాదా హోతా హై । “బడీ గఫలత హో గఈ”, “గఫలత మత కరో”, “వో గఫలత మేం రహతా హై” జైసే వాక్యోం సే యహ స్పష్ట హో రహా హై । గఫలత మేం మూలతః - అసావధానీ, అసతర్కతా, బేఖబరీ, సంజ్ఞాహీనతా, నిశ్చిష్టతా, బేహశీ, త్రుటి, భూల, చూక, ఉపేక్షా, ఆలస్య, బేపరవాహీ, కాహిలీ కే భావ హైం । గఫాలా మేం నిహిత ఉపేక్షా ఇస శృంఖలా కే జిస శబ్ద మేం సర్వాధిక ఉభర రహీ హై వహ హై తగాఫుల । బోలచాల యా లిఖత-పఢత కీ హిన్దీ మేం తగాఫుల కా ఇస్తేమాల నహీం హోతా మగర శేరో-శాయరీ మేం దిలచస్పీ రఖనే వాలే లోగోం కే లిఏ యహ అజనబీ భీ నహీం హై మసలన- “అబ ఉసకా తగాఫుల గవారా కరో, మసీహా మసీహా పుకారా కరో।” మోహమ్మద ముస్తఫా ఖాఁ మద్దాహ తగాఫుల కే మాయనే ఉపేక్షా, బేతవజ్జోఈ, అసావధానీ, గఫలత, ఢీల, విలమ్బ, దేర ఆది బతాతే హైం ।

గఫలత సే బనే కుఛ ఖూబసూరత శబ్ద భీ హైం జినకా ప్రయోగ కియా జా సకతా హై జైసే గఫలతకదా జిసమేం భవసంసార కీ వ్యంజనా ఉభరతీ హై , మగర వ్యంగ్య కే నజరిఏ సే । బుజుర్గోం కా కహనా హై కి యే దునియా గడబడఝాలా హీ హై । యహాఁ సబ కుఛ బేతరతీబ హై , సబ కుఛ ఉలఝా హుఆ హై । ఇసే దురుస్త కరనే కా జిమ్మా ఇన్సాన కా హై, మగర వహ ఖుద హీ గఫలతజదా యానీ అసావధాన రహతా హై । ఇసీ తరహ సుస్త, ఆలసీ యా ఆదతన అసావధాన వ్యక్తి కే లిఏ గఫలతఆశ్నా జైసా శబ్ద భీ హై ఔర గఫలతపేశా భీ। ఇన్హేం హమ ఏహదీ, సుస్తశిరోమణీ యా ఆలసీరామ కీ ఉపాధియోం సే నవాజతే హైం ।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

గాఛ ఔర పేడ

పే డ కే అర్థ మేం పూర్వీ భారతీయ బోలియోం మేం ‘గాఛ’ శబ్ద బహుత ఆమ హై। బాంగ్లా మేం భీ ‘గాఛ’ కా అర్థ వృక్ష హీ హై। పూర్వీ బోలియోం మేం ‘గాఛీ’ శబ్ద కా అభిప్రాయ వృక్షవాటికా భీ హోతా హై ఔర ఆమ్రకుంజ భీ। ఖాసతౌర పర ఆమ, కటహల, పీపల జైసే పేడోం కే సమూహ కే లిఏ ఇస శబ్ద కా ప్రయోగ హోతా హై। రతీనాథ కీ చాచీ ఉపన్యాస మేం బాబా నాగార్జున నే బీజూ ఆమోం కే బగీచే కో గాఛీ కహా హై। ‘బీజూ’ యానీ ఆమ కా వహ పేడ జిసే బీజ బో కర లగాయా గయా హో। ‘కలమీ’ ఆమోం కా బగీచా కలమీ బాగ కహలాతా హై। ‘గాఛీ’ కా అర్థ ఛోటా పేడ యా పౌధా భీ హోతా హై। ఇసీ తరహ ‘బాడీ’ యానీ ఛోటే బగీచే కే లిఏ భీ గాఛీ కా ప్రయోగ దేఖా జాతా హై। కహీం కహీం గాఛీ ఔర భీ లఘుతా కే చలతే ‘గఛియా’ హో జాతీ హై। హిన్దీ శబ్దసాగర మేం గాఛ శబ్ద కీ ప్రవిష్టి మేం- “ఖజూర కీ నరమ కోంపల జిసే లోగ పేడ కట జానే పర సుఖాకర రఖ ఛోడతే హైం ఔర తరకారీ కే కామ మేం లాతే హైం । బోరా జో బైల ఆది పశుఓం కీ పీఠ పర బోఝ లాదనే కే లియే రఖా జాతా హై।” వైసే హిన్దీ మేం పేడ కే లిఏ కఈ శబ్ద హైం జైసే అగ, అగమ, విటప, వృక్ష, ద్రుమ, అద్రి, కుట, జర్ణ, ఝాడ, తరు, తరువర, దరఖ్త, పాదప, భూజాత యా కుఠారూ ఆది।

వృక్ష శబ్ద సే కుఛ నఏ నామ భీ జన్మే హైం। వృక్ష సే ‘వ’ కా లోప హుఆ ఔర రహ గయా ‘రూక్ష’। అబ రూక్ష సే మాలవీ-రాజస్థానీ మేం రూఁఖ, రూఁఖడా జైసే కుఛ నఏ నామ భీ చల పడే। ఇసీ తరహ వృక్ష సే బిరఛ, బిరిఖ యా బిరిఛ జైసే నామ భీ చలన మేం హైం ఔర లాలిత్యపూర్ణ లేఖన యా దేశీ తడకా లగానే కే లిఏ ఇనకా ప్రయోగ సృజనధర్మీ కరతే రహతే హైం। వైసే వృక్ష కే లిఏ ‘పేడ’ శబ్ద సర్వాధిక ప్రచలిత హై। ఇసకీ వ్యుత్పత్తి కో లేకర విద్వానోం మేం దో తరహ కే మత హైం। కుఛ లోగోం కా మాననా హై కి పేడ కా జన్మ ప్రాకృత కే ‘పట్టీ’ కీ కోఖ సే హుఆ హై। ‘పట్టీ’ కే మూల మేం ‘పత్రీ’ హై జిసకా రిశ్తా సంస్కృత కే ‘పత్ర’ సే హై। పత్ర యానీ పత్తా। జౖన ప్లైట్స ఇసీ మత కే హైం। ఇసకే విపరీత కుఛ విద్వానోం కా మాననా హై కి పేడ దరఅసల ‘పిణ్డ’ సే ఆ రహా హై। పిణ్డ సే పేడ కే ఉపజనే కీ బాత తార్కిక భీ హై క్యోంకి సంస్కృత వాఙ్మయ కే అనేక సందర్భోం మేం పిణ్డ కా ఆశయ వృక్ష సే జుడతా రహా హై। కఈ తరహ కే వృక్షోం కే సాథ ‘పిణ్డ’ శబ్ద ప్రత్యయ యా ఉపసర్గ కీ తరహ లగా దిఖాఈ దేతా హై జిసమేం ‘పిణ్డ’ కా అర్థ వృక్ష హీ హై జైసే పిణ్డ ఖజూర। పిణ్డ శబ్ద కా అర్థ తాడ జాతి కా వృక్ష, అశోక వృక్ష ఆది భీ హై। ఇసీ తరహ ఆయుర్వైదిక గుణోం వాలే బేర జాతి కే ఏక కఁటీలే వృక్ష వికంకత కా నామ పిణ్డారా హై జిసమేం పిణ్డ సాఫ నజర ఆ రహా హై। పిణ్డ సే పేండ ఔర పేడ కా రూపాన్తర హోతా చలా గయా। ఇసకే విపరీత పత్ర సే పేడ కే రూపాన్తర కీ కల్పనా నహీం కీ జా సకతీ।

అబ గాఛ కీ బాత। ‘గాఛ’ అర్థాత వృక్ష కే మూల మేం సంస్కృత శబ్ద ‘గచ్ఛ’ హై జిసకా అర్థ హై జానా, చలనా, బఢనా, గతి కరనా। బతౌర వృక్ష, గచ్ఛ మేం లగాతార బఢనా, గతి కరనా, వృద్ధి కరనా జైసే భావ హై। యూఁ దేఖా జాఏ తో గతి న కరనా భీ వృక్ష కీ ఖాసియత హై ఔర ఇస వజహ సే హీ ‘అగమ’ యా ‘అగ’ అర్థాత జో చలతే-ఫిరతే నహీం, జైసే నామ భీ ఉసే మిలే హైం। యహ దిలచస్ప హై కి నిరన్తర ఊర్ధ్వాధర గతి ఔర వర్ష మేం కఈ రూప బదలనే వాలే అనూఠే-అపూర్వ గుణ కే చలతే హీ ఏక హీ స్థాన పర బనే రహనే కే బావజూద పేడోం మేం లగాతార గతి కరనే కా లక్షణ భీ దేఖా గయా ఔర ఇసీలిఏ ఉసే ‘గచ్ఛ’ కహా గయా ఔర ఫిర ఉససే గాఛ, గాఛీ జైసే శబ్ద బనే హైం। పేడ కీ వ్యుత్పత్తి పిణ్డ సే హోనే కా ఏక మజబూత ఆధార ‘గచ్ఛ’ సే బనే ఏక సమాస మేం ఛుపా హై।

గౌతమ బుద్ధ కే జీవన పర ఆధారిత ప్రఖ్యాత బౌద్ధ గ్రన్థ మహావస్తు మేం ‘గచ్ఛ-పిణ్డ’ శబ్ద ఆయా హై। మూలతః యహ సమాస హై। డౖ సునీతికుమార చాటుర్జ్యా ఇసే విచిత్ర సమాస మానతే హుఏ ఇసకే లిఏ అనువాదాత్మక సమాస పద నిర్ధారిత కరతే హైం। వైసే యహ ద్వన్ద్వ సమాస కా ఉదాహరణ హై। ‘గచ్ఛ’ యానీ పేడ, పౌధా ఆది। గచ్ఛ మేం నిహిత బఢనే కే భావ సే గచ్ఛ మేం వృక్ష కా సంకేత భీ శామిల హుఆ జిససే గాఛ, గాఛీ ఆది బనే। పిణ్డ కిసీ ఢేర, అచల, ఠోస, ఘన జైసా పదార్థ హీ పిణ్డ హై। ఇసీ తరహ బఢనే కే అర్థ సే హీ గచ్ఛ మేం పరివార, కుల యా కుటుమ్బ కా భావ భీ ఆయా। ఇసీ తరహ పిణ్డ మేం భీ పరివార యా కుల కా భావ హై। పశ్చిమోత్తర భారత కీ బోలియోం మేం మనుష్యోం కే ఆబాద సమూహ కో పిణ్డ భీ కహా జాతా హై। గాఁవ కే అర్థ మేం భీ పిణ్డ కా ప్రయోగ హోతా హై। అబ జబ పిణ్డ కా అర్థ భీ వృక్ష హై ఔర గచ్ఛ మేం భీ పేడ కా హీ భావ హై తబ ‘గచ్ఛ-పిణ్డ’ యానీ ‘పేడ-పేడ’ జైసే సమాస సే క్యా అర్థసిద్ధి హో సకతీ హై? జాహిర హై జిస తరహ ‘అచ్ఛా-భలా’ ‘ఋషి-ముని’, ‘భాఈ-బంధ’ యా ‘కంకర-పత్థర’ ఆది ద్వద్వ సమాస కే ఉదాహరణ హైం వైసా హీ ‘గచ్ఛ-పిణ్డ’ కే సాథ భీ హై। మగర బాత ఇతనీ ఆసాన నహీం హై।

మేరే విచార మేం ‘గచ్ఛ’ మేం వృద్ధి కా జో భావ హై ఉససే హీ ‘గచ్ఛ-పిణ్డ’ కీ అలగ అర్థవత్తా స్థాపిత హోతీ హై। కుల, పరివార కా మహత్వ ఉసకే బఢతే జానే కే గుణ సే హీ హై। బాఁస శబ్ద వంశ సే బనా హై। పూర్వవైదిక యుగ మేం వంశ శబ్ద కా అర్థ బాంస హీ రహా హోగా। ప్రాచీన సమాజ మేం లక్షణోం కే ఆధార పర హీ భాషా మేం అర్థవత్తా వికసిత హోతీ చలీ గఈ। స్వతః ఫలనే ఫూలనే కే బాఁస కే నైసర్గిక గుణోం నే వంశ శబ్ద కో ఔర భీ ప్రభావీ బనా దియా ఔర ఏక వనస్పతి కీ వంశ-పరంపరా నే మనుష్యోం కే కుల, కుటుంబ సే రిశ్తేదారీ స్థాపిత కర లీ। సో ‘గచ్ఛ’ మేం నిహిత పరివార, కుల, కుటుమ్బ కే అర్థ మేం హీ అగర వృద్ధి కా అర్థ వంశ-పరమ్పరా సే లగాయా జాఏ తో ‘గచ్ఛ-పిణ్డ’ కా సీధా సా అర్థ వంశ-వృక్ష నికలతా హై। బౌద్ధగ్రన్థ మహావస్తుఅవదానమ్ మేం బుద్ధ కే జాతక రూపోం కా ఉల్లేఖ హై। స్పష్ట హై కి యహాఁ గచ్ఛ-పిణ్డ సే తాత్పర్య వంశ-వృక్ష సే హీ హోగా।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

కల-కల కీ శబ్దావలీ

భా షా కా వికాస ప్రాకృతిక ధ్వనియోం కా అనుకరణ కరనే సే హుఆ హై। పానీ కే బహావ కా సంకేత ‘కల-కల’ ధ్వని సే మిలతా హై। ఇస ‘కల’ కే ఆధార పర దేఖతే హైం కి హమారీ భాషాఓం కో కితనే శబ్ద మిలే హైం। కల్ కీ అర్థవత్తా బహుత వ్యాపక హై। నదీ-ఝరనే కీ కల-కల ఔర భీడ కే కోలాహల మేం యహీ కల ధ్వని సునాఈ పడ రహీ హై। పక్షియోం కీ చహచహ ఔర కుహుక కే లిఏ ప్రచిలత కలరవ కా అర్థ భీ కల ధ్వని (రవ) హీ హై। హిన్దీ మేం గలా, గలీ, ఖర్రాటా, ఖల్లా, గరియానా, గుర్రానా, కుల్లా, కల్లా, గాల ఆది ఔర అంగ్రేజీ కా కౖల, కైలేండర జైసే అనేక శబ్ద ఇసీ కల కీ శృంఖలా సే బంధే హుఏ హైం। చలిఏ, పహచానతే హైం ఇన్హేం।

ప్రాచీన రోమ మేం పురోహిత నఏ మాస కీ జోర-శోర సే ఘోషణా కరతే థే ఇసే calare కహా జాతా థా। అంగ్రేజీ కా call భీ ఇససే హీ బనా హై। రోమన మేం calare కా అర్థ హోతా హై పుకారనా యా మునాదీ కరనా। కైలేయర సే బనే కైలేండే కా మతలబ హోతా హై మాహ కా పహలా దిన। మాహ-తాలికా కే లిఏ కైలేండర కే మూల మేం భీ యహీ కైలేయర హై। భాషా విజ్ఞాన కే నజరియే సే calare కా జన్మ సంస్కృత కే కల్ యా ఇండో-యూరోపీయ మూల కే గల యానీ gal సే మానా జాతా హై। ఇన దోనోం హీ శబ్దోం కా మతలబ హోతా హై కహనా యా శోర మచానా, జాననా-సమఝనా యా సోచనా-విచారనా।

