సాహిత్య సృజన – నవమ్బర-దిసమ్బర 2009

‘సాహిత్య సృజన’ కే ఇస అంక మేం ఆప పఢేంగే –
“మేరీ బాత” స్తంభ కే అన్తర్గత వరిష్ఠ కథాకార రూప సింహ చందేల కా ఆలేఖ “సాహిత్యిక సర్వేక్షణోం కే మాయనే.”, కవయిత్రీ- రశ్మి ప్రభా కీ కవితాఏం, కథాకార బలరామ అగ్రవాల కీ లఘుకథాఏఁ, పంజాబీ కే యువా కథాకార జతిందర సింహ హాంస కీ పంజాబీ కహానీ “ బూఁద బూఁద కహానీ ” కా హిన్దీ అనువాద, ‘భాషాంతర’ కే అన్తర్గత డౖ0 రూపసింహ చన్దేల ద్వారా అనూదిత ప్రసిద్ధ రూసీ లేఖక లియో తోలస్తోయ కే ఉపన్యాస ‘హాజీ మురాద’ కీ దసవీం కిస్త, వరిష్ఠ ఆలోచక పరమానన్ద శ్రీవాస్తవ ద్వారా శరద సింహ కే చర్చిత ఉపన్యాస ‘పిఛ్లే పన్నే కీ ఔరతేం’ కీ సమీక్షా…
సంపాదక : సాహిత్య-సృజన

మేరీ బాత

సాహిత్యిక సర్వేక్షణోం కే మాయనే
-రూపసింహ చన్దేల

ఇస పరమ్పరా కా ప్రాదుర్భావ కబ హుఆ ప్రామాణికతా కే సాథ యహ బతా పానా మేరే లిఏ కఠిన హై, లేకిన పిఛలే కుఛ వర్షోం సే ఐసే సర్వేక్షణోం కీ బాఢ-సీ ఆ గఈ ఔర ఇస దిశా మేం ప్రతిష్ఠిత సాహిత్యిక-రాజనైతిక పత్రికాఓం కే సాథ ఛోటీ-మఝోలీ, చర్చిత-అచర్చిత పత్రికాఏం భీ అపనీ సక్రియతా ప్రదర్శిత కరతీ దిఖీం. అధికాంశ పత్రికాఓం నే కహానీ ఔర ఉపన్యాస కో హీ కేన్ద్ర మేం రఖా. లఘుకథా, ఆలోచనా, రిపోర్తాజ, యాత్రా, సంస్మరణ, ఆత్మకథా, వ్యంగ్య, బాల-సాహిత్య .... అర్థాత్ సాహిత్య కీ అన్య విధాఓం కో దరకినార రఖా గయా. యహీ వహ కారణ హై జిసనే ముఝే ఇస దిశా మేం సోచనే ఔర అపనే విచార ఆపకే విచారార్థ ప్రస్తుత కరనే కే లిఏ ప్రేరిత కియా.

ప్రశ్న హై కి ఐసే కౌన-సే కారణ హైం జిససే కేవల దో విధాఓం కో హీ సర్వేక్షణ కా ఆధార బనాయా గయా ఔర అన్య విధాఓం కో ఛోడ దియా గయా. ఏక తర్క యహ హో సకతా హై కి హిన్దీ సాహిత్య కీ యే దో విధాఏం హీ సర్వాధిక చర్చా మేం రహతీ హైం. దూసరా తర్క యహ కి లేఖకోం కీ సర్వాధిక హిస్సేదారీ ఇన్హీం విధాఓం మేం హై ఔర ఉనమేం ఉత్కృష్టతా కీ పహచాన కర పాఠకోం కో ఉససే అవగత కరానా సర్వేక్షక పత్రికాఓం కా ముఖ్య ధ్యేయ హోతా హై. ఏక తర్క యహ భీ కి శేష విధాఓం మేం రచనాకారోం కీ సీమిత సంఖ్యా కే కారణ పాఠక స్వయం ఉనకీ శ్రేష్ఠతా యా స్తరహీనతా కా ఆకలన కరనే మేం సక్షమ రహతా హై.

సంభవ హై సర్వేక్షకోం (సమ్పాదకోం) కే పాస అపనే సర్వేక్షణ కే లిఏ కుఛ అన్య తర్క భీ హోం, లేకిన మేరీ మోటీ అక్ల మేం ఉపరోక్త యా అన్య తర్కోం సే ఇతర సర్వేక్షణ కరవానే కే పీఛే సమ్పాదకోం కీ నీయత ఔర అపనోం కే అస్తిత్వ సంకట కా ప్రశ్న సబసే బడా కారణ సమఝ ఆతా హై. ఇస అస్తిత్వ సంకట నే సాహిత్య మేం 'ముఖ్యధారా' జైసే రాజనైతిక శబ్ద కో కుఛ ఇస తరహ పరోసా కి హర దూసరా సాహిత్యకార ఉసకో చభులాతా ఘూమ రహా హై ఔర యహ సోచకర ప్రసన్న హై కి వహ ముఖ్యధారా కా లేఖక హై ఇసలిఏ వహ ఏక సఫల ఔర సమర్థ లేఖక హై.

సాహిత్యిక సర్వేక్షణోం కే ద్వారా సమ్పాదక ఉన లేఖకోం కీ రచనాఓం కో ఉస సూచీ మేం శామిల కర ఉన్హేం మహత్వపూర్ణ సిద్ధ కరనే కా ప్రయత్న కరతే హైం జో ఉనకే చహేతే హోతే హైం ఔర ఉనకే పీఛే తన-మన ఔర ధన సే సమర్పిత రహతే హైం.

ఇన సర్వేక్షణోం కే పీఛే సర్వథా దృష్టి కా అభావ హోతా హై. ప్రాయ: యే ఏకల నిర్ణయ కా పరిణామ హోతే హైం, ఔర రచనాఓం ఔర రచనాకారోం కీ సూచీ మేం కుఛ స్థాపిత రచనాకారోం కో శామిల కర నిర్ణాయక శేష ఉన్హీ నామోం కో శామిల కరతే హైం జినకే లిఏ ఉన్హేం వహ ఆయోజన కరనా పడతా హైం. యహ సబ కిసీ షడయంత్ర కీ భాంతి హోతా హై ఔర ఇస ప్రక్రియా మేం కితనీ హీ ఉత్కృష్ట రచనాఓం కీ ఉపేక్షా కీ జాతీ హై ఔర అపనే చహేతే కీ దోయమ దర్జే కీ రచనా కో సదీ యా పచీస వర్షోం కీ శ్రేష్ఠతమ రచనాఓం మేం శుమార కర లేతే హైం. క్యా కభీ కిసీ సమ్పాదక నే పాఠకోం సే యహ జాననే కీ కోశిశ కీ కి ఉనకీ దృష్టి మేం కౌన-సీ రచనా క్రమానుసార శ్రేష్ఠతా కీ కిస శ్రేణీ మేం ఆతీ హై ? క్యా కిసీ పత్రికా నే కిసీ మాన్యతా ప్రాప్త సర్వేక్షక సంస్థా సే కభీ ఐసే సర్వేక్షణ కరవాఏ ? నహీం , క్యోంకి తబ వర్షోం సే ఉనకే ద్వారా ప్రకాశిత కీ జానే వాలీ సూచీ సే కితనే హీ నామ నదారత హో జాతే. ఐసీ సంస్థాఓం కో కార్య సౌంపనే కే విషయ మేం సీమిత సాధనోం సే నికలనే వాలీ పత్రికాఏం యహ కహ సకతీ హైం కి ఇస కార్య హేతు ఉన సంస్థాఓం కో దేనే కే లిఏ ఉనకే పాస పర్యాప్త ఆర్థిక ఆధార నహీం హైం, లేకిన ఐసే సాహిత్యిక సర్వేక్షణ ఇండియా టుడే జైసీ సాధన-సమ్పన్న పత్రికాఏం భీ కరవాతీ రహీ హైం ఔర ఆగే భీ కరవాఏంగీ. ఇండియా టుడే నే భీ ఇస కార్య కే ప్రతి కభీ గంభీర దృష్టికోణ కా పరిచయ న దేతే హుఏ ఉన్హీం లోగోం కో ఇసమేం సంలగ్న కియా జినకే చహేతోం కీ అపనీ ఫేహరిశ్త హోతీ హై. యది కిసీ శోఘకర్తా సే యహ కార్య కరవాయా భీ గయా తో ఉసకే ద్వారా సౌంపీ గయీ రపట కో కూడేదాన కే హవాలే కియా గయా. (సమ్పాదకోం ఔర ఆలోచకోం కే సాథ జే.ఏన.యూ. కే ఏక శోధఛాత్ర సే కుఛ వర్ష పహలే యహ కార్య కరవాయా గయా థా ఔర ఉసకీ రపట ప్రకాశిత నహీం కీ గఈ థీ, జబకి వహ ఏక నిష్పక్ష రపట థీ). ఇండియా టుడే భీ ఉన్హీం సమ్పాదకోం యా సేఠాశ్రయీ ఆలోచకోం కో యహ కార్య సౌంపకర ఇతి మాన లేతీ రహీ జో సాహిత్యిక రాజనీతి కే అచ్ఛే ఖిలాడీ హైం. కుఛ లోగోం నే అపనీ ఇస స్థితి కా భరపూర దోహన కియా. దేశ-విదేశ కీ ముఫ్త యాత్రాఓం కా లాభ హీ నహీం మిలా ఉన్హేం బల్కి సాహిత్యిక ఆయోజనోం మేం ఉనకీ మహత్వపూర్ణ భూమికా తయ హోనే లగీ.