కల-కల మేం ధ్వనివాచీ సంకేత సే పానీ కే బహావ కా అర్థ తయ హుఆ మగర ధ్వనివాచక అర్థ భీ బరకరార రహా। బహావ కే అర్థ మేం బరసాతీ నాలే కో ఖల్లా / ఖాలా కహతే హైం। యహ స్ఖల సే ఆ రహా హై జిసమేం గిరనే, ఫిసలనే, బహనే, టపకనే, నీచే ఆనే, నిమ్నతా జైసే భావ హైం। జాహిర హై కల కా అగలా రూప హీ స్ఖల హుఆ జిససే నాలే కే అర్థ మేం ఖల్లా బనా। కల కా హీ అగలా రూప గల హోతా హై। జరా సోచే పంజాబీ కే గల పర జిసకా మతలబ భీ కహీ గఈ బాత హీ హోతా హై। సాఫ హై కి అంగ్రేజీ కా కౖల, సంస్కృత కా కల్ ఔర పంజాబీ కా గల ఏక హీ హై।

కల్ కా వికాస గల్ హై జిసకా అర్థ హై టపకనా, చుఆనా, రిసనా, పిఘలనా ఆది। యహ కల కే బహావవాచీ భావోం కా విస్తార హై। గౌర కరేం ఇన సబ క్రియాఓం పర జో జాహిర కరతీ హైం కి కహీం కుఛ ఖత్మ హో రహా హై, నష్ట హో రహా హై। యహ స్పష్ట హోతా హై ఇసకే ఏక అన్య అర్థ సే జిసమేం అన్తర్ధాన హోనా, గుజర జానా, ఓఝల హో జానా యా హట జానా జైసే భావ హైం। గలన, గలనా జైసే శబ్దోం సే యహ ఉజాగర హోతా హై। కోఈ వస్తు అనంత కాల తక రిసతీ నహీం రహ సకతీ। స్రోత కభీ తో సూఖేగా అర్థాత వహాఁ జో పదార్థ హై వహ అంతర్ధాన హోగా। గల్ ధాతు సే హీ బనా హై గలా జిసకా మతలబ హోతా హై కంఠ, గ్రీవా, గర్దన ఆది। ధ్యాన రహే, గలే సే గుజరకర ఖాద్య పదార్థ అంతర్ధాన హో జాతా హై।

గల్ సే గలా బనా హై ఔర గలీ భీ। నిగలనా శబ్ద భీ ఇసీ మూల సే బనా హై। గలే కీ ఆకృతి పర ధ్యాన దేం। యహ ఏక అత్యధిక పతలా, సఁకరా, సంకుచిత రాస్తా హోతా హై। గలీ కా భావ యహీం సే ఉభర రహా హై। కణ్ఠనాల కీ తరహ సఁకరా రాస్తా హీ గలీ హై। గలీ సే హీ బనా హై గలియారా జిసమేం భీ తంగ, సంకరే రాస్తే కా భావ హై। గల్ మేం నిహిత గలన, రిసన కే భావ కా అంతర్ధాన హోనే కే అర్థ మేం ప్రకటీకరణ అద్భుత హై। కుఛ విద్వాన గలియారే కీ తులనా అంగ్రేజీ శబ్ద గైలరీ gallery సే కరతే హైం। యూఁ గుజరనే ఔర ప్రవాహీ అర్థ మేం భీ సఁకరే రాస్తే కే తౌర పర కల, గల సే హోతే హుఏ గలా ఔర గలీ కే వికాస కో సమఝా జా సకతా హై।

గౌర కరేం సుబహ సోకర ఉఠనే కే బాద ముఁహ మేం పానీ భర కర గాలోం కీ పేశియోం కో జోరదార హరకత దేనే సే తాజగీ మిలతీ హై। ఇసే కుల్లా కరనా కహతే హైం। యహ కుల్లా మూలతః ధ్వని అనుకరణ సే బనా శబ్ద హై ఔర ఇసమేం వహీ కల-కల ధ్వని హై జో పత్థరోం సే టకరాతే పానీ మేం హోతీ హై। వైసే కుల్లా కా మూల సంస్కృత కే కవల సే మానా జాతా హై। హిన్దీ మేం జో గాల హై వహ సంస్కృత కే గల్ల సే ఆ రహా హై। ఫారసీ మేం గల్ల సే కల్లా బనతా హై జిసకా ప్రయోగ హిన్దీ మేం భీ హోతా హై జైసే కల్లే మేం పాన దబానా యానీ ముఁహ మేం పాన రఖనా। గల్ల ఔర కల్ల కీ సమానతా గౌరతలబ హై। గల్ల సే హిన్దీ మేం గాల బనతా హై ఔర ఫారసీ మేం కల్లా। మగర దోనోం హీ భాషాఓం మేం కుల్లా కా అర్థ గాలోం మేం పానీ భరకర ఉసమేం ఖలబలీ పైదా కరనా హీ హై।

తాజగీ కే లిఏ కుల్లా కే అలవా గరారా భీ కియా జాతా హై। యహ సంస్కృత కే గర్గర (గర-గర) సే ఆ రహా హై। కల కల కా హీ వికాస గర గర హై। ఆమతౌర పర గర గర ధ్వని గలే సే అథవా నాక సే నికలతీ హై। ఇస ధ్వని కే లిఏ నాక యా గలే మేం నమీ హోనా భీ జరూరీ హై। క వర్ణక్రమ కీ ధ్వనియాఁ ఆమతౌర పర ఏక దూసరే సే బదలతీ హైం। నీంద మేం ముఁహ సే నికలనేవాలీ ఆవాజోం కో ఖర్రాటా కహా జాతా హై। ఇసకీ తులనా గర్గర సే కరనా ఆసాన హై। యహాఁ గ ధ్వని ఖ మేం తబ్దీల హో రహీ హై। ఖ, క గ కణ్ఠ్య ధ్వనియాఁ హై మగర ఇనమేం భీ ఖ సంఘర్షీ ధ్వని హై ఔర బినా ప్రయాస సిర్ఫ నిశ్వాస కే జరియే బన రహీ హై। సో ఖర్రాటా శబ్ద భీ ఇసీ కడీ సే జుడ రహా హై। హాఁ, గుర్రానే గో భీ న భూల జాఏఁ।

అంగ్రేజీ కే గార్గల gargle శబ్ద కా ప్రయోగ భీ శహరీ క్షేత్రోం మేం ఆమతౌర పర హోనే లగా హై। ఇసకీ ఆమద మధ్యకాలీన ఫ్రైంచ భాషా కే gargouiller మానీ జాతీ హై జో ప్రాచీన ఫ్రైంచ కే gargouille సే జన్మా హై జిసమేం గలే మేం పానీ కే ఘర్షణ ఔర మంథన సే నికలనే వాలీ ధ్వని కా భావ నిహిత హై। ఇస శబ్ద కా జన్మ గార్గ garg- సే హుఆ హై జిసమేం గలే సే నికలనే వాలీ ఆవాజ కా భావ హై। ఇసకీ సంస్కృత కే గర్గ (రః) సే సమానతా గౌరతలబ హై। గార్గల శబ్ద బనా హై garg- (గార్గ) + goule (గౖల) సే। ధ్యాన రహే పురానీ ఫ్రైంచ కా goule శబ్ద లైటిన కే గులా gula సే బనా హై జిసకా అర్థ హై గలా యా కణ్ఠ। లైటిన భారోపీయ భాషా పరివార సే జుడీ హై। లైటిన కే గులా ఔర హిన్దీ కే గలా కీ సమానతా దేఖేం।

అపశబ్ద, నిందాసూచక యా ఫూహడ బాత కే లిఏ హిన్దీ ఉర్దూ మేం గాలీ శబ్ద హై। ప్రాయః కోశోం మేం ఇసకా మూల సంస్కృత కా గాలి బతాయా గయా హై। ధ్యాన రహే కల్ యా గల్ మేం కుఛ కహనే కా భావ హై ప్రముఖ హై। కల్-గల్ కీ వికాస యాత్రా మేం అపశబ్ద కే లిఏ గాలి కా వికాస భీ ఇసీ గల్ సే హుఆ। గల్ యానీ ధ్వని। కహనా। గాల యానీ వహ అంగ జహాఁ జీభ వ అన్య ఉపాంగోం సే ధ్వని పైదా హోతీ హై। గలా యానీ వహ మహత్వపూర్ణ అంగ జహాఁ సే ధ్వని పైదా హోతీ హై। గులగపాడా, శోరగుల, కోలాహల, కల-కల, కౖల, గల, కలరవ, గర-గర, గౖర్గల జైసే శబ్దోం మేం కహనా, ధ్వని కరనా హీ మహత్వపూర్ణ హై। గాలీ కా ఏక అన్య రూప గారీ భీ హోతా హై। ఉలాహనా, భర్త్సనా, ధిక్కార యా ఝిడకనే కో గరియానా భీ కహతే హైం। కిసీ కో దుర్వచన కహనే, లతాడనే, ఫటకారనే కే అర్థ మేం భీ ఇసకా ప్రయోగ కియా జాతా హై। జౖన ప్లైట్స కే కోశ మేం గాలీ కీ వ్యుత్పత్తి ప్రాకృత కే గరిహా సే బతాఈ గఈ హై। సంస్కృత మేం ఇసకా మూల గర్హ్ హై జిసకా అర్థ భర్త్సనా యా ధిక్కార హీ హై। గర్హ్ కే మూల మేం భీ గర్ ధ్వని కో పహచానా జా సకతా హై।

గాలీ బకనే కీ క్రియా కే లిఏ గాలీ-గలౌజ శబ్ద భీ హై। ఇసమేం గలౌజ ధ్వని అనుకరణ సే బనా హై। గలౌజ, గలౌచ, గలోచ మేం క్యా సహీ హై, క్యా గలత ఇసకే ఫేర మేం నహీం పడనా చాహిఏ। వైసే హిన్దీ కోశోం మేం గలౌజ కో హీ సహీ బతాయా గయా హై। చూఁకి ధ్వని అనుకరణ కా మామలా హై ఇసలిఏ అలగ అలగ క్షేత్రోం మేం చ ఔర జ కా ఫర్క హో సకతా హై। ఇసీ కడీ మేం గాలీ-గుఫ్తార పర విచార కరేం। గుఫ్తార ముఖ-సుఖ సే నహీం ఆయా హై మగర గాలీ-గుఫ్తార పద కా ప్రయోగ హిన్దీ మేం గాలీ-గుఫ్తా కీ తరహ హోతా హై। అనజానే మేం గాలీగుప్తా భీ దేఖా జాతా హై।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

‘ఛద్మ’ ఔర ‘ఛావనీ’

ఐ సే శబ్ద జో హిన్దీ కీ తత్సమ శబ్దావలీ కే హైం మగర బోలచాల కీ హిన్దీ మేం ఆజ భీ డటే హుఏ హైం ఉనమేం ఛద్మ శబ్ద భీ శామిల హై। కపటపూర్ణ వ్యవహార కే సందర్భ మేం హిన్దీ మేం ఇసకా ప్రయోగ హోతా హై। ఛల-ఛద్మ ఏక ఆమ ముహావరా హై జిసకా అర్థ హై ఛల, కపట యా ధోఖే కా ప్యవహార। ఛద్మవేషీ వ్యక్తి వహ హై జో అపనా అసీల రూప ఛిపానే కే లిఏ రూప బదల కర రహతా హై। ఛద్మ కరనేవాలే వ్యక్తి కో ఛద్మీ కహతే హైం। ధ్యాన రహే, దేహాత మేం పాయా జానే వాలా సంజ్ఞానామ ఛదామీ (లాల) యా ఛదమ్మీ (లాల) ఇస ఛద్మీ కా అపభ్రంశ రూప నహీం హై। యే నామ దరఅసల యూనానీ ముద్రా ద్రఖ్మ సే ఆ రహే హైం జో మౌర్యకాల మేం భారత మేం ద్రమ్మమ్ కే నామ సే చలతీ థీం జినకా దేశీ రూప దామ, దమడీ హుఆ। మూల్య కే అర్థ మేం దామ శబ్ద యహీం సే ఆ రహా హై। దామ కా ఛఠా హిస్సా ఛదామ కహలాయా। దో దమడీ యానీ ఏక ఛదామ। పురానే జమానే మేం దమడీమల భీ హోతే థే ఔర ఛదామీలాల భీ। ఖైర బాత ఛద్మ కీ చల రహీ థీ।

ఛద్మ మేం జో ఫరేబ, ఝూఠ, ఛుపావ, బనావటీపన ఆది కా భావ హై వహ దరఅసల ఛద్ సే ఆ రహా హై। సంస్కృత మేం ఛద్ కా అర్థ హై ఆవరణ। ఛద్ కా ‘ఛ’ హై వహ ‘ఛత’ అర్థాత ‘ఛాయా’ కా ప్రతీక హై। సంస్కృత ఛాయా కా హీ ఫారసీ రూప సాయా హై। మగర హిన్దీ కే ‘ఛాయా’ మేం అబ సిర్ఫ పరఛాఈం కా భావ రహ గయా హై వహీం ఫారసీ కే సాయా మేం పరఛాయీ కే సాథ సాథ ‘ఛత’ కా భావ భీ బరకరార హై। సంస్కృత కీ ‘ఛద్’ ధాతు మేం ఛత, ఛాయా, ఢకే హోనే కా భావ హై। ఛద్ కా మతలబ హోతా హై ఢకనా , ఛిపానా , పర్దా కరనా ఆది। ఛద్ సే హీ బనా హై ఛత్ర, ఛత్రక యా ఛత్రకమ్ । ఇన్హీ శబ్దోం సే బనే హైం ఛాతా, ఛత్రీ ఛతరీ జైసే శబ్ద జిసకా మతలబ హోతా హై ఐసా ఆవరణ జిససే సిర ఢకా రహే, ఛాయా బనీ రహే। రాజాఓం కే సింహాసన కే పీఛే లగే ఛత్ర సే భీ యహ సాఫ హై । ఛత్రపతి, ఛత్రధారీ జైసే శబ్ద ఇససే హీ నికలే హైం। మండపనుమా ఇమారత భీ ఛతరీ హీ కహలాతీ హై। రాజాఓం కీ యాద మేం భీ పురానే జమానే మేం జహాఁ ఉన్హేం దఫనాయా జాతా థా, ఛతరియాఁ బనాఈం జాతీ థీం।

బనావటీ, నకలీ, జాలీ యా ఫర్జీ మేం మూలతః సచ్చాఈ కో ఛుపానే కా భావ హై। ఐసా వ్యవహార జిసమేం సచ కో ఛుపాయా జాఏ, ఉస పర పర్దా యా ఆవరణ డాలా జాఏ, ఛద్మ కీ శ్రేణీ మేం ఆతా హై। ఛద్మ మేం ఛద్ కో అగర పహచానా జాఏ తో సబ స్పష్ట హో జాతా హై। ఛద కా ఛత రూప అగర సంరక్షణ హై తో వహ ఏక ఆవరణ భీ హై। సంస్కృత మేం ఛద్మన్ కా అర్థ హై స్వాంగ, బహానా, ఛుపావ, కపట ఆది। ఛల శబ్ద కీ వ్యుత్పత్తి హిన్దీ శబ్దసాగర మేం స్ఖల సే బతాఈ గఈ హై జో మేరే విచార మేం ఠీక నహీం హై। ఛల మేం భీ వహీ ‘ఛ’ హై జిసమేం ఛుపావ యా ఆవరణ కా భావ హై। ఛల-ఛద్మ మేం దురావ యా ఛుపావ కీ పునరుక్తి హై।