పిఛలే దినోం ఏక ఆశ్చర్యజనక ఘటనా హుఈ. దిల్లీ కే ఏక ఉపన్యాసకార ఏక సమ్పాదక సే మిలే ఔర ఉసే ఉపన్యాసోం కే సర్వేక్షణ కే లిఏ ప్రేరిత కరనా చాహా. హాల మేం ఉన లేఖక కా నయా ఉపన్యాస ప్రకాశిత హుఆ థా. సమ్పాదక నే ఉనకీ ప్రేరణా గ్రహణ నహీం కీ. యది కర లేతే తబ వహ ఉసే సర్వేక్షిత సూచీ మేం అపనే ఉపన్యాస కో శామిల కరనే కే లిఏ దబావ బనాతే. సమ్పాదక నే ఉనకీ నీయత భాంప లీ థీ.

హిన్దీ మేం ముఝే ఏక హీ పత్రికా కీ జానకారీ హై జో అపనీ పత్రికా మేం ప్రకాశిత వర్ష భర కీ కహానియోం పర అపనే పాఠకోం కీ రాయ మాంగతీ హై ఔర ఉనసే మిలీ రాయ కే ఆధార పర వహ తీన రచనాకారోం కో సమ్మానిత కరతీ హై. పత్రికా కా నామ హై 'కథాబింబ'- రచనాఓం కీ ఉత్కృష్టతా మాపనే కా పైమానా పాఠకోం సే బడా దూసరీ నహీం హో సకతా.

సాహిత్యకార కే లిఏ పాఠకోం కీ అదాలత సే బడీ కోఈ అదాలత నహీం. ప్రతివర్ష విభిన్న పత్రికాఓం కీ సర్వేక్షిత సూచీ కో వే కభీ గంభీరతా సే నహీం లేతే, క్యోంకి ఉన్హేం స్వయం పర అధిక భరోసా హై ఔర వే సర్వేక్షణకర్తాఓం కీ నీయత కో భీ అబ జాన గఏ హైం. ఆజ కా పాఠక సాహిత్య కీ హకీకత కో బఖూబీ జానతా హై. కోఈ సమ్పాదక యా సర్వేక్షక ఉసే భ్రమిత నహీం కర సకతా.
00

కవితా

రశ్మి ప్రభా కీ దో కవితాఏఁ

దుఆఓం కే దీప
ఆంసుఓం కీ నదీ మేం

మైంనే అపనే మన కో, అపనీ భావనాఓం కో

పాల సంగ ఉతార దియా హై.

ఆంసుఓం కే మధ్య

జానే కితనీ అజనబీ ఆంఖోం సే

ములాకాత హో జాతీ హై-

ఫిర ఉన లమ్హోం కో పఢతే హుఏ

మేరీ ఆఁఖేం

ఉనకే జజ్బాతోం కీ తిజోరీ బన జాతీ హైం।

జానే కితనీ చాభియాఁ

గుచ్ఛే మేం గూంథీ

మేరీ కమర మేం,మేరే సాథ చలతీ హైం

ఔర రాత హోతే

మేరే సిరహానే,

మేరే సపనోం కా హిస్సా బన జాతీ హైం,

జహాఁ మైం హర ఆంఖోం కే నామ

దుఆఓం కే దీప జలాతీ హూఁ !

0

ఇల్తజా
‘ఘర’ ఏక విస్తృత శబ్ద హై,

జహాం రిశ్తోం కే బీజ పడతే హైం !

’ప్యార’ కే ఢాఈ అక్షర కో జోడనే కా సలీకా

సిఖాయా జాతా హై,

వినమ్ర మర్యాదాఓం కీ రేఖాఏం ఖీంచీ జాతీ హైం!

ఘర కే ప్రవేశ-ద్వార పర ’విండ శాఇమ’ క్యూఁ లగాతే హైం?

నిఃసందేహ, జలతరంగ - సీ మీఠీ ధ్వని సే

స్వాగత ద్వార ఖోలనే కే లిఏ।

’కడవే బోల’ నా ఘర కీ శాన హోతే హైం,

నా హీ కిసీ కీ ‘జీత’ బనతే హైం

కైక్టస లగా కర కితనా లహూ లుహాన కరోగే ?

సోచ పర నియంత్రణ న రఖ కర కితనోం కా అపమాన కరోగే?

ఫిర ఉనకీ సర్ద ఆంఖో కో ఈర్ష్యా కా నామ దోగే?

ఆఁసూ కభీ ఈర్ష్యా కా సబబ నహీ హోతే

ఉసే సమఝానా భీ ముశ్కిల హై అబ!

తుమ్హారీ సారీ సోచ జహరీలీ హో చుకీ హై!

పర దోష తుమ్హారా నహీం-"ధృతరాష్ట్ర" కా హై ,

జిసనే ‘దుర్యోధన’ బనానే మే కోఈ కసర నహీ ఛోడీ।

యహాఁ, ఏక ‘దుర్యోధన’ కా హోనా హీ కాఫీ థా

జో ఆజ తక హావీ హై!

ఐసే మే, తుమసే వక్త కీ ఇల్తజా హై

అబ కోఈ ‘దుర్యోధన’ మత బనానా

ఔర ఆఁఖో కే రహతే హుఏ

’ధృతరాష్టృ’ కీ ఉపాధి మత పానా।
0

జన్మ- ౧౩ ఫరవరీ, సీతామఢీ (బిహార)

శైక్షణిక యోగ్యతా - స్నాతక ( ఇతిహాస ప్రతిష్ఠా )

రుచి - కలమ ఔర భావనాఓం కే సాథ రహనా

"కాదమ్బినీ" మేం ఔర కుఛ మహత్త్వపూర్ణ అఖబారోం మేం రచనాయేం ప్రకాశిత

బ్లౖగ : మేరీ భావనాఏం (www.lifeteacheseverything.blogspot.com)
ఈ-మేల : rasprabha@gmail.com

లఘుకథాఏం

దో లఘుకథాఏం/ బలరామ అగ్రవాల

గులమోహర
మకాన కే బాహర లౖన మేం సూరజ కీ ఓర పీఠ కిఏ బైఠే జతన బాబూ న జానే క్యా-క్యా సోచతే రహతే హై। మైం లగభగ రోజానా హీ దేఖతా హూఁ కి వహ సవేరే కుర్సీ కో లే ఆతే హైం। కంధోం పర శాల డాలే, లౖన కే కినారే పర ఖడే దిన-బ-దిన ఝరతే గులమోహర కీ ఓర ముఁహ కరకే, చుపచాప కుర్సీ పర బైఠకర వహ ధూప మేం సింకనే లగతే హైం। కభీ భీ ఉనకే హాథోం మేం మైంనే కోఈ అఖబార యా పుస్తక-పత్రికా నహీం దేఖీ। ఇస తరహ నిఠల్లే బైఠే వహ కితనా వక్త వహాఁ బితా దేతే హైం, నహీం మాలూమ। బహరహాల, మేరే దఫ్తర జానే తక వహ వహీం బైఠే హోతే హైం ఔర తేజ ధూప మేం భీ ఉఠకర అన్దర జానే కే మూడ మేం నహీం హోతే।
“లాలాజీ,” ఓఫిస జానే కే సీఢియాఁ ఉతరకర నీచే ఆయా హుఆ మైం అపనే మకాన-మాలిక సే పూఛతా హూఁ—“వహ సామనే…”
“వహ జతన బాబూ హై, గులామీ…”
“సో తో మైం జానతా హూఁ।” లాలాజీ కీ తరహ హీ మైం భీ ఉనకా వాక్య బీచ మేం హీ లపక లేతా హూఁ—“మేరా మతలబ థా కి జతన బాబూ రోజానా హీ…ఇస తరహ…గులమోహర కే సామనే…?”
“వహీ తో బతా రహా హూఁ బాబూజీ!” సీధీ-సాదీ బాతచీత కే దౌరాన భీ చాపలూస హఁసీ హఁసనా లాలాజీ కీ ఆదత మేం శామిల హై। స్వాభానుసార హీ ఖీసేం నిపోరతే-సే వహ బతాతే హైం—“గులామీ కే దినోం మేం జతన బాబూ నే కితనే అఫసరాన కో గోలియోం-బమోం సే ఉడా దియా హోగా, కోఈ బతా నహీం సకతా। కహతే హైం కి గులమోహర కే ఇస పౌధే కో జతన బాబూ కే ఏక బాగీ దోస్త నే యహ కహకర యహాఁ రోపా థా కి ఇస పర ఆజాద హిన్దుస్తాన కీ ఖుశహాలియాఁ ఫూలేంగీ। వక్త కీ బాత బాబూజీ, ఉసీ రాత అపనే చార సాథియోం కే సాథ వహ పులిస కే బీచ ఘిర గయా ఔర…”
“ఔర శహీద హో గయా।” లాలాజీ కే వాక్య కో పూరా కరతే హుఏ మైం బోలతా హూఁ।
“హాఁ బాబూజీ। జతన బాబూ నే తభీ సే ఇస పౌధే కో అపనే బచ్చే కీ తరహ సీంచ-సీంచకర వృక్ష బనాయా హై। ఖాద, పానీ…కభీ కిసీ చీజ కీ కమీ నహీం హోనే దీ। ఖూబ హరా-భరా రహతా హై యహ; లేకిన……”
“లేకిన క్యా?”
“హిన్దుస్తాన కో ఆజాద హుఏ ఇతనే బరస బీత గఏ।” చలతే-చలతే లాలాజీ రుక జాతే హైం—“పతా నహీం క్యా బాత హై కి ఇస పర ఫూల ఏక భీ నహీం ఖిలా…।”