ఫౌజీ పడావ కే లిఏ హిన్దీ మేం ఛావనీ శబ్ద ఆమ హై। కఈ బడే శహరోం మేం ఛావనీ నామధారీ ఇలాకే హోతే హైం। ఇసకా మతలబ యహ కిసీ జమానే మేం వహాఁ సేనా కా స్థాయీ యా అస్థాయీ బసేరా థా। ఉన్హీం స్థానోం పర బాద మేం నఈ ఆబాదీ బస జానే కే బావజూద ఇలాకే కే నామ కే సాథ ఛావనీ శబ్ద జుడా రహా జైసే ఛావనీ చౌరాహా యా ఛావనీ బాజార ఆది। ఆజ కే దౌర మేం భీ జిన శహరోం మేం ఆర్మీ కైంటోనమేంట హోతా హై ఉసే ఛావనీ హీ కహతే హైం। కైంటోనమేంట బోర్డ కో భీ ఛావనీ బోర్డ హీ కహతే హైం। జానతే హైం ఛావనీ శబ్ద కహాఁ సే ఆయా ఔర ఇసకా అర్థ క్యా హై। సంస్కృత మేం ఆచ్ఛాదన కా అర్థ హోతా హై ఆవరణ, వస్త్ర యా ఛాజన ఆది। ఆచ్ఛాదన మేం భీ ఛద్ కో పహచానా జా సకతా హై। ఆ ఉపసర్గ కే బాద ఛాదన బచతా హై। కిసీ జమానే మేం బటోహీ రాహ మేం జబ రుకతే థే తో టహనియోం కో అర్ధవృత్తాకార మోడ కర ఉనకే దోనోం సిరే జమీన మేం గాడ దేతే థే ఔర ఉస ఢాఁచే పర చాదర తాన దేతే థే। యహ ఉనకా అస్థాయీ ఆశ్రయ బన జాతా థా।

గౌర కరేం, యహ జో చాదర హై వహ భీ ఇసీ కడీ కా శబ్ద హై। ఛద్ కే చాదర మేం తబ్దీల హోనే కా క్రమ కుఛ యూఁ రహా హోగా – ఛత్రక > ఛత్తరఅ > ఛద్దర > చద్దర > చాదర। మరాఠీ మేం ఛాదనీ కా అర్థ హోతా హై ఢక్కన, ఆవరణ ఆది ఔర ఇసీ రూప మేం యహ హిన్దీ మేం భీ హై। ఛాదనీ సే ఛావనీ మేం తబ్దీల హోనే కా క్రమ యూఁ రహా- ఛాదనీ > ఛాయణీ > ఛాయణీ > ఛావణీ। హిన్దీ శబ్దసాగర ఛాదనీ కా ఉల్లేఖ నహీం కరతా కిన్తు ఇసకా రిశ్తా ఛానా క్రియా సే జోడతా హై సాథ హీ దేశీ ఛాయణియా, ఛాయణో జైసే శబ్దోం సే ఇసకా సమ్బన్ధ బతాతా హై। స్పష్ట హై కి ఛాయణియా యా ఛాయణో జైసే రూప ప్రాకృత-అపభ్రంశ కే హైం ఔర ఇనకా మూల ఛాదన యా ఛాదనీ హై। ఇసీ కడీ మేం ఛాఁహ, ఛాఁవ, ఛావణ, ఛావన, ఛాజన, ఛప్పర జైసే శబ్ద భీ హైం జినమేం ఆవరణ, డేరా, తమ్బూ, ఆశ్రయ, ఢక్కన జైసే భావ హైం।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

ఘోంఘాబసంత

ఆ లసీ ఔర మహామూర్ఖ కే అర్థ మేం ‘ఘోంఘాబసన్త’ ముహావరా ఖూబ ప్రచలిత హై। ‘ఘోంఘా’ శబ్ద భీ అపనే ఆప మేం ‘గావదీ’ యా ‘ఘోంచూ’ ప్రకృతి కే వ్యక్తి కే లిఏ ప్రయుక్త హోతా హై। గుమసుమ యా చుపచాప రహనే వాలోం కో భీ ‘ఘోంఘా’ కహా జాతా హై। ఘోంఘా కే సాథ ‘బసన్త’ కా మేల చౌంకాతా హై। జిస తరహ సే గధే కే లిఏ బైసాఖనందన ఉపమా హై క్యా ఉసీ తరహ ఘోంఘాబసన్త మేం భీ ‘బసన్త’ కా తాత్పర్య ఋతు సే హీ హై ? చలిఏ, పహలే ‘ఘోంఘా’ కీ ఖబర లేతే హైం, ఫిర ‘బసన్త’ కీ భీ సుధ లీ జాఏగీ। ఘోంఘా శబ్ద ఏక నజర మేం అనుకరణాత్మక లగతా హై మగర ఇసమేం అనుకరణ కా సంకేత ఆసానీ సే పకడ మేం నహీం ఆతా। శబ్దకోశోం మేం ఘోంఘా కా అర్థ శంఖ, సీప, కవచ, ఖోల, ఆవరణ ఆది హై। ఘోంఘా సే ఆశయ జోంక జైసే రేంగనే వాలే ఉస ప్రాణీ సే హై జో దలదలీ, నమ భూమి పర యా కఛారీ క్షేత్ర మేం పాయా జాతా హై। యహ శంఖనుమా కవచ మేం రహతా హై। చలతే సమయ యహ ఆవరణ సే బాహర నికలతా హై మగర ఇసకీ రఫ్తార బహుత సుస్త రహతీ హై। థోడీ భీ హలచల సే ఘబరాకర యహ ఫిర అపనే ఖోల మేం ఘుస జాతా హై। ఘోంఘా శబ్ద మేం ముఖ్య ఆశయ ఉస ఆశ్రయ సే హై జిసమేం రేంగనే వాలా కీడా రహతా హై। యహ ఆశ్రయ శంఖనుమా ఘుమావదార, ఉభారదార వలయాకృతి వాలా హోతా హై।

లిలీ టర్నర ఘోంఘా శబ్ద కీ తులనా ఘేంఘా సే కరతే హైం। ధ్యాన రహే, ఘేంఘా గలే కా ఏక రోగ హోతా హై జిసమేం కణ్ఠనాల మేం ఏక ఉభార యా గఠాన జైసా ఆకార బన జాతా హై। ఘోంఘా కీ రచనా మేం భీ ఉభార హీ ప్రముఖ హైం। టర్నర కే కోశ మేం ఘేంటు యానీ గలా అథవా గర్దన కా ఉల్లేఖ భీ హై ఔర ఇసకీ తులనా భీ గలే కే ఘుమావదార ఉభార సే కీ గఈ హై। కణ్ఠ (గలా ), గణ్డ (ఉభార, గ్రన్థి), కణ్డ (జోడ) జైసే శబ్ద ఏక హీ కడీ కే హైం। గలగణ్డ యానీ గలే కా ఉభార। కఈ లోగ ఇసే గలే కీ ఘణ్టీ భీ కహతే హైం। ఘూర్ణన (ఘుమావ), ఘూమ, ఘూమనా, ఘణ్టా, ఘణ్టీ, ఘట, ఘాటీ జైసే కఈ శబ్దోం మేం ఇసే సమఝా జా సకతా హై। ‘ఘ’ ధ్వని / వర్ణ మేం నిహిత ఘుమావ కా భావ ఘోంఘా కీ సర్పిల గతి సే భీ స్పష్ట హై। మరాఠీ మేం ఏక సాఁప కా నామ ‘ఘోణ’ హై। మోనియర విలియమ్స కే కోశ మేం భీ ఘోణ నామ కే సర్ప కా ఉల్లేఖ హై। స్పష్ట హై కి ఘోంఘా యా ఘేంఘా ( గలే కీ గ్రన్థి ) మేం అనుకరణాత్మకతా హై మగర ఇసకా తార్కిక రిశ్తా ‘ఘ’ ధ్వని మేం నిహిత ఘుమావ కే ఆశయ సే హై।

ఘోంఘా కే సాథ జుడే బసన్త శబ్ద కో బసన్త ఋతు సే న జోడతే హుఏ ఖడీ బోలీ కే ‘అన్త’ ప్రత్యయ సే బనా హుఆ శబ్ద మాననా చాహిఏ జైసే రటన్త। గౌరతలబ హై ఇస ప్రత్యయ సే అపనీ ఆవశ్యకతానుసార ముఖ-సుఖ కే శబ్ద బనాఏ జాతే రహే హైం మసలన, ఘుసన్త, ఉఠన్త, ఘుమన్త, ఫిరన్త, చలన్త ఆది। కిసీ విశిష్ట భావ కే లిఏ బనాయా గయా పద రూఢ భీ హో సకతా హై। బసన్త కే ‘బస’ మేం బైఠనే, స్థిర హోనే కా భావ హై। ‘బస’ సే మరాఠీ మేం ‘బసనా’ క్రియా బనతీ హై జిసకా అర్థ హై బైఠనా। హిన్దీ కా ‘బసనా’ కుఛ అలగ అర్థవత్తా రఖతా హై ఔర ఇసమేం నివాస కరనే, స్థిర హోనే కా భావ హై। గుజరాతీ మేం బైఠిఏ కే లిఏ ‘బేసో’ శబ్ద హై। సంస్కృత కే వస్ మేం బసనే కా భావ హై ఔర హిన్దీ మరాఠీ కా బసనా, ఇసీ వస్ సే ఆ రహా హై। ఆవాస, నివాస జైసే శబ్ద ఇసీ మూల కే హైం। మూర్ఖ కీ తరహ బైఠే రహనే వాలే అర్థ మేం ‘బసన్త’ ఇసీ తరహ ఘోంఘాబసన్త మేం రూఢ హో గయా హోగా, ఐసా లగతా హై। యహ భీ సమ్భవ హై కి ‘ఘోంఘాబసన్త’ కా అర్థ హై వహ జో ఖోల ఘుస కర బైఠా రహే। ఘరఘుస్సూ వ్యక్తి యాన ఘర మేం ఘుస కర బైఠే రహనే వాలే వ్యక్తి కో భీ సమాజ మేం అచ్ఛీ నిగాహ సే నహీం దేఖా జాతా। బుద్ధ ముద్రా మేం బైఠే రహనే వాలే వ్యక్తి కే లిఏ భీ ఆఖిరకార గావదీ కే అర్థ మేం ‘బుద్ధూ’ శబ్ద రూఢ హుఆ ఔర ఏకటక తాకతే రహనే వాలే వ్యక్తి కో ‘మూఢ’ కీ సంజ్ఞా దీ గఈ।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

నస్లీ సహీ, నస్లీయ గలత

జో శబ్ద గలత బర్తావ కే శికార హైం, ఉనమేం ‘నస్ల’ కా ‘నస్లీయ’ రూప భీ శామిల హై। ‘నస్ల’ మూలతః అరబీ శబ్ద హై। శబ్దకోశోం మేం హిన్దీ రూప ‘నసల’ హోతా హై పర ‘అస్ల’ కే ‘అసల’ రూప కీ తరహ యహ ఆమ నహీం హో పాయా ఔర ఇసకా ప్రయోగ వాచిక హీ బనా రహా। నస్ల కే మూల మేం అరబీ క్రియా నసాలా హై జిసమేం ఉపజానా, పైదా కరనా, జన్మ దేనా, ప్రజనన కరనా, బఢానా, దుగనా కరనా, వంశ-పరమ్పరా జైసే భావ హైం।

నసాలా కీ అరబీ ధాతు నూన-సీన-లామ (ن س ل ) బతాఈ జాతీ హై జిససే పునరుత్పాదన, వృద్ధి జైసే ఆశయ ప్రకట హోతే హై। శబ్దకోశోం కే ముతాబిక నస్ల కా మూలార్థ సన్తాన, ఔలాద, లడకా, లడకీ, శావక, సన్తతి , పరిణామ ఆది హై కిన్తు ప్రచలిత అర్థోం మేం నస్ల మేం జాతి కా భావ ప్రముఖ తౌర పర ఉభరతా హై। ఇసకే అలావా కుల, పరివార, వంశ జైసే ఆశయ భీ ప్రకట హోతే హైం। హిన్దీ మేం కిసీ శబ్ద కే సమ్బన్ధవాచీ ఆశయ ఉసకే సాథ ‘ఈయ’ ప్రత్యయ లగనే సే జాహిర హోతే హైం జైసే మానవ + ఈయ = మానవీయ యా జాతి + ఈయ = జాతీయ ఆది। నస్ల చూఁకి విదేశజ శబ్ద హై ఔర సమ్బన్ధవాచీ ఆశయ ప్రకట కరనే వాలా రూప ‘నస్లీ’ మూల అరబీ కే అలావా ఫారసీ, ఉర్దూ-హిన్దుస్తానీ మేం భీ సురక్షిత హై సో ఐసే మేం నస్ల కా ‘నస్లీయ’ రూప ఖటకతా హై। అగర ‘నస్ల’ సే ‘నస్లీయ’ హీ బనానా హై తో ‘జాతీయ’ క్యా బురా హై? భాషా తో లగాతార ఆసాన హోతీ జాతీ హై। నస్ల కా హిన్దీ రూప తో నసల హై। తబ ‘నసలీయ’ బనాఇయే!! అగర ‘నస్ల’ లిఖనా సుహాతా హై తో ‘నస్లీ’ హీ లిఖిఏ, ‘నస్లీయ’ నహీం।

ఏక తరఫ హమ ‘చికిత్సక’ కే స్థాన పర ‘డౖక్టర’ కీ పైరవీ కరతే హైం కి ఇసమేం కమ అక్షప హైం, ఆసాన హై। మగర దూసరీ తరఫ కమ శబ్ద వాలే ‘నస్లీ’ మేం హిన్దీ కా ప్రత్యయ లగాకర ఉసే ఔర భీ లమ్బా (నస్లీయ) కర దేతే హైం। ఆసాన సే ‘సౌహార్ద’ కో జబర్దస్తీ ‘సౌహార్ద్ర’ బనానే పర తులే హైం జబకి బోలనే మేం యహ కఠిన హై। ఆసాన హిన్దీ కే పైరోకార ఇస పర చుప్పీ లగా లేంగే।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

హథియారోం కే సాథ ‘పంచహత్యారీ’

‘పంచహత్యారీ’ శివాజీ కీ సైన్య శబ్దావలీ కా ఏక శబ్ద హై జిససే ఐసా జాన పడతా హై మానోం ఇసకా రిశ్తా పాఁచ జనోం కీ హత్యా కరనే వాలీ సే హో। దరఅసల యహ ఏక విశేషణ, పద యా ఉపాధి హై జిసకా అర్థ హై బందూక, భాలా, ఢాల, తలవార ఔర తీర-కమాన సే సజ్జిత సైనిక యా శికారీ పశు। యహాఁ అభిప్రాయ ముఖ సమేత చారోం పంజోం కే జరియే శికార కో చీర-ఫాడ కరనే సే హై। పంచ సే తో పాఁచ స్పష్ట హై, హత్యారీ క్యా హై ? దరఅసల మరాఠీ మేం హథియార కో హత్యార హీ లిఖతే ఔర బోలతే హైం। ‘పంచహత్యార’ కా తాత్పర్య పాఁచ హథియారోం సే హై। హిన్దీ మేం ‘హత్యార’ కా ఆశయ ‘హత్యారా’ సే హై ఔర హత్యారీ యానీ హత్యా కరనే వాలీ స్త్రీ।

ఐసే హీ బనతీ హై। మరాఠీ మేం హథియార కీ 'థ' ధ్వని సే 'హ' కా లోప హోకర 'త' శేష రహా। మధ్య వర్ణ 'య' చూఁకి అన్తస్థ వ్యంజన హై ఇసలిఏ 'త' మేం నిహిత 'ఇ' స్వర య సే జుడ గయా ఔర 'త' కా బర్తావ అర్ధవ్యంజన కీ తరహ హోనే సే హథియార కా దేశీ రూప ‘హత్యార’ హుఆ। ఉధర హిన్దీ కా ‘హత్యార’ దరఅసల ‘హత్యారా’ సే బన రహా హై। ఇసకే మూల మేం ‘హత్యా’ హై। జిసకా అర్థ కిసీ కే ప్రాణ లేనా హై। సంస్కృత కే హత సే హత్యా కా రిశ్తా జోడా జాతా హై। వైసే వైదికీ మేం ‘హథ’ శబ్ద భీ హై జిసకా అర్థ హై మారనా, జాన లేనా, ధకేలనా, వార కరనా ఆది। ఇస హథ సే సాబిత హోతా హై కి వైదిక సంస్కృత మేం భీ హస్త సే ‘హథ’ రూప బన చుకా థా జిసమేం హాథ సే సమ్బన్ధిత కా భావ థా। గౌర కరేం హథియార కా రిశ్తా దరఅసల ‘హాథ’ సే నజర ఆతా హై। ప్రాకృత మేం ‘హత్థ’ శబ్ద కా అర్థ హాథ హై। ‘హత్థ’ కా సంస్కృత యా వైదిక రూప ‘హస్త’ హై। యే దోనోం శబ్ద హిన్దీ కే హాథ కే పురఖే హైం। హథేలీ, హథౌడీ, హత్థా, హాథీ జైసే అనేక శబ్దోం కే మూల మేం హస్త హీ హై। ‘హథియా’ మేం ‘ఆర’ ప్రత్యయ లగనే సే హథియార బనా జిసమేం ఐసే ఉపకరణ కా ఆశయ హై జిసే హాథ మేం పకడ కర యా హాథోం సే ఫేంక కర కోఈ కామ కియా జాఏ యా కిసీ పర ఘాత కియా జాఏ। మూలతః హథియార మేం శస్త్ర కా భావ హై।

హథియార హిన్దీ కా బహుప్రయుక్త శబ్ద హై। శస్త్రాస్త్రోం కే లిఏ ఇసకా ఇస్తేమాల ఆమ హై। మరాఠీ మేం ఇసకీ ప్రకృతి బదల గఈ ఔర యహ ‘హత్యార’ హో గయా। హథియార సే జుడే కఈ ముహావరే ప్రచలితహైం జైసే హథియార డాలనా యానీ పరాజయ స్వీకార కరనా, హథియార చలానా యానీ లడాఈ ఛేడనా, హథియార బాంధనా యా హథియార లగానా యానీ సంఘర్ష కే లిఏ సుసజ్జ హోనా। చలతాఊ యా బాజారూ హిన్దీ మేం ‘హథియార’ శబ్ద కా ప్రయోగ పురుష జననేన్ద్రియ కే లిఏ భీ హోతా। హథియా సే హీ ‘హథియానా’ క్రియా భీ బనతీ హై జిసకా అర్థ హై జబర్దస్తీ కబ్జా కరనా, అపనే స్వామిత్వ మేం లేనా ఆది।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

ఐశ-ఓ-ఆరామ సే ఐషారామ సే

క భీ ‘ఐషారామ’ సునా హై ? సంస్కృత శబ్దావలీ కా శబ్ద లగతా హై। బౌద్ధ విహారోం కే సందర్భ మేం సునే హుఏ ‘సంఘారామ’ జైసా । యహ హిన్దీ కా నహీం బల్కి మరాఠీ కా శబ్ద హై ఔర ఇసకా ఆశయ హిన్దీ కే ఐశో-ఆరామ సే హై । యూఁ హిన్దీ కా ఐశో-ఆరామ మూలతః ఫారసీ కే ‘ఐశ-ఓ-ఆరామ’ సే ఆ రహా హై జిసమేం ఆనంద, విలాస యా సుఖోపభోగ కా ఆశయ హై। మరాఠీ కే ఐషారామ మేం ఐశ ఔర ఆరామ హై। హిన్దీ వాలే ఇసీ తర్జ పర ఐశారామ సపనే మేం భీ నహీం లిఖేంగే। ‘ఐశ’ అరబ కా శబ్ద హై ఔర ఆరామ ఫారసీ కా। యూఁ భారత ఈరానీ పరివార కా హోనే కే నాతే ఆరామ సంస్కృత, హిన్దీ మేం భీ మౌజూద హై। మజే కీ బాత దేఖిఏ కి అరబీ కే ‘ఐశ’ మేం శకర వాలా ‘శ’ హై ఔర షట్కోణ వాలా ‘ష్’ సంస్కృత కీ అపనీ ఖూబీ హై। ఇసకే బావజూద మరాఠీ నే ఐశ ఔ ఆరామ సే ‘ఐషారామ’ యూఁ బనా లియా కి కిసీ కో ఇసకే విదేశీ హోనే కా శక భీ న హోగా। యూఁ మాధవ జ్యూలియన కే మరాఠీ-ఫారసీ కోశ మేం ‘ఐషారామ’ కా ‘ఐశారామ’ రూప హీ దియా గయా హై మగర యూ.ఏమ.పఠాణ కే మరాఠీ-ఫారసీ కోశ మేం ఇసకా రూప “ఐషారామ’ హై।

ఆజ హర కోఈ ఐశ కరనే కీ జుగత మేం లగా హుఆ హై। బినా కామ కిఏ అచ్ఛీ గుజర బసర, యానీ ఐశ। ఫారసీ నే హమేం ‘ఐశ’ సిఖాయా అలబత్తా శబ్ద ఫారసీ మేం భీ అరబీ సే దాఖిల హుఆ। అరబీ మేం ఇసకీ ధాతు ఐన-యా-శీన (ع-ى-ش) హై జిసమేం సుఖ కే సాథ జీనా, చైన కీ గుజర-బసర యా విలాసయుక్త జీవన కా ఆశయ హై ఔర ఇససే బనీ ఆశ క్రియా మేం రోజ, రోటీ, జీవనచర్యా జైసే భావ హైం। దిలచస్ప బాత యహ కి కిసీ జమానే మేం ఐశ కా వహ మతలబ నహీం థా జో ఆజ ప్రచలిత హో చుకా హై। అరబీ మేం ఐశ కా మూల అర్థ థా రోటీ, రోజీ, ఆజీవికా, జీవన, కిసీ కే సాథ రహనా ఆది। ఐశ కే దార్శనిక అర్థ పర విచార కరేం తో యహ సచ భీ హై। ఇన్సాన కో హవా-పానీ తో ఈశ్వర నే ముఫ్త మేం దియా। మగర ఇసకే బూతే ఉసకీ జిందగీ చలనీ ముశ్కిల థీ। ఉసనే తరకీబ లగాఈ। మేహనత కీ ఔర రోటీ బనా లీ। బస, ఉసకీ ఐశ హో గఈ। హర తరహ సే వంచిత వ్యక్తి కే లిఏ సిర్ఫ రోటీ హీ జీవన హై। రోటీ జో అన్న కా పర్యాయ హై, అన్న సే బనతీ హై। లేకిన బదలతే వక్త మేం ఐశ మేం వే తమామ వస్తుఏఁ భీ శామిల హో గఈం జినమేం సే సిర్ఫ రోటీ కో గాయబ కర దియా జాఏ తో ఉస తథాకథిత ఐశ సే హర కోఈ తౌబా కరనే లగ జాఏ।

ఐశ కే మూల ఆశ కే సాథ అరబీ ఉపసర్గ ‘మ’ లగనే సే బనతా హై మఆశ జో ఇసీ కడీ సే జుడతా హై। మద్దాహ కే కోశ మేం మఆశ కా అర్థ హై జీవికా, రోజీ, జాగీర జో కిసీ కామ కే ఇనామస్వరూప మిలే। మఆశదార యానీ జాగీరవాలా। మఆశీ యానీ జీవికా సమ్బన్ధీ ఔర మఆశియాత యానీ అర్థశాస్త్ర। మఆశ కీ మౌజూదగీ వాలా ఫారసీ కా హిన్దీ కా ఏక మజేదార శబ్ద హిన్దీ మేం ఆకర రచ-బస గయా హై- బదమాశ। ఇసమేం ఫారసీ కే బద ఉపసర్గ కీ భీ మౌజూదగీ దేఖీ జా సకతీ హై। ఇస బద్ యానీ bad శబ్ద కా అంగ్రేజీ కే bad బైడ సే అర్థసామ్య కా రిశ్తా తో హై మగర దోనోం కా జన్మ సే రిశ్తా నహీం హై। బద్ యానీ బురా, నికృష్ట, అశుభ, ఖరాబ, అపవిత్ర, అమంగల, గిరా హుఆ, బిగడా హుఆ ఆది। భాషా విజ్ఞానియోం కే ముతాబిక బద్ శబ్ద పురానీ ఫారసీ కే ‘వత’ సే బనా హై । యహ భీ సమ్భవ హై కి ఇసకీ వ్యత్పత్తి కా ఆధార సంస్కృత కీ ‘పత్’ ధాతు హో జిసమేం నైతిక రూప సే గిరనా, అధఃపతన, నరక మేం జానా జైసే భావ శామిల హైం। పతిత, పాతకీ, పతన జైసే శబ్ద భీ ఇససే హీ బనే హైం। బహుత సమ్భవ హై కి ఫారసీ కే బద్ కీ రిశ్తేదారీ పత్ సే హో। అరబీ కే ‘మఆశ’ కా మతలబ హోతా హై ఆజీవికా, జీవన, రోజీ। ఇస తరహ బదమాశ కా శుద్ధ రూప హుఆ బదమఆశ జిసకా మతలబ హై గలత రాస్తే పర చలనేవాలా, బురే కామ కరనేవాలా, గలత తరీకోం సే రోజీ కమానే వాలా, జిసకే జీనే కా ఢంగ గలత హో। మఆశదార కా అర్థ అయ్యాశ హై।

ఐశ సే హీ బనతా హై అయ్యాశ (ఐయాశ) జిసకా అర్థ హై విలాసితా సే రహనే వాలా, కాముక, లమ్పట, ఐశ కరనే వాలా। అయ్యాశ కే లిఏ ఏక ఔర ప్రచలిత శబ్ద ఐశబాజ భీ హై। ఐశబాజీ, అయ్యాశీ జైసే శబ్ద ఆరామతలబీ ఔర ఆడమ్బరపూర్ణ జీవన శైలీ కే సందర్భ మేం ఇస్తేమాల హోతే హైం। అయ్యాశ కా జిక్ర హోతే హీ ఏక నకారాత్మక భావ ఉభరతా హై। సుఖవిలాస కే సభీ సాధనోం కా అనైతిక ప్రయోగ కరనేవాలే కే కో ఆమతౌర పర అయ్యాశ కహా జాతా హై। మద్దాహ సాహబ కే శబ్దకోశ మేం తో లోభీ, భోగీ కే సాథ వ్యభిచారీ కో భీ అయ్యాశ కీ శ్రేణీ మేం రఖా గయా హై। యహ అయ్యాశ శబ్ద భీ ఐశ కీ హీ కతార మేం ఖడా హై ఔర ఉసీ ధాతు సే నికలా హై జిసకా మూలార్థ జీవన కా ఆధార రోటీ థీ మగర జిసకా అర్థ సమృద్ధిశాలీ జీవన హో గయా। ఉర్దూ-ఫారసీ-అరబీ మేం లడకియోం కా ఏక నామ హోతా హై ఆఏశా / ఆయశా ayesha జో ఇసీ కడీ కా శబ్ద హై మగర ఇసమేం సకారాత్మక భావోం కా సమావేశ హై। ఆయశా కా మతలబ హోతా హై సమృద్ధిశాలీ, సుఖీ, జీవన సే భరపూర। పైగమ్బర సాహబ కీ ఛోటీ పత్నీ కా నామ భీ హజరత ఆయశా థా ఔర ఉన్హేం ఇస్లామ కే అనుయాయియోం కీ మాఁ కా దర్జా మిలా హుఆ హై।

ఐశో-ఆరామ కా దూసరా పద యూఁ తో ఫారసీ శబ్ద హై మగర యహ ఇసీ అర్థవత్తా అర్థాత ఖుశీ, ప్రసన్నతా యా ఇన్ద్రియ ఆనంద కే సాథ సంస్కృత ఔర హిన్దీ మేం భీ హై। ఆరామ: మూలత: రమ్ ధాతు సే బనా హై జిసమేం ఆరామ, అన్త, ఉపసంహార, బంద కరనా, స్థిర హోనా, రుకనా, ఠహరనా జైసే భావ శామిల హైం। ఇన్ద్రియోం కో శిథిల కరనే అథవా ఉనకీ క్రియాశీలతా కో రోకనే సే శాంతి ఉపజతీ హై। యహ శాంతి హీ ఆనంద, ఉల్లాస, ప్రసన్నతా ఔర తృప్తి కా సృజన కరతీ హై। ఆరామ శబ్ద కే మూల మేం యహీ సబ బాతే హైం। ఇసమేం ‘వి’ ఉపసర్గ లగానే సే బనే విరామ శబ్ద మేం భీ థమనా, రుకనా, బంద కరనా, ఉపసంహార జైసే భావ హైం మగర ఇసకా అర్థ ఆరామ నహీం హోతా హై బల్కి కిన్హీం క్రియాఓం యా స్థితియోం కే అంత కా ఇసమేం సంకేత హై। ఆరామ కో భీ విరామ దియా జాతా హై అర్థాత విరామ దరఅసల సక్రియతా కీ భూమికా భీ హో సకతీ హై। భగవాన రామ కే నామ కా మూల భీ యహ రమ్ ధాతు హీ హై। రామ కా అర్థ భీ ఆనంద దేనే వాలా హీ హోతా హై। ఇసకే అలావా రమణ, రమణీయ, రమణీ, రమా, రామ, సంఘారామ, రమ్య, సురమ్య, మనోరమ, రమాకాన్త, రమానాథ, రమాపతి జైసే శబ్ద భీ ఇసీ కడీ మేం హైం। అవేస్తా యానీ ఈరాన కీ ప్రాచీన భాషా నే ఆరామః కో జ్యోం కా త్యోం అపనా లియా। ఫిర యే ఆధునిక ఫారసీ మేం భీ జస కా తస రహా। ఫారసీ సే హీ ఉర్దూ మేం భీ ఆరామ ఆయా। యహాం ఇస శబ్ద కా అర్థ బాగ-బగీచా న హోకర శుద్ధ రూప సే విశ్రామ కే అర్థ మేం హై।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