లడాఈ

దూసరా పైగ చఢాకర మైంనే జైసే-హీ గిలాస కో మేజ పర రఖా—సామనే బైఠే నౌజవాన పర మేరీ నజరేం టిక గఈం। ఉసనే భీ మేరే సాథ హీ అపనా గిలాస హోఠోం సే హటాయా థా। బినా పూఛే మేరీ మేజ పర ఆ బైఠనే ఔర పీనా శురూ కర దేనే కీ ఉసకీ గుస్తాఖీ పర ముఝే భరపూర గుస్సా ఆయా లేకిన…బోతల జబ బీచ మేం రఖీ హో తో కోఈ భీ ఛోటా, బడా యా గుస్తాఖ నహీం హోతా—అపనే ఏక హమప్యాలా అజీజ కీ యహ బాత ముఝే యాద హో ఆఈ। ఇస బీచ మైంనే జబ భీ నజర ఉఠాఈ, ఉసే అపనీ ఓర ఘూరతే పాయా।
“అగర మైం తుమసే ఇస కదర బేహిసాబ పీనే కీ వజహ పూఛూఁ తో తుమ బురా నహీం మానోగే దోస్త!” మైం ఉససే బోలా।
“గరీబీ…మఁహగాఈ…చాహతే హుఏ భీ భ్రష్ట ఔర బేపరవాహ సిస్టమ కో న బదల పానే కా నపుంసక-ఆక్రోశ—కోఈ భీ ఆమ-వజహ సమఝ లో।” వహ లాపరవాహ అందాజ మేం బోలా,“తుమ సునాఓ।”
“మైం!” మైం హిచకా। ఇస బీచ దో ‘నీట’ గటక చుకా వహ భయావహ-సా హో ఉఠా థా। ఆఁఖేం బాహర కీ ఓర ఉబల ఆయీ థీం ఔర ఉనకా బారీక-సే-బారీక రేశా భీ ఇస కదర సుర్ఖ హో ఉఠా థా కి ఏక-ఏక కో ఆసానీ సే గినా జా సకే। ముఝే లగా కి కుఛ హీ క్షణోం మేం బేహోశ హోకర వహ ముఁహ కే బల ఇస టేబల పర బిఛ జాఏగా।
“హై కుఛ బతానే కా మూడ?” వహ ఫిర బోలా। అచానక కడవీ డకార కా కోఈ హిస్సా ఉసకే దిమాగ సే జా టకరాయా శాయద। ఉసకా సిర పూరీ తరహ ఝనఝనా ఉఠా। హాథ ఖడా కరకే ఉసనే సురూర కే ఉస దౌర కే గుజర జానే తక ముఝే చుప బైఠనే కా ఇశారా కియా ఔర సిర థామకర, ఆఁఖేం బంద కిఏ బైఠా రహా। నశా ఉస పర హావీ హోనే కీ కోశిశ మేం థా ఔర వహ నశే పర; లేకిన గజబ కీ ‘కైపిసిటీ’ థీ బందే మేం। సురూర కే ఇస ఝటకే కో బర్దాశ్త కరకే కుఛ హీ దేర మేం వహ సీధా బైఠ గయా। కోఈ భీ బహాదుర సిపాహీ ప్రతిపక్షీ కే ఆగే ఆసానీ సే ఘుటనే నహీం టేకతా।
“మైం…ఏక హాదసా తుమ్హేం సునాఊఁగా…।” సీధే బైఠకర ఉసనే సవాలియా నిగాహ ముఝ పర డాలీ తో మైంనే బోలనా శురూ కియా,“లేకిన… ఉసకా తాఅల్లుక మేరే పీనే సే నహీం హై…హమ తీన భాఈ హైం…తీనోం శాదీశుదా, బాల-బచ్చోం వాలే…మాఁ కఈ సాల పహలే గుజర గఈ థీ…ఔర బాప బుఢాపే ఔర…కమజోరీ కీ వజహ సే…ఖాట మేం పడా హై…కౌడీ-కౌడీ కరకే పుశ్తైనీ జాయదాద కో…ఉసనే…పచాస-సాఠ లాఖ కీ హైసియత తక బఢాయా హై లేకిన…తీనోం మేం-సే కోఈ భీ భాఈ ఉస జాయదాద కా…అపనీ మర్జీ కే ముతాబిక…ఇస్తేమాల నహీం కర సకతా…।”
“క్యోం?” మైంనే మహసూస కియా కి వహ పున: నశే సే లడ రహా హై। ఆఁఖేం కుఛ ఔర ఉబల ఆయీ థీం ఔర రేశే సుర్ఖ-ధారియోం మేం తబ్దీల హో గఏ థే।
“బుడ్ఢా సోచతా హై కి…హమ…తీనోం-కే-తీనోం భాఈ…బేవకూఫ ఔర అయ్యాశ హైం…శరాబ ఔర జుఏ మేం…జాయా కర దేంగే జాయదాద కో…।” మైం కుఛ కడువాహట కే సాథ బోలా, “పైసా కమానా…బచానా…ఔర బఢానా…పురఖే భీ యహీ కరతే రహే…న ఖుద ఖాయా…న బచ్చోం కో ఖానే-పహననే దియా…బాకీ దోనోం భాఈ తో సన్తోషీ నికలే…లాత మారకర చలే గఏ స్సాలీ ప్రౖపర్టీ కో…లేకిన మైం…మైం ఇస హరామజాదే కే మరనే కా ఇన్తజార కర రహా హూఁ…”
“తూ…ఽ…” మేరీ కుటిలతా పర వహ ఏకదమ ఆపే-సే బాహర హో ఉఠా, “బాప కో గాలియాఁ బకతా హై కుత్తే!…లానత హై…లానత హై తుఝ జైసీ నికమ్మీ ఔలాద పర…।”
క్రోధపూర్వక వహ మేరే గిరేబాన పర ఝపట పడా। మైం భీ భలా క్యోం చుప బైఠతా। ఫుర్తీ కే సాథ నీచే గిరాకర మైం ఉసకీ ఛాతీ పర చఢ బైఠా ఔర ఏక-దో-తీన…తడాతడ న జానే కితనే ఘూఁసే మైంనే ఉసకీ థూథడీ పర బజా డాలే। ఇస మారధాడ మేం మేజ పర రఖీ బోతలేం, గిలాస, ప్లేట నీచే గిరకర సబ టూట-ఫూట గఏ। నశే కో న ఝేల పానే కే కారణ ఆఖిరకార మైం బేహోశ హో గిర పడా।
హోశ ఆయా తో అపనే-ఆప కో మైంనే బిస్తర పర పడా పాయా। హాథోం పర పట్టియాఁ బఁధీ హుఈ థీం। మాథే పర రుఈ కే ఫాహే-సా ధూప కా ఏక టుకడా ఆ టికా థా।
“కైసే హో?” ఆఁఖేం ఖోలీం తో సిరహానే బైఠకర మేరే బాలోం మేం అపనీ ఉఁగలియాఁ ఘుమా రహీ పత్నీ నే పూఛా।
“యే పట్టియాఁ…?” దోనోం హాథోం కో ఊపర ఉఠాకర ఉసే దిఖాతే హుఏ మైంనే పూఛా।
“ఇసీలిఏ పీనే సే రోకతీ హూఁ మైం।” వహ బోలీ, “డ్రేసింగ-టేబల ఔర ఉసకా మిరర తోడ డాలా, సో కోఈ బాత నహీం; లేకిన గాలియోం కా యహ హాల కి బచ్చోం కో బాహర భగా దేనా పడా…రాత కో హీ పట్టీ న హోతీ తో సుబహ తక కితనా ఖూన బహ జాతా…పతా హై?”
ముఝే రాత కా మంజర యాద హో ఆయా। ఆఁఖేం అభీ తక బోఝిల థీం।
“వౖశ-బేసిన పర లే-చలకర మేరా ముఁహ ఔర ఆఁఖేం సాఫ కర దో…।” మైం పత్నీ సే బోలా ఔర బిస్తర సే ఉఠ బైఠా।
౦౦