‘బిలందర’ కీ బులందీ

ప త్రకార ఏమ. హుసైన జైదీ కీ ముంబఈ మాఫియా పర లిఖీ కితాబ డోంగరీ టూ దుబఈ మరాఠీ అనువాద పఢతే హుఏ ఏక నఏ శబ్ద సే సాబకా పడా- బిలందర। దాఊద ఇబ్రాహిమ కే అండరవర్ల్డ మేం బఢతే అసర కే సందర్భ మేం ఉసే బిలందర కహా గయా। కుఛ కుఛ అందాజ తో థా కి ఇస బిలంద కా హిన్దీ-ఫారసీ కే బులంద సే రిశ్తా హోనా చాహిఏ। జిసమేం పక్కా, పరమ, కారగుజార, కద్దావర, అసలీ జైసీ అర్థవత్తా హై। ఫారసీ శబ్ద చోలా బదల కర జిస తరహ సే మరాఠీ భాషా మేం పైఠ గఏ హైం, వైసా హిన్దీ మేం నహీం హై। ఇస పర విస్తార సే కభీ లిఖేంగే, ఫిలహాల బాత బులంద కీ। హిన్దీ మేం భీ బులంద కా ఏక రూప బిలంద హోతా హై పర యహ కరీబ-కరీబ అప్రచలిత హై। హిన్దీ ఫారసీ మేం జహాఁ బులంద, బులందీ మేం సకారాత్మక భావ హైం వహీం వహీం మరాఠీ కే బిలందర మేం ఆమతౌర పర ఠగ, లుచ్చా, చోర, భామటా యా నీచ జైసీ అర్థవత్తా హై। అర్థాత బులంద మేం నిహిత తమామ విశేషతాఏఁ నిమ్న శ్రేణీ మేం ప్రయుక్త హోతీ హైం। హాలాఁకి సకారాత్మక ప్రయోగ భీ హోతా హై పర కమ హై। దేఖా జాఏ తో బిలందర కా ఇస్తేమాల హిన్దీ మేం కియా జా సకతా హై।

హిన్దీ-ఉర్దూ కే బులంద, బులందీ మేం ఊఁచాఈ, ఉచ్చతా కా భావ హై। బులంద ఇరాదే, బులంద హౌసలా జైసే వాక్యాఁశ కీ ముహావరేదార అర్థవత్తా సే యహ జాహిర హై। ఇసకే అలావా గురుతర, భవ్య, శీర్ష, ఉత్తుంగ, ముఖ్య, భారీ, ప్రముఖ, ప్రతిష్టిత, ప్రతాపీ జైసే ఆశయ భీ ఇసమేం హైం। మరాఠీ మేం బులంద అల్పప్రచలిత హై ఔర బిలంద, బిలందీ యా బిలందర జైసే శబ్ద యహాఁ మౌజూద హైం। బిలంద రూప హిన్దీ మేం భీ హై। బిలందర మరాఠీ కా అపనా ఆవిష్కార హై। ఫారసీ మేం బిలందర నహీం హై। వహాఁ బులంద హీ చలతా హై। తబ భీ శుద్ధతా కే నజరియే సే బలంద ఉచ్చార జ్యాదా సహీ మానా జాతా హై। బులంద ఫారసీ జబాన కా శబ్ద హై ఔర ఇసకే మూల మేం జో ఉచ్చతా, శ్రేష్ఠతా, పరమ యా ఖరా అసల జైసా భావ హై ఇసకా రిశ్తా బహుత గహరాఈ సే న సిర్ఫ ఇండో-ఈరానీ భాషా పరివార సే జుడతా హై బల్కి ఇసకీ అర్థఛాయాఏం పశ్చిమ ఏశియాఈ సాంస్కృతిక ఆధార వాలీ భాషాఓం యానీ సుమేరీ ( మేసోపోటేమియాఈ), బాబులీ (బేబిలోనియన) ఔర ఇబ్రానీ (హిబ్రూ) మేం భీ నజర ఆతీ హై।

సుమేరీ యానీ మేసోపోటేమియాఈ భాషా మేం యహ శబ్ద బేల హై ఔర హిబ్రూ మేం బాల Baal కే రూప మేం మిలతా హై। బాల శబ్ద బహుత మహత్వపూర్ణ హై ఔర ఇసకీ అర్థవత్తా బహుత వ్యాపక హై జిసమేం శీర్షస్థ, ప్రకాశమాన, ఊపరీ, బడా, పరమ శక్తిమాన, భవ్య, దేవతా అథవా స్వామీ జైసే భావ సమాఏ హైం। హిన్దీ, ఉర్దూ వ ఫారసీ మేం భీ యహ ప్రచలిత హై। బాల మేం నిహిత ఊఁచాఈ దూధ కీ ఊపరీ పరత బాలాఈ మేం నజర ఆతీ హై। హిన్దీ మేం ఇసే మలాఈ కహతే హైం జో ఫారసీ బాలాఈ సే హీ బనా హై। లోగోం కో రత్తీ భర ఖబర హుఏ బినా అంజామ దీ గఈ కారగుజారీ కో బాలే బాలే (బాలా) కహతే హైం। యహాఁ ఊపర ఊపర మామలే కో నిపటానే కా భావ హీ ప్రముఖ హై। పురానే జమానే మేం మకాన కీ ఊపరీ మంజిల కో బాలాఖానా కహతే థే। బాలా యానీ ఊపర ఔర ఖానా యానీ స్థాన యా కోష్ఠ। అగ్రేజీ కీ బాలకనీ మేం భీ ఊఁచాఈ కా హీ భావ హై ఔర బాలాఖానా సే బాలకనీ కా ధ్వనిసామ్య భీ గౌరతలబ హై।

సుమేర ఔర అక్కాదీ మూల సే ఉఠ కర హీ బాల శబ్ద ఫారసీ మేం భీ దాఖిల హుఆ। బాలా ఐ తాక కా అర్థ హై కిసీ చీజ కో ఊపర రఖ దేనా। బాలానశీం కా అర్థ హోతా హై సర్వశ్రేష్ఠ, సర్వోచ్చ, సర్వోత్తమ। మరాఠీ మేం కహీ హుఈ బాత, ఉల్లేఖ, జిక్ర, చర్చా కే లిఏ ఫారసీ కే మజకూర శబ్ద కా ఖూబ ప్రయోగ హోతా హై। ఉర్దూ మేం మజకూరే-బాలా టర్మ కా ప్రయోగ ‘ఉపరోక్త’ యానీ ఊపర లిఖీ హుఈ బాత కీ తర్జ పర కియా జాతా హై। ప్రాచీన భారోపీయ భాషా పరివార కీ ‘భ’ ధ్వని ఫారసీ, ఈరానీ సమేత సేమిటిక భాషాఓం మేం జాకర ‘బ’ మేం బదలతీ రహీ హై। సంస్కృత కే భర్గ మేం భీ ఊఁచాఈ కా భావ హై। ఇసకా ఫారసీ రూప బుర్జ హోతా హై జిసకా అర్థ మీనార యా ఊంచా గుమ్బద హై। బుర్జ కా huangshan హీ యూరోపీయ భాషాఓం మేం బర్గ, బరో మేం రూపాంతర హోతా హై। కఈ స్థాన నామోం మేం యహ జుడా నజర ఆతా హై। ప్రాచీన మనుష్య కీ శబ్దావలీ ఔర ఉసకీ అర్థవత్తా కా వికాస ప్రకృతి కే అధ్యయన సే హీ హుఆ థా।

ప్రాయః ఊఁచాఈ కో ఇంగిత కరనేవాలే శబ్దోం కా మూలార్థ రోశనీ, చమక, దీప్తి థా। ప్రకాశమాన వస్తు కే రూప మేం మనుష్య నే ఆసమాన మేం చమకతే ఖగోలీయ పిణ్డోం కో హీ దేఖా థా। పూర్వ వైదిక భాషాఓం మేం ‘భా’ ధ్వని మేం ఇసీలిఏ ఊంచాఈ కే సాథ చమక, కాంతి కా భావ భీ నిహిత హై। సంస్కృత కే భర్గస్ మేం ఏక సాథ చమక, ప్రకాశ, భవ్యతా కా భావ నిహిత హై। The Nostratic macrofamily: a study in distant linguistic relationship పుస్తక మేం ఏలన బోమ్హార్డ, జౖన సీ కర్న్స నే విభిన్న భాషా పరివారోం మేం ప్రకాశ ఔర ఊంచాఈ సంబంధీ సమానతా దర్శానేవాలే కఈ శబ్ద ఏక సాథ రఖే హైం। ప్రోటో ఏఫ్రోఏశియాటిక భాషా పరివార కీ ధాతుఓం bal ఔర bel కా అర్థ భీ యహీ హై ఔర ప్రోటో సేమిటిక కే bala / bale మేం భీ యహీ భావ హై।

స్పష్ట హై కి ప్రాచీన భారోపీయ ధ్వని భా యహాం బా మేం బదల రహా హై। గహరాఈ సే దేఖేం తో భా ధ్వని మేం నిహిత చమక కా భావ విభా, విభాకర, భాస్కర జైసే శబ్దోం మేం సాఫ హై। తమిల-తేలుగూ కే pala pala మేం భీ కాంతి, దీప్తి, చమక కా భావ హై। భా కే బా మేం బదలనే కీ మిసాల వజన కే అర్థ మేం హిన్దీ కే భార ఔర ఫారసీ కే బర యా బార (బారదాన, బారదానా, బోరీ) సే భీ స్పష్ట హై। ధ్యాన దేం, బహుత మహీన అర్థ మేం యహాం భీ ఊఁచాఈ కా భావ హై। జిసే ఊపర ఉఠాయా జాఏ, వహీ భార హై। అంగ్రేజీ కే బర్డన మేం యహీ బార ఛుపా హుఆ హై। ఐసే అనేక ఉదాహరణ హైం। రూస కీ బోల్శేవిక క్రాంతి దునియా మేం ప్రసిద్ధ హై। బోల్శేవిక కా శాబ్దిక అర్థ హుఆ బహుసంఖ్యక। మగర ఇసమేం భీ బాల యానీ సర్వశక్తిమాన కీ మహిమా నజర ఆ రహీ హై।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

బర్తావ, ఆచరణ ఔర వ్యవహార

హి న్దీ కీ ప్రచలిత శబ్దావలీ మేం ‘బర్తావ’ శబ్ద కా శుమార భీ హై। వ్యవహార, ఢంగ, ఆచరణ యా శైలీ కే సందర్భ మేం ఇస శబ్ద కా ప్రయోగ హోతా హై మసలన- “ఉనకే బర్తావ కో సహీ నహీం కహా జా సకతా”। హిన్దీ శబ్దకోశోం మేం హాలాఁకి బర్తావ కీ వర్తనీ ‘బరతావ’ బతాఈ గఈ హై మగర అబ ఆమ చలన బర్తావ కా హీ హై। బర్తావ కే మూల మేం సంస్కృత ‘వర్తన’ హై జిసమేం ఘూమనా, ఫిరనా, జీనే కా ఢంగ యా వ్యవహార ఆది ఆశయ హై। వర్తన కే మూల మేం వైదిక ధాతు ‘వృత’ హై। ఇసమేం భీ మూలతః ఘూమనా, ఫిరనా, ఘేరా, గోల, టికే రహనా, హోనా, దశా యా పరిస్థితి ఆది భావ హైం। ‘వృత’ సే బనే ‘వృత్త’ మేం ఘేరా యా గోలాఈ స్పష్ట హై। ఆచరణ, స్వభావ కే సందర్భ మేం ‘వృత్తి’ శబ్ద కా ప్రయోగ భీ హమ కరతే హైం జైసే-“వహ అచ్ఛీ వృత్తి కా వ్యక్తి హై।”। ఆచరణ దరఅసల క్యా హై? ఇసమేం ‘చరణ’ హై జో చలతే హైం। చరణ జో కరతే హైం, వహీ చలన హై అర్థాత ‘చాల-చలన’ హీ ఆచరణ హై।

వర్తన మేం నిహిత ఘూమనా, ఫిరనా, జీనే కా ఢంగ యా వ్యవహార సమ్బన్ధీ జో ఆశయ హైం వే ‘వృత’ మేం నిహిత ఘూమనే-ఫిరనే కే భావ సే జుడే హైం। వ్యక్తిత్వ ఘూమనే-ఫిరనే సే హీ బనతా హై। విచార భీ ఇససే హీ బనతే హైం ఔర ఆచరణ భీ। ధ్యాన రహే విచార మేం భీ ‘చర’ యానీ గతి కా భావ హై। మానసిక విచరణ సే హీ విచార బనతే హైం। వర్తన మేం భీ యహీ సబ హై। ‘వృత్తి’ కా ఏక అర్థ జీవికా భీ హై ఔర దూసరా అర్థ ఆచరణ భీ। జీవికా కే లిఏ భీ ఘూమనా పడతా హై, గతిశీల రహనా పడతా హై ఇసీలిఏ వృత్తి కా ఏక అర్థ ఆజీవికా హై ఔర దూసరా అర్థ ఆచరణ। ‘వర్త’ మేం ఘూమనే కా భావ ఏక అలగ ఢంగ సే యాత్రా కరతా హుఆ ‘వర్తికా’ జైసా శబ్ద బనాతా హై జిసకా అర్థ హై దీయే కీ బాతీ। కపాస కో జబ ఉంగలియోం కే జరియే ఘుమాయా జాతా హై, ఉసకా వర్తన కియా జాతా హై తో వర్తికా బనతీ హై। సంస్కృత మేం ఇసకే లిఏ ‘వర్తీ’ యా ‘వర్తి’ శబ్ద భీ హైం। హిన్దీ మేం ఇససే హీ ‘బత్తీ’ యా బాతీ జైసే శబ్దోం కా నిర్మాణ హోతా హై। కపాస కే వర్తన సే హీ ధాగా బనతా హై జిసే సూత కహతే హైం జిసకా మూల సూత్ర హై। ఆర్య భాషాఓం మేం వ ధ్వని బ మేం బదలతీ హై। వర్తి > బత్తీ హోతా హై। మరాఠీ మేం వర్తికా > వట్టికా > బట్టిఆ > వాట బనతా హై। ‘వాట లగనా’ ఆజ లోకప్రియ ముహావరా హై జిసకా అర్థ హై కిసీ చీజ కో నష్ట కర దేనా। మూల భావ హై జల కర నష్ట హోనా। దీయే కీ బత్తీ జల కర నష్ట హీ హోతీ హై। దూసరీ ఓర కిసీ చీజ కో జలానే కే లిఏ ఉసే బత్తీ ఛుఆఈ జాతీ హై। హిన్దీ మేం ‘బత్తీ దేనా’ ముహావరా హై జిసకా అర్థ భీ నష్ట కరనా హీ హై।

వర్తన మేం గతి కే సాథ సాథ స్థిరతా యా ఠహరావ భీ హై। ఘుమావ, వృత్త గతి సే వర్తన మేం భీ గతి కా ఆశయ వ్యాపక రూప లేతా హై ఔర ఇసమేం చాల-ఢాల, బోల-చాల, హావ-భావ కా సమావేశ హోతా హై। లగాతార ‘వర్తన’ కే బాద హీ కోఈ విశిష్ట గుణ వృత్తి కే రూప మేం స్థిర హోతా హై। వేతన కే రూప మేం వృత్తి మేం భీ యహీ స్థిరతా హై। ప్రతిదిన, ప్రతిమాహ యా ప్రతివర్ష దియా జానే వాలా తయశుదా మేహనతానా। వృత్తి మేం హీ వ్యవసాయ, రోజగార యా పేశా కా భావ భీ ఆ గయా। రసోఈ మేం కామ ఆనే వాలే పాత్ర గోల హోతే హైం। యే బరతన కహలాతే హైం। యహ భీ వర్తన సే బనా శబ్ద హై। వర్తన మేం హిన్దీ కా ఆవ ప్రత్యయ లగనే సే బర్తావ శబ్ద బనతా హై జిసమేం ఉసీ ఢంగ సే ఆచరణ యా వ్యవహార కీ అర్థవత్తా స్థాపిత హోతీ హై జిసకీ ఊపర వ్యాఖ్యా కీ గఈ హై। వర్తన సే ‘బరతనా’ క్రియా భీ బనతీ హై। బరతనే కా భావ హీ దరఅసల బర్తావ హై। కిన్హీం లోగోం కే కిఏ జానే వాలే వ్యవహార, కిన్హీ వస్తుఓం కే ఉపయోగ కే తరీకే కో బరతావ కహతే హైం। హమారే హావ-భావ, బోల-చాల ఔర అన్య క్రియాఏఁ జినకే జరియే హమ లోక కే సమ్పర్క మేం ఆతే హైం, బరతావ కే దాయరే మేం ఆతీ హైం।

ఆచరణ శబ్ద బర్తావ కీ తులనా మేం జ్యాదా వ్యాపక హై। జైసా ఊపర కహా జా చుకా హై కి ఆచరణ మేం ‘చలనా’ యానీ ‘చర’ క్రియా ప్రముఖ హై। ఆ+చరణ యానీ చల కర పహుఁచనా, యహ రూఢ అర్థ హుఆ। చరిత్ర మేం భీ యహీ ‘చర’ హై। పరినిష్ఠిత భాషా మేం ఇసమేం నిహిత ‘చల కర పహుఁచనా’ వాలే భావ కా విస్తార కిసీ కామ కో కరనే కీ శైలీ మేం ప్రకట హోతా హై। కహనా, సుననా, ఓఢనా, పహననా సబ కుఛ ఇసమేం ఆతా హై। ‘చాల చలన’ ముహావరే మేం ఆచరణ కే తమామ భావ హైం। బోల-చాల, హావ-భావ సబ కుఛ। ఆచరణ యా బర్తావ కే లిఏ హిన్దీ మేం ‘వ్యవహార’ శబ్ద కా ప్రయోగ ఖూబ హోతా హై జో ఆపటే కోశ కే ముతాబిక వి + అవ + హృ కే మేల సే బనా హై। సంస్కృత కీ ‘హృ’ ధాతు మేం గ్రహణ కరనా, లేనా, ప్రాప్త కరనా, ఢోనా, నికట లానా, పకడనా, ఖించావ యా ఆకర్షణ, హరణ జైసే భావ హైం। సంస్కృత-హిన్దీ కే ‘అవ’ ఉపసర్గ కీ అనేక అర్థఛటాఏఁ హైం జినమేం ఏక వ్యాప్తి భీ హై। ఇస తరహ ‘వి’ ఉపసర్గ కే అనేక అర్థ ఆయామోం మేం క్రమ, వ్యవస్థా కా సమావేశ భీ హై। కుల మిలా కర వ్యవహార మేం కిసీ కార్య కో వ్యవస్థిత కరనా। బాద మేం ఇసమేం ఆచరణ, బర్తావ, వ్యాపార, లేన-దేన, కార్యవ్యాపార, శిష్టాచార జైసే అర్థ భీ శామిల హో గఏ। బర్తావ కీ తులనా మేం ఆచరణ ఔర జ్యాదా వ్యాపక హై ఔర ఆచరణ కీ తులనా మేం వ్యవహార కా దాయరా ఔర భీ విశాల హై। ఆచరణ ఔర బర్తావ దోనోం హీ వ్యవహార మేం శామిల హైం మగర వ్యవహార మేం శామిల లేన-దేన, వ్యాపార జైసీ అర్థవత్తా ఇన దోనోం శబ్దోం మేం నహీం హై।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

అసలీ ‘దారాసింహ’ కౌన?

స మూచే భారతీయ ఉపమహాద్వీప మేం ‘దారా’ నామ శక్తి కా ప్రతీక మానా జాతా హై। పశ్చిమ మేం పేశావర సే లేకర పూర్వ మేం పూర్ణియా తక ‘దారా’ నామధారీ లోగ మిల జాఏఁగే జైసే హిన్దుఓం మేం దారా కే సాథ ‘సింహ’ కా ప్రత్యయ జోడ కర దారాసింహ జైసా ప్రభావీ నామ బనా లియా జాతా హై వహీం ముస్లిమోం మేం ‘ఖాన’ యా ‘అలీ’ జైసే ప్రత్యయోం కే సాథ దారాఖాన యా దారాఅలీ జైసే నామ బన జాతే హైం। కహతే హైం యహ ఖ్యాత పహలవాన, అభినేతా దారాసింహ కే నామ కా ప్రభావ హై కి ‘దారా’ నామ కే సాథ తాకత జుడ గఈ। చలిఏ మాన లియా। ఇసమేం కోఈ దో రాయ నహీం కి పాఁచవే-ఛఠే దశక మేం ఉనకే నామ కా వో జహూరా థా కి వే ఏక చలతీ-ఫిరతీ కింవదంతీ బన గఏ థే। ఉనకా నామ ముహావరే కీ తరహ ఇస్తేమాల హోనే లగా ఔర కహావతేం తక చల పడీం। సవాల యహ హై కి వో ‘దారా’ కౌన థా జిససే ప్రభావిత హోకర దారాసింహ కే పితా నే అపనే బేటే కా నామ రఖా ఔర ఇస నామ కే మాయనే క్యా హైం ?

శబ్దోం కా సఫర మేం అక్సర ఇతిహాస మేం గోతే లగానే కీ నౌబత ఆ జాతీ హై। ఇతిహాస మేం ఐసే కిరదార యా ప్రతీక మశహూర హో జాతే హైం జినకీ ఖూబియాఁ మనుష్య ఖుద మేం దేఖనా చాహతా హై। నతీజతన వే లోగ ప్రతీక / సంజ్ఞా-నామ మేం బదల జాతే హైం। లోగ అపనీ సంతానోం, నాయక-నాయికాఓం కో ఉన నామోం సే బులానే లగతే హైం। ఐసా జ్యాదాతర పురుషవాచీ నామోం కే సాథ హీ హోతా హై। ఉదాహరణ కఈ హైం జైసే రామ ( రామదయాల, రామకృపాల, రామనరేశ, ఆయారామ, గయారామ ఆది), కృష్ణ (రామకృష్ణ, హరికృష్ణ, రామకిశన ఆది), బహాదుర (వీరబహాదుర, రామబహాదుర), సింహ (రామసింహ, వీరసింహ, బహాదురసింహ) ఆది కఈ నామ హైం। ఇసీ కడీ మేం దారా కా నామ భీ ఆతా హై జో ఈరాన కే ప్రసిద్ధ హఖామనీ వంశ కే సంస్థాపక సాఇరస ప్రథమ జితనా హీ మహాన, వీర ఔర మహత్వాకాంక్షీ నరేశ థా। ఇస రాజవంశ కా చౌథా శాసక థా। దరహకీకత హమ జిస దారా కీ బాత కర రహే హైం, వహ ఇతిహాస మేం డేరియస ప్రథమ కే నామ సే జానా జాతా హై। ఫారస కే ఇతిహాస మేం దో సాఇరస ఔర తీన డేరియస హుఏ హైం।

యూఁ తో తీనోం హీ డేరియస వీర, లడాకే థే మగర ఇతిహాస మేం దారా కే నామ సే జో డేరియస ప్రసిద్ధ హో గయా వహ చౌథా హఖామనీ శాసక డేరియస ప్రథమ ( 521- 486 ) హీ థా। ఇతిహాస మేం ఫారస కే హఖామనీ వంశ కో హీ భారత పర చఢాఈ కరనే వాలా పహలా విదేశీ వంశ మానా జాతా హై। ఇస వంశ కే సంస్థాపక సాఇరస నే 551-530 కే బీచ అపనా సామ్రాజ్య పేశావర సే లేకర గ్రీస తక ఫైలా లియా థా। డేరియస కా పితా విష్తాస్పహ్య భీ హఖామనీ రాజవంశ కా క్షత్రప థా। సమఝా జాతా హై కి ఉసనే సాఇరస కే అధీన భీ కామ కియా థా। బహరహాల, డేరియస నే సాఇరస మహాన కీ ఆన, బాన ఔర శాన కో కాయమ రఖా థా ఇసీలిఏ ఉసకే జీవనకాల మేం హీ ఉసే భీ డేరియస మహాన కహా జానే లగా థా। హఖామనీ వంశ కీ రాజధానీ పర్సేపోలిస కే శిలాలేఖోం పర ఐసా హీ దర్జ హై। పురాతత్వ పర్యటన కే లిఏ మశహూర పర్సేపోలిస శహర డేరియస కీ రాజధానీ హుఆ కరతా థా। ఐసా మానా జాతా హై కి యహ శహర ఉసనే హీ బసాయా థా। పర్సేపోలిస కా అర్థ హుఆ పరశియనోం కా శహర। ధ్యాన రహే ఈరాన కా పురానా నామ ఫారస థా జిసకే మూల మేం అవేస్తా కా పార్శ (సంస్కృత కా పర్శు) శబ్ద థా। పార్శ సే హీ ఫారస బనా। గ్రీక సందర్భోం మేం ఇసే పర్శియా కహా గయా। గ్రీక భాషా కే పోలిస ప్రత్యయ కా అర్థ వహీ హోతా హై జో హిన్దీ మేం పుర యా పురీ కా హోతా హై। ఇస తరహ పర్సేపోలిస కా అర్థ హుఆ పర్శుపురీ అర్థాత పారసికోం కీ రాజధానీ హుఆ।

ప్రాచీన ఫారసవాసీ అగ్నిపూజక థే। భారత కే పారసీ ఉన్హేం కే వంశజ హైం। ఇస్లామ కీ ఆంధీ మేం ఉజడ కర వే భారత ఆ బసే, ఫారస కే పారసీ ముసలమాన హోతే చలే గఏ। దారా కా మూల దరఅసల డేరియస భీ నహీం హై। పర్సేపోలిస కే శిలాలేఖ కే ముతాబిక ఉసకా శుద్ధ పారసిక ఉచ్చారణ దారయవౌష హై। శిలాలేఖ మేం దర్జ కీలాక్షర లిపి వాలే మజమూన కా రోమన ఔర దేవనాగరీ ఉచ్చార ఇస తరహ హై- Dârayavauš దారయవౌష xšâyathiya క్షాయథియ vazraka వజ్రక xšâyathiya క్షాయథియ xšâyâthiânâm క్షాయథియానామ xšâyathiya క్షాయథియ dahyunâm దహ్యునామ Vištâspahya విష్తాస్పహ్య Haxâmanišiya పుశ puça హక్ష్మనిషియ hya హ్య imam ఇమమ taçaram తశరామ akunauš అకౌనష। ఇసకా అర్థ హై- “యహ ప్రాసాద హఖామనీ వంశ కే విస్తాష్పహ్య కే పుత్ర ఔర మహారాజ, రాజాధిరాజ, రాజ్యాధిపతి దారయవౌష కే ద్వారా బనవాయా గయా హై”। విద్వానోం నే ఇసే పహలవీ కా ప్రాచీన రూప బతాయా హై జో అవేస్తా కే కరీబ థీ। అవేస్తా కో సంస్కృత కీ మౌసేరీ బహన సమఝా జాతా హై।

యహ సమఝనా ఆసాన హై కి అవేస్తా కే దారయవౌష కా హీ గ్రీక రూప డేరియస హుఆ హోగా। గ్రీక ఇతిహాసకార హేరియోడోటస కే ఉల్లేఖోం సే యహీ రూప ప్రచలిత హుఆ। ఇసీ తరహ వర్ణసంకోచ కే సాథ దారయవౌష కా పరవర్తీ రూప దారా హుఆ। దారయవోష కే రూపాన్తర కీ దో దిశాఏఁ రహీం। దారయవౌష > దారయవశ >దారయస > దారా (ఫారసీ) > డేరియస (గ్రీక) । పశ్చిమ కీ ఓర యహ డేరియస హుఆ జబకి పూర్వ కీ ఓర ఇసకా రూపాన్తర దారా హుఆ। దరఅసల కా దారా రూప హీ అబ వ్యావహారిక తౌర పర ప్రచలన మేం హై। ఈరాన, అఫగానిస్తాన, పాకిస్తాన, భారత, బాంగ్లాదేశ ఆది మేం దారా కఈ నామోం మేం మౌజూద హై జైసే- దారాబఖ్త, దారాఅలీ, దారాఖాన, వీరదారా, దారా శుకోహ, దారాప్రసాద, దారానాథ, దారాసింహ ఆది। దారాయవౌష కీ పూర్వ మేం దారా కే నామ సే ప్రసిద్ధీ కీ బడీ వజహ ఉసకే పంజాబ ఔర సింధ అభియానోం కీ కామయాబీ రహీ। వర్తమాన పాకిస్తాన కా పేశావర ప్రాన్త దారా కే ఆధిపత్య మేం థా। పశ్చిమ మేం మిస్ర, గ్రీస, ఉత్తర మేం ఆమూ దరియా ఔర పూర్వ మేం పంజాబ-సింధ దారా కే సామ్రాజ్య కీ సీమాఏఁ థీం। యహీ ఉస కాల కా జ్ఞాత విశ్వ భీ థా।

దేఖతే హైం దారా కా, ప్రకారాన్తర సే దారియవౌష కా అర్థ క్యా హై, ఇసకా జన్మసూత్ర క్యా హై। ఆజ కీ ఫారసీ మేం దారా కా దారాబ రూప భీ మిలతా హై। భారత-ఈరానీ భాషాఓం కే అధ్యేతా క్రిశ్చియన బార్థోలోమిఏ నే (1855-1925) నే దారయవౌష కో అవేస్తా కా శబ్ద మానా హై ఔర ఇసే జరథ్రుస్తీ శబ్దావలీ మేం స్థాన దియా హై। ఇసకా అర్థ హై ధారణ కరనే వాలా। రాజ్య కో ధారణ కరనా, ప్రజా కో ధారణ కరనా, శాసన కో ధారణ కరనా, నాయకోచిత గుణోం కో ధారణ కరనా ఔర సద్గుణోం కో ధారణ కరనా ఇసమేం నిహిత హై। దారియవౌష కే మూల మేం ప్రోటో భారోపీయ ధాతు dher హై। భాషావిద్ జూలియస పకోర్నీ ఇసకా రిశ్తా వైదిక ధాతు ధర్ సే జోడతే హైం। ధర్ మేం ఉఠానే, సమ్భాలనే, దేఖభాల కరనే, అంగీకార కరనే జైసే భావ హై। ధారణ కరనే మేం యే సారే భావ నిహిత హైం। ధర్ సే సంస్కృత, హిన్దీ వ అన్య భారతీయ భాషాఓం కే అనేక శబ్ద బనే హైం। పృథ్వీ కో ధారిణీ కహా జాతా హై। ధరతీ మేం యహీ ధర హై। ఆధార యానీ టికావ, పడావ, ఫాఊండేశన మేం భీ యహీ ‘ధర’ హై జిసమేం స్థిరతా హై। డౖ రామవిలాస శర్మా ‘ధర్’ కే ఏక రూప ‘స్థర’ కీ కల్పనా కరతే హైం। సంస్కృత ‘దారు’, ‘ద్రుమ’, ‘తరు’, గ్రీక ‘ద్రుస’, అంగ్రేజీ కే ‘ట్రీ’ మేం దరఅసల ధర్ కే రూపాన్తర ‘దర్’ ఔర ‘తర్’ హైం । యహ భీ దిలచస్ప హై కీ ‘ధర’ మేం నిహిత స్థిరతామూలక ధారణ కరనే కే భావ సే హీ గతివాచక ధారా శబ్ద భీ బనతా హై । ధారా వహ జో ధారణ కరే, అపనే సాథ లే జాఏ । ధర, ధరా కే మూల మేం ధృ ధాతు హై । స్థిరతా కా పరమ ప్రతీక ధ్రువ కా జన్మ భీ ఇసీ ధృ ధాతు సే హుఆ హై । దారయవౌష్ సే బనే దారా కా అర్థ హిన్దీ ఫారసీ మేం సర్వశక్తిమాన, భగవాన, రాజా, పాలక ఆది హై।