జన్మ: 26 నవమ్బర, 1952 కో ఉత్తర ప్రదేశ(భారత) కే జిలా బులన్దశహర మేం।

శిక్షా : ఏమ ఏ (హిన్దీ), అనువాద మేం స్నాతకోత్తర డిప్లోమా।
పుస్తకేం : సరసోం కే ఫూల(1994), దూసరా భీమ(1997), జుబైదా(2004), చన్నా చరనదాస(2004), సంస్కృత నాట్య:చిన్తన పరమ్పరా ఔర సమాజ (అప్రకాశిత), సమకాలీన హిన్దీ లఘుకథా కా మనోవిశ్లేషణాత్మక అధ్యయన (అప్రకాశిత)।
సమ్పాదన వ అన్య : మలయాలమ కీ చర్చిత లఘుకథాఏఁ(1997) కే అతిరిక్త ప్రేమచంద, జయశంకర ప్రసాద, రవీన్ద్రనాథ టైగోర, బాలశౌరి రేడ్డీ ఆది వరిష్ఠ కథాకారోం కీ కహానియోం కే లగభగ 15 కహానీ-సంకలనోం ఏవం ‘వర్తమాన జనగాథా’ సహిత కుఛేక పత్రికాఓం కా సంపాదన/అతిథి సంపాదన। ‘అణ్డమాన వ నికోబార కీ లోకకథాఏఁ’ కా అంగ్రేజీ సే అనువాద వ పునర్లేఖన(2000)। 1997 సే హిన్దీ సాహిత్య కలా పరిషద, పోర్ట బ్లేయర(అణ్డమాన-నికోబార ద్వీప-సమూహ) కీ పత్రికా ‘ద్వీప లహరీ’ కే సంపాదన మేం సహయోగ। కుఛేక కహానియోం కా అఁగ్రేజీ సే హిన్దీ మేం అనువాద। అనేక వర్షోం తక హిన్దీ-రంగమంచ సే జుడావ। హిన్దీ ఫీచర ఫిల్మ ‘పోస్టర’(1983) వ ‘కోఖ’(1992) కే సంవాద-లేఖన మేం సహయోగ। హిన్దీ బ్లౖగ జనగాథా(Link:http://www.jangatha.blogspot.com), కథాయాత్రా(Link: http://kathayatra.blogspot.com) ఏవం లఘుకథా-వార్తా(Link: http://wwwlaghukatha-varta.blogspot.com) కా సంపాదన/సంచాలన।
సమ్ప్రతి : అధ్యయన ఔర లేఖన।
సంపర్క : ఏమ-70, నవీన శాహదరా, దిల్లీ-110032 (భారత)
దూరభాష : 011-22323249 మో0 : 09968094431
ఈ-మేల : 2611ableram@gmail.com

పంజాబీ కహానీ

బూఁద బూఁద కహానీ
జతిందర సింహ హాంస

అనువాద: సుభాష నీరవ

''...భాఈ సాహబ, యహ న సమఝనా, మైం దారూ కే ఘూంట పర మర జానే వాలా టుచ్చా బందా హూఁ। మైం తో పూరా జట్ట హూఁ। ఇస ఢాబే పర మేరీ హీ దారూ చలతీ హై। దారూ మైం ఫన్నే బనాతా హూఁ। ఆగ ఐసీ లగతీ హై జైసే పట్రోల కో లగతీ హై। పంజాబీ భాఇయోం కే లిఏ తో మైం లంగర లగాయే రఖతా హూఁ। యహాఁ ఆజ భీ మేరీ హీ దారూ చలనీ థీ, పర అబ థోడే దినోం సే బాజీ ఉలటీ పడీ హుఈ హై। సారీ దునియా ముఁహ ఫేర గయీ। బస జీ, అబ తో రస్సియోం కే సాఁప బన రహే హైం। మహిగల గంజ వాలే థానే కా దరోగా, జబ మైం హాథ ఝాడతా థా తో కుత్తే కీ తరహ పూంఛ హిలాతా థా। అబ వో రస్సీ భీ సాఁప బనీ బైఠీ హై। సాబ, యే యూ.పీ. బడీ కసూతీ(టేఢీ చీజ) హై।''
''వో పరే బైఠా జో డరైవర దారూ పీ రహా హై, మైం ఉసకే పాస చలా గయా కి భఈ దేస సే ఆయా హై। దేస కా హాలచాల పూఛ లూఁ। వహ ముఝే ఉల్టా పడ గయా, బోలా- జా ఓఏ టుచ్చే, దారూ దేఖకర రాల టపకానే లగా।''
''పకడ లేనా థా గిరేబాన సే।''
''నా జీ, హమ నహీం గుస్సా కరతే। జో మన్దా బోలేగా, ఖుద ఉసకా ముఁహ గన్దా హోగా।... భాఈ సాహబ, మైం కోఈ మలంగ నహీం, నా హీ దారూ కీ బూఁద పర మర జానే వాలా భడభూజా। మైంనే తో దస హజార రుపయా యూఁ హీ ఫూఁక దియా ఏక జనానీ పర। రహీ వో మేరే పాస దసేక రాతేం। వైసే, మైం భీ దునియా కో కహనే లాయక హో గయా కి మేరే భీ జనానీ థీ।''
''ఫిర తో ఏక హజార రుపయే మేం ఏక రాత పడ గయీ।''
''ఆపకీ బాత ఠీక హై, హజార రుపయే మేం రాత పడ గయీ। వైసే హజార మేం భీ కహాఁ పడీ, జబ ఆపకో అసలీ బాత కా పతా లగేగా, ఆప కహోగే- సుఖియా, తూ తో బిలకుల హీ లుట గయా। పహలే యే బతాఓ, జో బందా హజార రుపయా ఏక రాత కా ఫూఁక సకతా హై, వహ టుచ్చా బందా హో సకతా హై ?''
''న, బిలకుల నహీం।''
''వో ఢాబే కీ దీవార పర దేఖతే హో, ఫిల్మోం మేం కామ కరనే వాలీ ఔరత కీ ఫోటో। వో తో జీ మేరీ ఔరత కే సామనే కుఛ భీ నహీం। భాఈ సాబ, హమ ఝూఠ నహీం బోలతే, గాంజా భీ పియా హై, దారూ ఆపనే ఖుద పిలాయీ హై, ఫిర భీ బిలకుల సూఫీ హూఁ। పర మేరీ ఔరత ఇతనీ సున్దర థీ కి ఉసే దేఖకర హీ నశా హో జాతా థా।''
''అచ్ఛా !''
''జిస పర మైంనే దస హజార రుపయా ఫూఁకా, వో మేరీ హీ ఔరత థీ। బేడా గర్క హో గయా లోగోం కీ పత్థర-పాడ నజరోం కా ఔర సాథ మేం బీబీ(మాఁ) కా। తుమనే వో బాత సునీ హై, సాఁపిన అపనే బచ్చే ఖుద హీ ఖా జాతీ హై। మైంనే తో జీ ఖాతే హుఏ దేఖీ హై।''
''ఓఏ కాకా పానీ లానా।''
''నా జీ నా, ఆప ముండూ కో హాంక న మారో। పానీ మైం లేకర ఆతా హూఁ, బర్ఫ డలవా కర। ఆప హో హమారే మేహమాన, ముఝే కరనీ హై ఆపకీ సేవా। ఔర క్యా ఇన భఇయోం నే సేవా కరనీ హై ?''
''...యే లో సలాద, ఔర యే బర్ఫ వాలా పానీ। ఇస ఢాబే వాలే తో హమకో బాప కీ తరహ మానతే హైం। జబ కోఈ పంజాబీ మిలతా హై తో ముఝే చావ చఢ జాతా హై, జైసే కిసీ రిశ్తేదార సే మిలనే పర చఢతా హై।''
''ఫిర తేరా దస హజార రుపయా కుఏఁ మేం హీ గయా ?''
''వహీ బాత బతానే లగా హూఁ జీ... ఐసే నహీం ఆపకీ సమఝ మేం ఆనే వాలీ, శురూ సే బతాతా హూఁ।''
''డాల లే ఫిర బూఁద-బూఁద, జ్యాదా న డాలనా। ఇసకా కౌన-సా కోఈ లాలచ హై।''
''నామ హై భాఈ సాహబ మేరా- సుక్ఖా। సుక్ఖా యానీ భాంగ। దునియా మేం హర తరఫ మిల జాతా హై సుక్ఖా, చాహే యూ.పీ. చాహే పంజాబ। ఆప కౌన-సా అనజాన హో, ట్రకోం కే మాలిక హో, దునియా ఘూమ రఖీ హై ఆపనే...। సుక్ఖే సే జో సుఖ మిలతా హై, దూసరీ కిసీ చీజ సే నహీం మిలతా। ఇసకే పత్తోం కో హాథ సే మలో, బత్తియాఁ ఉతారో, బన జాతా హై బఢియా గాంజా। గాంజా బడా రాజా నశా హై। దరఖ్త కే పత్తోం కీ చిలమ బనాఓ। బీడీ కే తమ్బాకూ మేం గాంజా మిలాకర సుట్టా మారో। స్వర్గ దిఖతా హై, స్వర్గ ! జబ ఇందిరా కా కత్ల హుఆ, తబ జట్ట ఔర ఝాలే (పంజాబియోం కే ఘర) కే పాస పచాస బూటే సుక్ఖే కే ఖడే థే। దేహాతీ, పంజాబియోం కే ఘర లూటనే లగే। హమ అపనీ జానేం బచా కర భాగ ఖడే హుఏ। ఔర తో జో ఉన్హోంనే లూటనా థా, లూటా, మేరే సాలే మేరా సుక్ఖా భీ కాటకర లే గఏ। భాఈ సాహబ, యే యూ.పీ. బడీ కసూతీ హై। ఇందిరా కో మారా కిసీ నే, సుక్ఖా మేరా కాటకర లే గఏ।... వైసే క్యోం మారనీ థీ ఔరత, కిసీ కా ఘర హీ బసాతీ।''
''వో తో బహుత బడీ ఔరత థీ।''
''అచ్ఛా జీ, ఫిర భీ కిసీ కా బసతా ఘర క్యోం ఉజాడనా థా।''
''... యే జో లోగ ఔరతోం కో మారతే హైం, యే లేనే-దేనే కే పీఛే, ముఝే తో జహర లగతే హైం। అగర మైం దునియా కా రాజా హోఊఁ, ఔరత మారనే వాలోం కో ఖురచనే గరమ కర-కర కే లగాఊఁ హాథోం పర। పూఛూం, భాఈ సాలో, ఇన్హీం హాథోం సే హీ మారా ? ఫిర దూసరే తసీహే (యంత్రణాఏం) దే-దేకర ఖత్మ కర దూఁ। భాఈ సాహబ, మైంనే తో ఔరత పర ఏక బార హాథ ఉఠాయా థా। ఉసీ పాప కా మారా హుఆ హూఁ। ఆజ తక ఔరత నసీబ నహీం హుఈ।''
''అభీ తో కహతా థా, మైంనే అపనీ ఔరత పర దస హజార ఫూంకా హై।''
''వహ భీ బతాతా హూఁ భాఈ సాహబ, పహలే పాప వాలీ బాత తో సున లో।''
''బచపన మేం మైంనే బడా రాజ భోగా। సారే పరివార కా లాడలా థా। తీన-చార జమాతేం పఢా। పఢా భీ క్యా థా, బస యోం హీ స్కూల ఫేరా లగానే చలా జాతా ఝోలా ఉఠాకర। కభీ కిసీ సే తఖ్తీ లిఖా లేతా, కభీ కిసీ సే। ఆతా ముఝే కుఛ భీ నహీం థా। ఏక దిన మాస్టర నే హమారే గాఁవ వాలే జాగర కీ లడకీ కో కఛుఏ ఔర ఖరగోశ కీ కహానీ పఢనే పర లగా దియా। ఖుద కమరే మేం జాకర, కుర్సియాఁ జోడ కర, పంఖా చలా కర ఆరామ సే సో గయా। జాగర కీ లడకీ కహానీ పఢకర కహనే లగీ, ఇస కహానీ కా యహ సార నికలతా హై -కుఛఏ నే నారా మారా కి జిసనే అంహకార కియా, వహీ మారా గయా। ముఝే బడా గుస్సా ఆయా। నారా హమారే బాపూ కా నామ హై జీ। మైంనే ఉసే కహా, కఛుఏ నే నారా-నూరా కుఛ నహీం మారా। కఛుఏ నే జాగర మారా। మైంనే తఖ్తీ మారకర ఉసకా సిర ఫాడ దియా। మేరీ స్కూల సే ఛుట్టీ హో గయీ। ఇసీ శ్రాప నే ముఝే మార లియా।''
''పంజాబ మేం కౌన-సా గాఁవ హై తేరా ?''
''గాఁవ భీ బతాతా హూఁ భాఈ సాహబ, డాల లో బూఁద-బూఁద। కిసీ మహాపురుష నే కహా హై- జబ తక జీ, జీ భరకర పీ। జబ ఉడ గయా జీ, ఫిర కౌన కహేగా పీ।''