స్పష్ట హై కి తాకత, వీరతా ఆది కే పర్యాయ కే రూప మేం దారా నామ డేరియస అర్థాత దారయవౌష్ సే ఆ రహా హై। ఇసకా ప్రచార అనేక దేశోం మేం హుఆ। నాయకోచిత నామకరణ కీ అభిలాషా మేం అనేక దారా సామనే ఆఏ మగర భారత మేం తో పంజాబ కే దారాసింహ కీ ఖ్యాతి నే డేరియస ద గ్రేట కో భీ పఛాడ దియా।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

కిస్సా దకియానూస కా

దు నియాభర మేం ప్రచలిత ముహావరోం-కహావతోం మేం శాసకోం యా ప్రభావశాలీ లోగోం కా అత్యాచారీ, సనకీ చరిత్ర భీ ఝలకతా హై। ఐసే కిరదారోం మేం రావణ, కంస, నీరో యా తుగలక జైసే నామ స్పష్ట పహచానే జా సకతే హైం। కుఛ నామోం కే పీఛే న తో కహానీ నజర ఆతీ హై న హీ కిస్సా। ఐసా హీ ఏక నామ హై దకియానూస జో సిర్ఫ ఏక సంజ్ఞా భర నహీం బల్కి ఏక ప్రసిద్ధ రోమన సమ్రాట థా। ఆజ కే తుర్కీ ఔర ప్రాచీన అనాతోలియా కా ఇఫేసస శహర ఇసకే రాజ్య మేం శామిల థా। అంధవిశ్వాసీ యా పురానీ సోచ వాలే వ్యక్తి కో దకియానూస కహతే హైం। బోలచాల కీ హిన్దీ మేం యహ శబ్ద ఖూబ ప్రచలిత హై। ఇసీ తరహ దకియానూసీ శబ్ద కే తహత పురానీ సోచ వాలా, రూఢీవాదీ ఔర అధిక ఉమ్ర వాలా, కోఈ బేకార, పురానీ ఔర మనహూస చీజ యా పురాతనపంథీ విచారధారా ఆతీ హై। మసలన దకియానూసీ లోగ, దకియానూసీ బాతేం, దకియానూసీ చీజే। అరబీ-ఫారసీ మేం దకియానూస శబ్ద కా సహీ రూప దక్యానూస హై।

హిన్దీ-ఫారసీ కే కోశోం మేం అవ్వల తో దకియానూస కే సందర్భ మేం జ్యాదా జానకారియాఁ నహీం మిలతీం। కుఛ కోశోం మేం తో ఇసకా సందర్భ బతౌర రోమన శాసక భీ నహీం మిలతా ఔర కహీం పర ఉసకే అత్యాచారీ సమ్రాట హోనే జితనీ హీ సంక్షిప్త జానకారీ మిలతీ హై। గ్రీక సందర్భోం మేం దకియానూస కా ఉల్లేఖ బతౌర దేసియస మిలతా హై। పశ్చిమ ఏశియా కే సమాజ-సంస్కృతి పర యహూదీ, ఈసాఈ ఔర ఇస్లామ తీనోం ధర్మోం కీ గహరీ ఛాప పడీ హై। ఈసాఇయత పర యహూదీ ధర్మ కా అసర ఔర ఇస్లామ పర అపనే పూర్వవర్తీ యహూదీ ఔర ఈసాఈ చిన్తన కా అసర నజర ఆతా హై। బాఈబల కే గోస్పేల ఔర కురాన కే సూరోం (సురహ) కీ అనేక కథాఓం మేం సమానతా సే యహ సాబిత భీ హోతా హై। బాఇబల ఔర కురాన దోనోం మేం హీ థోడీ బహుత భిన్నతా కే సాథ దేసియస యా దక్యానూస కే బారే మేం లగభగ ఏక జైసీ హీ కహానీ హై।

ఈసా కే జన్మ కే వక్త పశ్చిమ ఏశియా ఔర సమూచే యూరోప మేం మూర్తిపూజా కా హీ బోలబాలా థా। ఈసా కే బాద భీ రోమన సామ్రాజ్య మేం మూర్తిపూజా కా చలన థా। కిన్హీం సందర్భోం మేం ఇతిహాస ప్రసిద్ధ ఇస నిరంకుశ సమ్రాట కో 359 ఈపూ. కా బతాయా గయా హై మగర యహ భ్రామక హై। దక్యానూస యానీ దేసియస కా కాల ఈసా కే కరీబ ఢాఈ సదీ బాద కా హై। రోమన సామ్రాజ్య మేం శాసకోం కీ మూర్తిపూజా సమ్బన్ధీ సనక, అత్యాచార ఔర ఉత్పీడన కా ఇతిహాస ఈసా కే సూలీ పర చఢనే కే బాద సాతవీం ఆఠవీం సదీ తక భీ జారీ రహా రహా। దేసియస యా దక్యానూస కా రిశ్తా అనాతోలియా సే జోడా జాతా హై ఔర మానా జాతా హై కి తుర్కీ కే ప్రసిద్ధ తారసస ఔర ఇఫేసస శహరోం పర ఉసకా శాసన థా। ఈసాఈ ధర్మ కే మహాన ప్రచారక సేంట పౖల కా జన్మ తారసస మేం హీ హుఆ థా। మానా జాతా హై కి కి తారసస కా నామ తార్కు కే ఆధార పర పడా హై జో హిత్తీ భాషా కా శబ్ద హై। ఇస ఇలాకే మేం బసనే వాలే ఆదిజన హిట్టాఇట హీ థే। తార్కు ఏక దేవతా థా జిసకీ పూజా హిత్తీజన కరతే థే। వైసే అధికాంశ సందర్భో మేం ఇఫేసస సే ఇసకా సమ్బన్ధ జోడా జాతా హై। యహ వహీ ఇఫేసస హై జహాఁ కా ఆర్టేమిస కా మందిర సాత అజూబోం మేం గినా జాతా హై। అరబ-ఫారసీ సందర్భోం మేం ఇఫేసస కో అఫసూస కహా జాతా హై।

దేసియస మూర్తిపూజా మేం విశ్వాస రఖతా థా। ఉసకా శాసన బడా సఖ్త ఔర పూజా-విధాన కే ఆధార పర చలతా థా। కహనే కీ జరూరత నహీం కి ఈసాఇయత కే బఢతే ప్రభావ కీ వజహ సే రోమన సామ్రాజ్య మేం మూర్తిపూజా కే లిఏ ఆగ్రహ జ్యాదా బఢా-చఢా థా। దేసియస కా నజరియా ఇస సిలసిలే మేం జ్యాదా సఖ్త థా। పూరే రాజ్య మేం ఉసకే జాసూస ఫైలే హుఏ థే జో రాఈ-రత్తీ కీ ఖబరేం దేతే థే। మూర్తిపూజా కే విరోధియోం కో దేసియస బర్దాశ్త నహీం కరతా థా। ఈశ్వర ఏక హై ఔర అదేఖా హై జైసీ బాతోం పర యకీన కరనే వాలోం కో వహ ఆనన-ఫానన మేం సజాఏ మౌత సునా దేతా థా జిసకే తహత దోషియోం కో జిందా జలానే, జమీన మేం గాడ దేనే, హాథ-పైర కాట కర పశుఓం కా గ్రాస బనానే జైసే అమానవీయ తరీకే శామిల థే। బహరహాల, బాఇబల మేం వర్ణిత కథా కే అనుసార ఇఫేసస కే సాత యువా లోగోం నే శహర కీ దేవీ కే మందిర మేం సిర ఝుకానే సే ఇనకార కర దియా। కిన్హీం సందర్భోం మేం యహ ఘటనా 156ఈస్వీ కీ భీ బతాఈ గఈ హై। దేసియస కే కోప సే బచనే కే లిఏ ఉన్హోంనే శహర కే బాహర పహాడీ గుఫా మేం శరణ లీ। థకే హారే సాతోం లోగ గుఫా మేం జాతే హీ నీంద కే ఆగోశ మేం చలే గఏ। ఉధర దేసియస కో జబ ఖబర లగీ తో ఉసనే గుఫా కా దరవాజా చట్టానోం సే బంద కరవా దియా తాకి వే అందర హీ మర-ఖప జాఏఁ। గోస్పేల కే ముతాబిక యే లోగ దో సదియోం తక సోతే రహే। ఇసకే ఆగే క్యా హుఆ యే జాననే సే పహలే ఇస కహానీ కే ఇస్లామీ సంస్కరణ కా జాయజా లియా జాఏ।

గోస్పేల కీ తరహ కురాన కే అధ్యాయోం కో సూరా (సురహ) కహా జాతా హై। గుఫా మేం సోఏ లోగోం కీ కహానీ కురాన కే సూరహ-కహ్ఫ (18వాఁ అధ్యాయ) మేం ఆతీ హై। కహానీ కే ముతాబిక అఫసూస శహర (గ్రీక ఇఫేసస) మేం సాత లోగోం కా ఏక సమూహ థా జో ఈసాఇయత మేం భరోసా రఖతే థే। దక్యానూస కే కహర సే బచనే కే లిఏ ఉన్హోంనే గుఫా మేం శరణ లీ, జిసకా దరవాజా ఉసకే హీ హుక్మ సే బంద కరా దియా గయా। ఇస్లామీ సందర్భోం మేం ఇన సాత లోగోం కో అస్హాబే-కహ్ఫ కహా గయా హై। అస్హబ కా అర్థ హోతా హై పైగమ్బర కే కృపాపాత్ర, మోహమ్మద కే దోస్త। మూలతః అస్హబ, సాహిబ కా బహువచన హై జిసకా అర్థ హై సాహిబాన, మాన్యవర ఆది। ఇసీ తరహ కహ్ఫ కా అర్థ హోతా హై గుఫా, కందరా, గార ఆది। కహ్ఫ అరబీ కా శబ్ద హై లేకిన, గుహా, గుఫా, కోహ, ఖోహ జైసే ఇండో-ఈరానీ పరివార కే శబ్దోం సే ఇసకీ సామ్యతా గౌరతలబ హై।

గోస్పేల కే ముతాబిక కరీబ దో సౌ సాల యే లోగ సోతే రహే జబకి సూరహ్ కే ముతాబిక ఇనకీ నీంద 309 సాల బాద టూటీ। జో భీ హో, నీంద టూటనే పర ఇనమేం సే కుఛ లోగ భోజన కీ తలాశ మేం పాస కీ బస్తీ తక పహుఁచే। ఉన్హోంనే కుఛ రోటియాఁ ఖరీదీ। జబ నానబాఈ కో ఇన్హోంనే కుఛ సిక్కే దిఏ తో వహ హైరత మేం పడ గయా। సిక్కే ఉసకే లిఏ అనజానే థే। ధీరే-ధీరే యే బాత పూరే బాజార మేం ఫైల గఈ కి కుఛ అనోఖే లోగ వహాఁ ఆఏ హైం। జానకారోం నే దేఖ-పరఖ కర పహచానా కి ఇన సిక్కోం పర దక్యానూస నామ కే రాజా కీ తస్వీర ఛపీ హై జో కరీబ తీన సదీ పహలే హుఆ థా ఔర బేహద జాలిమ థా। నీంద సే జాగనే వాలోం కే లిఏ అబ హైరత మేం పడనే కీ బారీ థీ। ఉన్హోంనే బతాయా కి బేశక దక్యానూస జుల్మీ హై ఔర ఉససే బచనే కే లిఏ హీ తో వే కల శహర ఛోడ కర భాగే థే। వో తో ఝపకీ లగ గఈ ఔర వే నీంద మేం గాఫిల హో గఏ। తీన సదీ లమ్బీ నీంద ఉనకే లిఏ హీ నహీం, సబకే లిఏ బడీ ఖబర థీ। ఫిర యహ హుఆ కి వే సాతోం లోగ వహీం రహనే లగే। ఉనకీ యహీ చాహత థీ కి జిస కాల కీ గుఫా మేం సదియోం తక సోతే హుఏ ఉన్హేం ఈశ్వరీయ అనుభూతి హుఈ హై, ఉనకీ ఉమ్ర పూరీ హోనే కే బాద వే హమేశా కే లిఏ భీ ఉసీ గుఫా మేం సోఏఁ। శహరవాసియోం నే ఉనకీ యహ ఇచ్ఛా భీ పూరీ కీ। బాద కే దౌర మేం ఆమ లోగోం మేం భీ యహ ధారణా బనీ కి ఉస గుఫా మేం దఫనాఏ జానే పర ఉన్హేం మోక్ష మిలేగా। పురాతత్వవేత్తాఓం కో ఏశియా వ యూరోప మేం తుర్కీ, జౖర్డన సే లేకర చీన కే ఉఈగుర ప్రాన్త తక మేం ఐసీ గుఫాఏఁ మిలీ హైం జిన్హేం స్థానీయ లోగ అస్హాబే-కహ్ఫ కహతే హైం। ఇన సభీ స్థానోం పర కబ్రేం హైం।

కిస్సా-కోతాహ యహ కి ఇస్లామ ఔర ఈసాఈ దోనోం హీ ధర్మోం మేం ఇస కహానీ కా ప్రయోగ అపనే అపనే పైగమ్బర కీ మహానతా స్థాపిత కరనే మేం కియా। లోగోం కో యహ పతా చలా కి కుల మిలా కర ఏకేశ్వరవాద హీ సహీ రాస్తా హై। ఈశ్వర ఏక హై ఔర ఉన్హోంనే హీ జాలిమ కే కహర సే బచానే కే లిఏ అపనే సాత నేక బందోం కో సదియోం తక సులాఏ రఖా। కహానీ జో భీ కహతీ హో, ధర్మోం కీ బాత ధర్మోపదేశక జానేం, శబ్దోం కే సఫర మేం హమేం తో దకియానూస లఫ్జ కా సఫర జాననా థా, జో జాన లియా। అల్లాహ కే ఉన సాత నేక బందోం కా నామ ఆజ కోఈ నహీం జానతా। హాఁ, జుల్మీ దకియానూస కో హమ కరీబ కరీబ రోజ హీ యాద కర లేతే హైం।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

అగర, మగర, వరనా, లేకిన…

క ల్పనా కరేం కి కిసీ సుబహ ఆపకో యే ఫరమాన సుననే కో మిలే కి దినభర ఆప జో భీ బోలేంగే, ఉసమేం ‘అగర’, ‘మగర’, ‘వరనా’ యా ‘లేకిన’ కా ఇస్తేమాల నహీం కరేంగే తో క్యా ఇసే మంజూర కర లేంగే? వ్యక్తిగత రూప సే మైం ఇస చునౌతీ కో స్వీకార నహీం కర పాఊంగా। యహ నాముమకిన హై। యే జానకర భీ తాజ్జుబ హో సకతా హై కి ‘అగర’, ‘మగర’, ‘లేకిన’ యా ‘వరనా’ హిన్దీ కే అపనే నహీం బల్కి ఫారసీ సే ఆయాతిత అవ్యయ హైం। యహీ నహీం, ‘మగర’ తో ఫారసీ-అరబీ కా సంకర హై। ఇన శబ్దోం కే ఆసాన హిన్దీ పర్యాయ యది, కిన్తు, పరన్తు, అన్యథా హైం పర ఇనకా ప్రయోగ అగర’, ‘మగర’ యా ‘వరనా’ కీ తులనా మేం కాఫీ కమ హై। ఆప జబ యే చునౌతీ స్వీకార కరేంగే, తబ ఇసకీ ఆజమాఇశ భీ హో జాఏగీ।

సబసే పహలే బాత కరతే హైం ‘అగర’ కీ। బోలచాల మేం అగర బేహద లోకప్రియ అవ్యయ హై ఇసకా పర్యాయ యది హై జో హిన్దీ కీ తత్సమ శబ్దావలీ సే ఆతా హై। ‘అగర’ కీ వ్యుత్పత్తి కే బారే మేం ఉర్దూ-ఫారసీ కే శబ్దకోశ జ్యాదా జానకారీ నహీం దేతే హైం। అలీ నూరాఈ కే ఫారసీ-అంగ్రేజీ వ భారోపీయ భాషాఓం కే వ్యుత్పత్తి కోశ మేం ఈరాన కే భాషావిద్ ఏమ.ఏచ. తబరిజీ ఔర జర్మన భాషావిద పౖల హోర్న కే హవాలే సే ‘అగర’ కీ వ్యుత్పత్తి కా రిశ్తా అవేస్తా కే ‘హాకరత’ సే జుడతా నజర ఆతా హై। గహరాఈ మేం జానే పర పతా చలతా హై కి ‘హాకరత’ కా ‘హా’ అవేస్తా కే ‘హమ’ (సర్వ) ఔర ‘కరత’ ‘కర్త’ [కాట(నా), ధార(నా)] సే ఆ రహా హై। జోసేఫ ఏచ పీటరసన కీ “డిక్శనరీ ఓఫ మోస్ట కౖమన అవేస్తా వర్డ్స” కే ముతాబిక ఇసమేం ఏక బార యా కభీ-కభీ కా భావ హై।

బహరహాల, జౖన ప్లైట్స కే కోశ కే ముతాబిక ‘యది’ కే అర్థ వాలే అగర మేం అరబీ కా ‘మా’ ఉపసర్గ (మా+అగర) లగనే సే మగర బనతా హై। అరబీ కే ‘మా’ ఉపసర్గ మేం ‘నా’ కీ అర్థవత్తా హై। ఇస మగర మేం లేకిన, కిన్తు, పరన్త కీ అర్థవత్తా హై। ఫారసీ కా ముహావరా “అగర-మగర” కరనా హిన్దీ మేం భీ లోకప్రియ హై। ఇసీ తరహ “కిన్తు-పరన్తు” మేం భీ వహీ భావ హై। హీల-హవాలా, టాలమటోల, ఆనాకానీ యా మామలే కో లటకానే కా ఆశయ యహాఁ ఉభరతా హై। అగర ఔర మగర మేం జడతా, యథాస్థితివాదితా ఉజాగర హోతీ హై।నూరాఈ కే కోశ కీ ఏక అన్య ప్రవిష్టి మేం ‘అగర’ కా అర్థ ‘IF’ యానీ ‘యది’ యా ‘అగర’ బతాయా గయా హై కిన్తు ఉసకే ఆగే ‘cut once’ భీ లిఖా హై।అవేస్తా మేం ‘అక’ (ak) భీ హై జిసమేం అక్ష, ధురీ కా భావ హై। ‘కభీ కభీ’ కే మద్దేనజర యది పర గౌర కరే తో లగతా హై కి యది మేం నిశ్చయాత్మకతా నహీం హై। పరిస్థితి ప్రముఖ హై। అక్ష కే ఏక పలడే పర ‘అగర’ హై ఔర దూసరే పర ‘మగర’ హై। ‘అక’ యా ‘హకరత’ మేం హీ ‘అగర’ కే బీజ ఛుపే హైం। ‘హ’ ధ్వని కా లోప హోకర సిర్ఫ ‘అ’ స్వర బచ రహా హై ఔర ‘క’ రూపాన్తర ‘గ’ మేం హో రహా హై। అన్తిమ ‘త’ భీ లుప్త హో రహా హై।

అన్యథా కీ అర్థవత్తా వాలా ‘వరనా’ భీ హిన్దీ మేం ఖూబ చలతా హై। ‘వరనా’ మేం ‘నహీం తో ఫిర’ యా ‘ఔర నహీం తో’ కీ అర్థవత్తా హై। ఉర్దూ-ఫారసీ మేం ఇసకా ‘వగరనా’ రూప దేఖనే కో మిలతా హై। కతీల శిఫాఈ సాహబ కా ఏక శేర హై- “చలో అచ్ఛా హుఆ, కామ ఆ గఈ దీవానగీ అపనీ / వగరనా హమ జమానే భర కో సమఝానే కహాఁ జాతే”। వరనా కే బీచ మేం ఇస ‘గ’ కే వజూద కే క్యా మాయనే హైం? దరఅసల ‘వరనా’ కే మూల మేం భీ ‘అగర’ ఛిపా హై। జౖన ప్లైట్స కే కోశ కే ముతాబిక వరనా ఏక వాక్యాఁశ హై “వా అగర నా”। ఇసకా సంక్షేప హుఆ వగరనా। ఉర్దూ హిన్దీ మేం యహ ‘వరనా’ రహ గయా। ఇసకీ ఏక ఔర వర్తనీ హై వర్నా జిసమేం సిర్ఫ ఢాఈ ఆఖర రహ జాతే హైం “వా అగర నా” మేం జో ‘వా’ హై వహ అవేస్తా కే అప సే ఆ రహా హై జిసమేం పునః, ఫిర, పార్శ్వ, పరే, దూర జైసే భావ హైం। అగర కా ఏక అన్య సంక్షేపరూప హై ‘గర’। “గర ఐసా హో జాఏ”, “గర వైసా హో జాఏ” జైసే వాక్య భీ హిన్దీ మేం చలతే హైం। “వా అగర నా” కా ఏక రూప “వా గర నా” భీ హో సకతా హై జిససే ‘వగరనా బనా హోగా।గర్చే యా అగర్చే జైసే రూపోం మేం ‘యద్యపి’ కా భావ హై।

హిన్దీ మేం కిన్తు, పరన్తు కే ఆశయ వాలా ‘లేకిన’ శబ్ద భీ ఖూబ చలతా హై యూఁ కహేం కి ‘లేకిన’ కే బినా తో కామ చలనా హీ ముశ్కిల హై। కోశోం కే ముతబిక లేకిన శబ్ద అరబీ కే ‘లాకిన’ సే ఆ రహా హై జిసకా అర్థ యది, కిన్తు, పరన్తు జైసా హీ హై । సేమిటిక భాషాఓం కే ఖ్యాత విశేషజ్ఞ మాయర మోశే బ్రౖమన (1909-1977) అపనీ పుస్తక స్టడీజ ఇన సేమిటిక ఫిలోలౖజీ మేం సమ్భావనా జతాతే హైం కి లాకిన కే మూల మేం ప్రోటో అరేబిక రూప ‘ఇల్లా-కాన’ హై । ఇల్లా దరఅసల ‘లా’ కా మూల రూప హై జిసమేం యది, సివాయ, పరన్తు జైసే భావ హైం । ‘కాన’ సహాయక క్రియా హై । ఇస తరహ ఇల్లా-కాన కా రూపాన్తర హీ లాకిన హుఆ జో ఫారసీ (లాకేన) హోతే హుఏ హిన్దీ కా ‘లేకిన’ బనా ।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...

హోశియారీ కీ బాతేం

హి న్దీ కే ప్రచలిత శబ్ద భండార మేం హోశియార, హోశియారీ జైసే శబ్ద భీ హైం జిసకా ఇస్తేమాల రోజమర్రా కీ భాషా మేం ఖూబ హోతా హై । హోశియార శబ్ద దరఅసల ఫారసీ మూల సే భారతీయ భాషాఓం మేం దాఖిల హుఆ హై జిసకా ప్రయోగ బతౌర విశేషణ సజగ ఔర బుద్ధిమాన కే అర్థ మేం కియా జాతా హై । చతుర, నిపుణ, కుశల, సావధాన, సమఝదార ఔర దక్ష కీ వ్యంజనా భీ ఇసమేం నిహిత హై । హోశియారీ ఏక సంజ్ఞా హై ఔర ఇసకీ అర్థవత్తా మేం హోశియార కే సభీ గుణ శామిల హైం । హిన్దీ మేం హోశియార కే హోశ్యార, హుశియార, హోశ్యార, హుస్యార, హోశయార జైసే రూప ప్రచలిత హైం । మరాఠీ మేం ఇసే హుశార కహా జాతా హై ।

హోశియార యా హోశియారీ కే మూల మేం ఫారసీ కా హోశ హై జో ఇండో-ఈరానీ పరివార కా శబ్ద హై । జోసేఫ ఏచ పీటరసన కీ డిక్శనరీ ఓఫ మోస్ట కౖమన అవేస్తా వర్డ్స మేం ఉషీ శబ్ద హై । జౖన ప్లైట్స కే కోశ మేం ఇసకా పహలవీ రూప హుశ యా హోశ హై జబకి డీ.ఏన.మైకేన్జీ కీ పహలవీ డిక్శనరీ కే ముతాబిక అవేస్తా ఉశీ కా పహలవీ రూప ఓశ హోతా హై జిసకా ఏక అర్థ హై జ్ఞాన, బోధ, దూసరా అర్థ హై మృత్యు ఔర తీసరా అర్థ హై ఉదయ, ప్రభాత, సవేరా ఆది । భాషావిజ్ఞానీ ఏకమత హై కి ఉశీ, ఓశ జైసే శబ్ద వైదిక భాషా కే ఉషః, ఉషా జైసే శబ్దోం కే సమరూప హైం జిసమేం ప్రభాత, ఉదయ యా సవేరా కా భావ హై । వైదిక ఉష్ ధాతు మేం తాప, తపానా జైసే భావ భీ హైం । పహలవీ ఓశ మేం పూర్వ దిశా కా భావ భీ హై । సూర్యోదయ కే సాథ హీ తాప కా ఏక నామ ఉష్మా భీ హై । ఉష్మా కే మూల మేం భీ యహీ ఉష్ హై । ఉష్మా సే ప్రకాశ నికలతా హై । ప్రకృతి మేం ఉష్మా ఔర ప్రకాశ కా ఆదిప్రతీక సూర్య హీ హై జో పూర్వ దిశా సే ఉగతా హై । యహీ సారే సంకేత వైదిక ఉష ఔర పహలవీ ఓశ మేం హైం ।

ఫారసీ మేం ఆకర ఓశ కా రూపాన్తర హోశ హోతా హై ఔర ఇసమేం జ్ఞాన, బోధ జైసే భావ స్థాయీ హో జాతే హైం తథా సూర్యోదయ, ప్రభాత జైసే భావ ఇసమేం సే విలీన హో జాతే హైం । పహలవీ మేం సతర్క, జాగరుక, సచేత కే లిఏ ఓశయార (osyar) శబ్ద హై । ఇసకా అగలా రూప ఫారసీ కా హోశయార హై । హిన్దీ-ఉర్దూ మేం యహ హోశియార బనతా హై । ముహమ్మద ముస్తఫా ఖాం మద్దాహ కే కోశ మేం హోశ కా అర్థ బుద్ధి, సమఝ, అక్ల, చేతనా, సంజ్ఞా, ఖబరదారీ, వివేక, తమీజ ఔర నశే మేం ఉతార కీ అవస్థా జైసే అర్థ బతాఏ గఏ హైం । హోశయార శబ్ద మేం జో యార హై వహ భీ ఇండో-ఈరానీ పరివార కా శబ్ద హై । యార శబ్ద కా అర్థ హై మిత్ర, దోస్త, బంధు, సఖా, సాథీ ఆది। యార శబ్ద కీ అర్థవత్తా మేం ప్రేమీ, ఆశిక , మాశూక భీ సమాఏ హైం। ఇసకే అలావా యహ శబ్ద మదదగార, సహాయక కా భావ భీ రఖతా హై। జౖన ప్లైట్స కే ఉర్దూ ఇంగ్లిశ హిన్దుస్తానీ కోశ కే ముతాబిక యార శబ్ద కీ సంభావిత వ్యుత్పత్తి జారః సే బతాఈ గఈ హై। సంస్కృత కే జారః శబ్ద మేం మూలతః ప్రేమీ, ఆశిక, ఉపపతి కా భావ హై। కిసీ స్త్రీ కే ఆశిక కే అర్థ మేం జారః శబ్ద కీ అర్థవత్తా ఫారసీ కే యార మేం భీ కాయమ హై । యార శబ్ద బాద మేం సామాన్య మిత్ర కే అర్థ మేం సమాజ మేం రూఢ హుఆ । ఫారసీ కా బే ఉపసర్గ లగ కర బేహోశ శబ్ద బనతా హై జిసకా అర్థ హై జిసమేం చేతనా న హో, అచేత ।

హోశయార కా అర్థ హై జిసకీ అక్ల సే దోస్తీ హో । అక్ల కా దుశ్మన ముహావరా భీ హిన్దీ మేం ప్రచలిత హై । ఐసే వ్యక్తి కే లిఏ ఉర్దూ మేం హోశబాఖ్త శబ్ద హై । ఇసకే అలావా హోశమంద, హోశమందీ జైసే శబ్ద భీ ప్రచలిత హైం । హోశరుబా శబ్ద కా అర్థ హై చేతనా హర లేనే వాలా, హోశ ఉడా దేనే వాలా । హిన్దీ మేం హోశో-హవాస పద భీ ఖూబ ప్రచలిత హై । యహ సంకర పద హై అర్థాత హోశ ఫారసీ సే ఆయా హై ఔర హవాస అరబీ సే । హవాస శబ్ద అరబీ ధాతు హా-సీన-సీన సే బనా హై (ح س س ) జిసమేం స్పర్శ, సంవేదనా యా సమఝ కా భావ హై । ఇససే బనే హాస్సః కా అర్థ హోతా హై ఇన్ద్రియాఁ జో స్పర్శ, సంవేదనా కీ వాహక హైం । హాస్సః కా బహువచన హై హవాస । హిన్దీ శబ్దసాగర కే ముతాబిక ఇసకా అర్థ హై ఇన్ద్రియాఁ, సంవేదనా, చేతనా, సంజ్ఞా, హోశ ఆది । జాహిర హై హోశ-హవాస మేం వహీ భావ హై జో హిన్దీ కే సుధ-బుధ మేం హై । సుధి ఔర బోధ దోనో జహాఁ స్థిత హో వహీ హోశ-హవాస కీ స్థితి హై ।

హోశ సే జుడే అనేక ముహావరే వ కహావతేం హిన్దీ మేం ప్రచలిత హైం జైసే హోశ ఉడనా, హోశ గుమ హోనా యా హోశ ఫాఖ్తా హోనా । ఇన సభీ మేం భయ, ఆశంకా, చిన్తా యా ఫిక్ర సే సుధ-బుధ ఖోనే యా డర జానే కీ అభివ్యక్తి హోతీ హై । హోశ ఆనా యానీ గలతీ సుధార లేనా, సమఝదార హో జానా ఆది । హోశ దంగ హోనా యానీ చకిత రహ జానా । హోశ ఠికానే ఆనా అర్థాత సబక మిలనా, బుద్ధి జాగ్రత హోనా, అధీరతా యా వ్యాకులతా మిటనా, హోశ కీ దవా కరనా యానీ అక్ల హాసిల కరనా, సమఝదారీ పానా ఆది ।

యే సఫర ఆపకో కైసా లగా ? పసంద ఆయా హో తో యహాం క్లిక కరేం

అభీ ఔర బాకీ హై। దిలచస్ప వివరణ పఢేం ఆగే...