''పీఛా హమారా హై ఖానపుర కా, లుధియానే కే పాస। పరివార బడా తగడా థా। చాచా-తాఊ అభీ భీ ఉధర హీ హైం। ఘర అభీ పంజాబ మేం హైం, వహ హమనే బేచా నహీం। పరివార ఇకట్ఠా థా, ట్రైక్టర థా హమారే పాస। మైంనే కభీ కామ కో హాథ లగాకర నహీం దేఖా థా। అలగ హోనే కో బాపూ నే హీ పహల కీ థీ। అపనే భాఇయోం సే బోలా- తుమ లోగ చోరీ-చోరీ పైసా ఇకట్ఠా కియే జాతే హో, మేరే బచ్చోం కా కుఛ బనతా నహీం। బంటవారా హోనే పర తీన కిల్లే జమీన హాథ ఆయీ, దో కమరో కా ఘర। మురబ్బా జోతనే వాలోం కో తీన కిల్లే యోం లగే మానో కిసీ కో మహలోం మేం సే నికాలకర మోటర (టయూబవైల) వాలే కమరే మేం బన్ద కర దేం। హమ దోనోం భాఈ బ్యాహనే వాలే, కోఈ దేఖనే నహీం ఆతా థా। అగర ఆతా తో ఘర తక న పహుఁచ పాతా। లోగ భాజీ మార దేతే కి జమీన కమ హై, లడకే అనపఢ హైం। అపనే లోగ భీ సాలే ఉలటే హైం। లడకీ వహాఁ దేంగే జో లేన-దేన కే కారణ తంగ కరే, జో మేరే జైసా ఔరత కే పైర ధో-ధో కర పీనే కో ఫిరే, వహాఁ నహీం దేతే। బాపూ బైలోం సే ఖేతీ కరతా తో లోగ హఁసీ ఉడాతే। ఉసకే భాఈ తానే మార-మార కర జీనే న దేతే, కహతే, ''అలగ హోకర శాహ బన గయా।'' బాపూ కహతా, ''శాహ బనకర దిఖాఊఁగా।'' హమనే గాఁవ కీ జమీన బేచ కర యహాఁ లే లీ యూ.పీ. మేం। యే మహిగల గంజ సే తీనేక మీల దూర, ఔరంగాబాద వాలీ సడక పర। జైసా కి కహా కరతే హైం- చాహే సిరహానే పడ జా, చాహే పైతానే, బీచ మేం హీ ఆఏంగే। జో ఫసల పంజాబ మేం తీన కిల్లోం మేం నికలతీ థీ, యహాఁ సాత కిల్లోం మేం నికలతీ హై। ఫిర ఇందిరా మరీ తో దేహాతీ హమారే బర్తన-ఔజార లూట కర లే గయే। తభీ తో మైం కహతా హూఁ- యే యూ.పీ. బడీ కసూతీ హై।''
''పంజాబ భీ బహుత ఖరాబ హై।''
''హాఁ, జీ హై పంజాబ భీ ఖరాబ, పర యహాఁ అగర గాంజా, తమ్బాకూ ఔర దారూ న హో తో బందా శామ కో మర జాఏ। యే డాల లో దో-దో బూఁద। సాలా హలక-సా సూఖ గయా। భాఈ సాబ, కహతే హైం- రామ కే వక్త దూధ థా, కృష్ణ కే వక్త ఘీ। ఆజకల తో దారూ హై, జీ భరకే పీ। వైసే భాఈ సాబ, దారూ తో రామ కే సమయ భీ హోతీ హోగీ, నహీం తో చౌదహ సాల జంగలోం మేం బనవాస కాటనా కౌన-సా ఆసాన హై। పర ఏక బాత హై, ఔరత ఉసకీ సాథ థీ। ఔరత సాథ హో తో ఆదమీ నరకోం మేం భీ రహ సకతా హై। యే యూ.పీ. భీ సాలీ బనవాస హై నిరా।''
''...భాఈ సాబ, ముఝే సబ పతా హై, కైసే రాత-రాత భర జాగ కర పైసా బనాతే హో। మేరా ఛోటా భాఈ భీ ట్రక చలాతా హై। ఔరత ఉసే భీ నహీం నసీబ హుఈ, పర వహ పట్ఠూ సీతాపుర బాజార మేం చక్కర లగా ఆతా హై। ఏక-దో బార ముఝే భీ లేకర గయా। మైంనే ఉససే కహా- ఛోటే భాఈ, మైం తేరా కర్జా కైసే ఉతారుఁగా, యహ తో స్వర్గ మేం లే ఆయా తూ। ఆప యకీన నహీం కరోగే, యహాఁ హమ ఔరతోం కో తరసతే హైం, వహాఁ ఔరతేం హాంకేం మారతీ హైం।... పర ఆప కౌన-సా భూలే హో। దునియా ఘూమీ హై।''
''దునియా ఘూమనే కో హమ క్యా ఐసీ-వైసీ జగహ ఫిరతే హైం ?''
''ఆప తో జీ యూఁ హీ గుస్సా కర గయే, మైం యే కహాఁ కహతా హూఁ కి ఆప ఖరాబ జగహ జాతే హో। ఔర వహ తో ఖరాబ జగహ హో హీ నహీం సకతీ। ఖరాబ జగహ తో హమారా ఘర హై, జహాఁ ఔరత కో తరసతే హైం। హమ తో దూసరే హీ రాస్తే పడ గయే। అభీ తో బోతల భీ పూరీ నహీం హుఈ। ఇస దునియా సే కుఛ లేకర నహీం జానా। యహీం హై జో ఖా-పీ జానా హై। పిఛలే దినోం హమారీ బుఢియా జానే వాలీ థీ। బహుత హీ బీమార హో గయీ। కభీ తో యూఁ లగే భఈ అబ నహీం బచేగీ। మైంనే కహా- బీబీ, ఆజ జో తేరీ బహూ హోతీ తో సేవా కరతీ... అబ మర హడ్డియాఁ రగడ-రగడ కర। ఏక తో బైఠే బడీ ఖరాబ జగహ హైం। కోఈ నాతే-రిశ్తేదార నహీం। కోస-కోస తక కోఈ ఘర నహీం। యహాఁ తో భాఈ సాబ, అగర ఔరత కో దేఖనే కో దిల కరే తో మహిగలగంజ ఆనా పడతా హై। సబబ సే పంజాబ మేం పతా లగ గయా। చాచా-చాచీ ఖబర లేనే ఆ గయే। వైసే ఖబర భీ కైసీ లేనే ఆయే థే, హమారే ఖానపుర వాలే ఘర కీ చాబీ లేనే ఆయే థే కి హమ ఇస్తేమాల కరేంగే। చాచీ బడే-బడే గపోడే మారతీ రహీ, కహతీ- భైణ జీ, తూ తో బిలకుల హీ బీత గయీ। పంజాబ చల, వహాఁ తేరా ఇలాజ కరవాయేంగే। యహాఁ డాక్టర నహీం అచ్ఛే, బీడియాఁ పీనే వాలే। సాథ హీ, ఆఁఖోం కా ఇలాజ కరవా। అగర ఆఁఖోం సే రహ గయీ తో కోఈ నహీం పూఛేగా। బందా తభీ తక జిందా రహే జబ తక అపనీ క్రియా ఆప కర సకే। పరమాత్మా కిసీ కే ఆసరే తో డాలే నా।''
చాచా బోలా- ఆఁఖోం కా ఇలాజ జరూర కరవా। ఖర్చా మైం కరుఁగా। ఆఁఖోం కీ కీమత అంధా ఆదమీ హీ జాన సకతా హై। ఖన్నా శహర మేం బస-అడ్డే పర ఏక బందా యహ కహకర భీఖ మాంగా కరతా హై- ఆఁఖోం వాలో, ఆఁఖేం బడీ నియామత చీజ హైం।''
''మైంనే మన మేం కహా -యే సబ బాతేం హీ హైం। కిసనే ఇసకా ఇలాజ కరవానా హై। తుమ చాబీ లేనే ఆఏ హో, చాబీ లేకర రాస్తా పకడ లోగే। యూఁ హీ మీఠా బోల కర ఠగనే వాలే...।''
''ఏక రాత మైం అంధేరా హోనే కే బాద మహిగలగంజ సే ఘర లౌటా। ఇసీ ఢాబే పర దారూ బేచ కర గయా థా। ఏక కమరే మేం బీమార బీవీ కే పాస బాపూ పడా థా। దూసరే కమరే మేం చాచా-చాచీ। మైం బాహర పడీ చారపాఈ పర పడ గయా। దారూ ఔర గాంజే కే నశే మేం డూబా, పర ముఝే నీంద న ఆవే। మన మేం ఆతా రహా, సుక్ఖే అగర ఆజ తేరీ బీవీ హోతీ, తూ భీ కహీం ఉసే లిఏ పడా హోతా। చాచా వాలే కమరే సే అజీబ-సీ ఆవాజేం ఆతీ రహీం। బహూ-బూటోం కే పాస సోనే వాలోం కో ఆజ ముశ్కిల సే మౌకా మిలా థా। మైం కానోం మేం ఉంగలియాఁ ఠూఁసే పడా రహా। పతా నహీం, ముఝే క్యా హో రహా థా। దిల కరే కి ఖన్నే వాలే అంధే కీ తరహ శోర మచా కర కహూఁ- ఔరతోం వాలో, ఔరతేం బడీ నియామత చీజ హైం। అపనే ఆప సే కహా- సుక్ఖే, కల సీతాపుర బాజార మేం చక్కర లగా ఆ। పర దూసరే దిన ఔర హీ పంగా పడ గయా। మాఁ జ్యాదా హీ బీమార హో గయీ। బాపూ ఔర చాచా ఉసే లేకర డాక్టర కే పాస మహిగలగంజ చలే గయే। ముఝే ఘర మేం రుకనా పడ గయా। మేరే దిమాగ మేం కుఛ చఢతా రహా, కాన సున్న హోతే రహే। చాచీ కామ ఖత్మ కరకే సోఈ పడీ థీ। ఉసే దేఖకర రాత వాలీ అజీబ-సీ ఆవాజేం కానోం మేం గూంజనే లగీం। సిర మేం బజనే లగీం। మేరీ చారపాఈ ఘూమనే లగీ। ముఝే లగా, మానో మైం జాకర ఉసకీ చారపాఈ పర పడ గయా హోఊఁ। వహ హడబడాకర ఉఠ బైఠీ, లగీ ముఝే గాలియాఁ నికాలనే। కహనే లగీ- ''మరజాణే సుక్ఖే, మైంనే తుఝే అపనే హాథోం మేం పాలా। అభీ తో మేరే నాఖూనోం సే తేరా గూం భీ నహీం నికలా। తూ ఏకదమ హీ గరక గయా।'' మేరా తో జీ రోనా నికల గయా। రోనా సునకర చాచీ చారపాఈ సే ఉఠకర మేరే పాస ఆఈ, పూఛా- క్యా హుఆ రే సుక్ఖే ?''
మైం తో బిలఖ ఉఠా। మైంనే కహా, ''చాచీ, యే యూ.పీ. బడీ కసూతీ హై। హుఆ తో కుఛ నహీం, పర హో బహుత కుఛ జానే వాలా థా।''
''తూ తో బడా పాపీ హై।''
''పాపీ కా ఏక ఔర మతలబ హై- పా ఔర పీ యానీ డాలో ఔర పిఓ। ఫిర డాల లో జీ బూఁద-బూఁద।''
''ఫిర, బుఢియా చల బసీ ?''
''కహాఁ మరీ హై జీ, అగర మర జాతీ తో అచ్ఛా థా, తడపతీ నా। ముఝే కహా కరతీ థీ- రే సుక్ఖే, మేరా తుమ్హారే సిరోం సే పానీ వార కర పీనే కో జీ కరతా హై। రే కుత్తే, అగర చార అక్ఖర తుమ్హారే పేట మేం హోతే యా తుమ్హారే బాప కే పాస చార పైసే జ్యాదా హోతే, ఆజ ఛడే-ఛడాంక న హోతే। మైంనే కహా- చల బీబీ, మేరే పేట మేం తో కోఈ అక్ఖర హై నహీం, ఛోటా తో అక్ఖరోం సే గలే తక భరా హుఆ హై। సాత జమాతేం పాస హై। ఉసకా బ్యాహ కర లే। వైసే, భాఈ సాబ, బాత అక్ఖరోం కీ భీ నహీం హోతీ, బాత కిస్మత కీ హోతీ హై। మైంనే దో పైసే కే ఆదమీ పరియోం జైసీ ఔరతేం లియే దేఖే హైం। మేరీ బురీ ఆదత హై, ఐరే -గైరే కే సాథ హాథ మిలాతే రహనే కీ। కుఛ కామ కరతే హుఏ లకీరేం మిట గయీం, కుఛ హాథ మిలా-మిలాకర కర మిటా లీం। బ్యాహ వాలీ రేఖా బిలకుల హీ మిట గయీ। ఏక దిన చాకూ లేకర, జహాఁ పండిత నే బతాయా థా కి యహాఁ వివాహ వాలీ రేఖా హోతీ హై, వహాఁ బడా-సా చీరా మార లియా। బాపూ సే కహా- బాపూ, యే యూ.పీ. బడీ కసూతీ హై, పాస మేం పైసా హో తో చాహే శామ కో హీ ఔరత లే ఆఏం। మైంనే ఏక బందే సే బాత కర లీ హై। లడకియాఁ హైం దో। బడీ జో తేరీ బహూ బన జాఏగీ, వో హై దస హజార కీ, ఛోటీ పాంచ హజార కీ హై।''
''పంజాబ సే శాహ బననే ఆయా బాపూ మేరీ బాతేం సునతా రహా। దరగాహ కే చౌకీదార కీ తరహ దేఖతా రహా। మైంనే ఉసే కహా- శాహ జీ, పైసోం కా ఇన్తజామ కరో అగర బహూ వాలా బననా హై। నహీం తో దూసరా కుఆఁ ఖోదతా హూఁ...।''
''వహ బోలా- ఛోటే లడకే ఔర మేరే హిస్సే కీ జమీన కీ ఓర తో ఝాంకనా మత। తేరే హిస్సే కీ గిరవీ రఖ దేతే హైం, జో చాహే కర।''
మాఁ కీ 'ఖానదానీ -ఖానదానీ' వాలీ రట మైంనే సునీ హీ నహీం। మేరే హిస్సే కీ జమీన గిరవీ రఖకర శాహజహాంపుర సే పాఁచ హజార వాలీ ఔరత లే ఆఏ।''
''తూ తో కహతా థా, దస హజార ఖర్చ కియా ?''
''రుపయా దస హజార హీ లగా భాఈ సాబ। వహ భీ బతాతా హూఁ, డాల లో బూఁద-బూఁద। ఏక బాత హై, బందే కా జీ దారూ ఔర ఔరత సే భరతా నహీం।''
''ఔరత లాఈ థీ పహలే తోడ కీ బోతల జైసీ। లోగోం కే కలేజే ఫుంక గఏ। సాలోం నే దరోగా కో జా బతాయా, ఔర క్యా దరోగా కో ఖుశబూ ఆతీ థీ ! దరోగా నే బాపూ కో పకడ లియా। బోలా, తుమ వో లడకీ బ్యాహ లాయే జిసకీ అభీ బ్యాహ కీ ఉమ్ర హీ నహీం।''
''బాపూ నే ఔర జమీన గిరవీ రఖకర పాఁచ హజార దరోగా కో దియా, తబ కహీం జాకర ఛుటకారా మిలా। మైంనే మాఁ సే కహా- బీబీ, యహ యూ.పీ. బడీ కసూతీ హై। మైం ఇసే పంజాబ లేకర జాతా హూఁ। వహ భీ తైయార హో గయీ జైసే వహ సరబాలా హో।''
''హమ ఖానపుర చలే గఏ। మాఁ ఉసకీ ఐసే రఖవాలీ కరతీ జైసే కిసాన ఫసల కీ కరతా హై। ఉసకే సాథ హీ సోతీ థీ। అగర మైం బహానే-బేబహానే కరీబ జాతా తో తురన్త పాస ఆకర ఖడీ హో జాతీ। ముఝే బాత హీ న కరనే దేతీ। పూరీ నిగాహ రఖతీ। ముఝ ఖీఝే హుఏ కే మన సే బద్దుఆఏఁ నికలతీ రహతీం। కితనా అచ్ఛా హోతా, మాఁ అగర తూ ఆఁఖ సే అంధీ హో జాతీ।''
''ఏక దిన పగడీ బాంధతే సమయ మైంనే ధ్యాన సే దేఖా। ఆధా సిర ధౌలా హుఆ పడా థా। బుఢాపా తేజీ సే కరీబ ఆ రహా థా। అగర సాల-ఛమాహీ ఇన్తజార కరతా రహా తో తబ తక మర మరా జాఊఁగా। బూఢీ కుడక ముర్గీ కీ తరహ పంఖోం కే నీచే మేరీ ఔరత కో ఛిపాయే రఖతీ। మైంనే సోచా, కోఈ తరకీబ సోచనీ పడేగీ। చాచీ జో యూ.పీ. గయీ థీ, ఉసకే సంగ మాఁ కా అచ్ఛా సఖీపనా థా। చాచీ కా స్వభావ థోడా లాలచీ హై జీ। రోజ కీ తరహ మైంనే చాచా కే సాథ పశుఓం కే లిఏ హరా చారా కటవాయా। లౌటతే సమయ కిసీ కే ఖేత మేం సే కద్దూ తోడ లాయా। చాచీ కీ ఖాట పర కద్దూ రఖే। ఖుద ధరతీ పర బైఠ గయా।
చాచీ బోలీ, ''నీచే క్యోం బైఠతా హై, సుఖ మేం ?''
మైంనే కహా, ''సుఖ కహాఁ హై చాచీ, దేఖ లే బూఢీ కీ కరతూతేం। బీవీ మేరీ హై కి ఉసకీ।''
చాచీ మేరీ బాత కా జవాబ దేనే కే బజాయ కద్దుఓం కీ తరఫ దేఖనే లగీ। మైంనే సోచా థా, సబ్జీ దేఖకర ఖుశ హోగీ। మేరే హక మేం మాఁ సే బాత కరేగీ।
వహ ఛోటే-ఛోటే కద్దూ ఉఠాకర కహనే లగీ, ''రే సుక్ఖే, తూ తో బిలకుల హీ బర్బాద హో గయా। యే ఛోటే-ఛోటే చూఏం(కచ్చే ఛోటే ఫల) తోడ లాయా, ఇనకా తో పాప హీ మార దేగా... ఇక కద్దు కీ బురకీ లాయక సబ్జీ నహీం బనేగీ। బేటా, చూఆం తోడనా తో బహుత హీ బురా హై।''
మైం ఔరత కీ బాత కరతా రహా, వహ కద్దుఓం కీ బాత కరతీ రహీ। సోచా- సుక్ఖా సింహ, యహ భీ బూఢీ కే సాథ మిలీ హుఈ హై। అపనా ముఁహ ఖుద హీ ధోనా పడేగా।
ఏక దిన మైంనే అవసర పాకర అన్దర సే కుండా లగా లియా। వహ రోనే లగీ। మేరా ఉఠనా-బైఠనా ఆప జైసే సయానే బందోం కే సాథ థా। ఉనసే సున రఖా థా కి ఔరత కా రోనా యోం హీ చలిత్తర హోతా హై। అగర వహ నా-నా కరే తో అసల మేం ఉసకీ హాఁ-హాఁ హోతీ హై। ఉసకా రోనా సునకర బాహర భీడ జమా హో గయీ। లోగ దరవాజా ఖటఖటానే లగే ఔర హాంకేం మారనే లగే। మైంనే కహా, కుండా మైం భీ నహీం ఖోలనే వాలా। వే చౌఖట ఉఖాడ కర అన్దర ఆ గయే। మాఁ నే తడాక సే మేరే థప్పడ దే మారా। యే తో థీ జీ మేరీ సుహాగ రాత ! రాత కో పతా నహీం ఉసే ధరతీ ఖా గయీ। కోనా-కోనా ఖోజ మారా, పతా నహీం చలా కహాఁ చలీ గయీ। చిత్త కరే, మాఁ కా సిర ఫోడ దూఁ, జిసనే 'బచ్చీ హై', 'బచ్చీ హై' కహకర ఔరత హాథ సే నికాల దీ। చలో జీ, డాల లో ఫిర బూఁద-బూఁద।''
''వో జో ముండూ ఘూమ రహా హై, ఆఠ-నౌ బరస కా, ఇతనీ థీ ?''
''ఇససే బస కుఛ హీ బడీ హోగీ।''
''తూ తో సచముచ హీ టుచ్చా హై। చల ఉఠ...।''
''జాతా హూఁ జీ, జాతా హూఁ... ఆపకీ చీజ హై, అపనా కౌన-సా జోర హై। వైసే అగర దో-ఏక బూఁదేం డాల దేతే తో రోటీ లాయక... ।''
''ఉఠతా హై కి నహీం, సాలా మహానంద కా....।''
''జాతా హూఁ జీ... జాతా హూఁ... యే యూ.పీ. బడీ...।''

00

సంపర్క : గాఁవ-అలూనా తోలా,
పోస్ట ఆఫిస-అలూనా పల్లాహ
జిలా-లుధియానా(పంజాబ)-141414

భాషాంతర

ధారావాహిక రూసీ ఉపన్యాస(కిస్త-10)

హాజీ మురాద
లియో తోలస్తోయ
హిన్దీ అనువాద : రూపసింహ చందేల

॥ దస ॥

అగలే దిన జబ హాజీ మురాద కో వోరోన్త్సోవ కే పాస లాయా గయా, ప్రిన్స కా ప్రతీక్షా-కక్ష లోగోం సే ఖచాఖచ భరా హుఆ థా। ఖురదరీ మూంఛోంవాలా జనరల పూరీ ఫౌజీ డ్రైస ఔర తమగే ధారణ కియే హుఏ, ఛుట్టీ మంజూర కరవానే కే లిఏ వహాఁ ఉపస్థిత థా। ఏక రేజీమేణ్టల కమాణ్డర వహాఁ థా, జిసే రేజీమేణ్ట కీ సప్లాఈ కే దురుపయోగ కే లిఏ అభియోగ కీ చేతావనీ మిలీ హుఈ థీ। డాక్టర ఆన్ద్రేయేవస్కీ కా సంరక్షణ ప్రాప్త ఏక ధనీ ఆర్మేనియన వహాఁ ఉపస్థిత థా, జిసకా వోద్కా కే వ్యవసాయ మేం ఏకాధికార థా ఔర వహ అపనే అనుబంధ కా నవీనీకరణ కరవానా చాహతా థా। యుద్ధ మేం మారే గయే ఏక అధికారీ కీ పత్నీ బచ్చోం కే పాలన-పోషణ కే లిఏ అపనీ పేంశన అథవా రాజ్య కే విత్తీయ భత్తే కే లిఏ ఆయీ హుఈ థీ। భవ్య జార్జియన వేశభూషా మేం, జార్జియా కా ఏక బరబాద హో చుకా ప్రిన్స వహాఁ థా జో చర్చ కీ ఖాలీ సమ్పత్తి పర కబ్జా చాహతా థా। కాకేశస పర విజయ ప్రాప్త కరనే కే లిఏ నయీ యోజనా వాలే కాగజాతోం కా బడా పులిన్దా థామే ఏక పులిస అధికారీ భీ వహాఁ థా। ఇనకే అతిరిక్త ఏక స్థానీయ ఖాన వహాఁ థా జో కేవల ఇసలిఏ ఆయా థా కి వహ అపనే లోగోం కే బీచ యహ బతా సకే కి ప్రిన్స నే కిస ప్రకార ఉసకా స్వాగత కియా థా।
వే సభీ అపనే అవసర కీ ప్రతీక్షా కర రహే థే ఔర సున్దర బాలోం వాలే ఖూబసూరత యువా పరిసహాయక ద్వారా ఏక కే బాద దూసరా ప్రిన్స కీ స్టడీ మేం భేజే జా రహే థే।
జబ హాజీ మురాద నే హల్కీ లంగడాహట కే సాథ ప్రతీక్షా కక్ష మేం ప్రవేశ కియా, సభీ కీ ఆఁఖేం ఉసకీ ఓర ఘూమ గయీం ఔర కక్ష కే విభిన్న కోనోం సే అపనే నామ కీ ఫుసఫుసాహట ఉసే సునాఈ దీ థీ।
హాజీ మురాద నే సున్దర చాఁదీ కా గోటా లగే ఖాకీ కపడే పర లంబా సఫేద టయూనిక పహనా హుఆ థా। ఉసకీ పతలూన ఔర చుస్త-దురస్త జురాబేం కాలీ థీం, ఔర ఉసనే పగడీ కే సాథ ఫర కా టోప పహనా హుఆ థా -జిస పగడీ కో పహననే కే కారణ ఉసే అహమద ఖాం ద్వారా అపమానిత ఔర జనరల క్లూగేనాఊ ద్వారా గిరఫ్తార కియా గయా థా, ఔర వహీ శమీల సే ఉసకే మిలనే కా కారణ బనా థా। హల్కీ లంగడాహట కే సాథ ఛోటీ టాంగ పర అపనే ఛరహరే శరీర కో ఝులాతా హుఆ హాజీ మురాద తేజీ సే ప్రతీక్షా కక్ష కీ ఫర్శ పర చల రహా థా। ఉసకీ బడీ ఆఁఖేం శాంతిపూర్వక సామనే కీ ఓర దేఖ రహీం థీం ఔర కిసీ కో భీ న దేఖనే కా ఆభాస దే రహీ థీం।
ఖూబసూరత సహాయక నే ఉసకా స్వాగత కియా ఔర తబ తక బైఠ జానే కీ ప్రార్థనా కీ జబ తక వహ ప్రిన్స కే పాస జానే కే లిఏ ఉసే నహీం పుకారతా। లేకిన హాజీ మురాద నే బైఠనే సే ఇంకార కర దియా। ఉసనే కటార పర అపనా హాథ రఖా ఔర ఏక పైర ఆగే బఢాకర వహాఁ ఏకత్రిత లోగోం కా తిరస్కారపూర్వక పర్యవేక్షణ కరతా హుఆ ఖడా రహా।
ఏక దుభాషియా, ప్రిన్స తర్ఖానోవ హాజీ మురాద కే పాస ఆయా ఔర ఉసే వార్తాలాప మేం వ్యస్త కర లియా। హాజీ మురాద నే అనిచ్ఛాపూర్వక ఔర ఏకాఏక ఉత్తర దిఏ। ఏక కుమిక ప్రిన్స, జిసనే పులిస అధికారీ కే విరుద్ధ శికాయత కీ థీ, స్టడీ సే బాహర ఆయా, ఔర ఉసకే పశ్చాత్ సహాయక నే హాజీ మురాద కో బులాయా ఔర అందర కా మార్గ దిఖానే కే లిఏ స్టడీ కే దరవాజే తక ఉసకే సాథ గయా।
వోరోన్త్సోవ నే మేజ కే పాస ఖడే హోకర హాజీ మురాద కా స్వాగత కియా। వృద్ధ సుప్రీమ కమాణ్డర కా గోరా చేహరా పిఛలే దిన జైసా ముస్కరాహట భరా నహీం థా, బల్కి కఠోర ఔర గంభీర థా।
బడీ మేజ ఔర హరే రంగ కీ బడీ బంద ఖిడకియోం వాలే విశాల కమరే మేం ప్రవేశ కరతే హీ హాజీ మురాద నే ధూప సే ఝులసే అపనే ఛోటే హాథోం కో ఛాతీ పర రఖా జహాఁ సఫేద టయూనిక కీ తహేం ఏక దూసరే కో కాటతీ థీం; ఔర, ఓంఖే ఝుకాకర కుమిక భాషా మేం, జిసే వహ భలీభాఁతి బోల సకతా థా, ధీరే-ధీరే, స్పష్ట ఔర సమ్మానపూర్వక బోలా।
''మహాన జార ఔర ఆపకే ఉదాత్త సంరక్షణ కే లిఏ మైంనే అపనా ఆత్మ-సమర్పణ కియా హై। మైం ఖూన కీ ఆఖిరీ బూంద తక బా-ఏతేమాద (నిష్ఠాపూర్వక) గోరే జార కీ సేవా కరనే కా వచన దేతా హఁ ఔర ఆపకే ఔర మేరే దుశ్మన శమీల కే ఖిలాఫ లడాఈ మేం ఫాయదామంద హోనే కీ ఉమ్మీద కరతా హఁ।''
దుభాషియే కో సున లేనే కే బాద వోరోన్త్సోవ నే హాజీ మురాద కీ ఓర, ఔర హాజీ మురాద నే వోరోన్త్సోవ కీ ఓర దేఖా।
దోనోం కీ ఆఁఖేం ఏక-దూసరే సే మిలీం ఔర ఆఁఖోం నే ఏక దూసరే సే బహుత కుఛ కహ దియా, జిసే శబ్దోం మేం వ్యక్త నహీం కియా జా సకతా థా ఔర న హీ బిల్కుల వైసా జైసా దుభాషియే నే కహా థా। ఉన్హోంనేం బినా శబ్దోం కే పూర్ణ సత్య సీధే ఏక దూసరే కో అభివ్యక్త కర దియా థా। వోరోన్త్సోవ కీ ఆఁఖోం నే కహా కి వహ హాజీ మురాద కే కహే ఏక భీ శబ్ద పర విశ్వాస నహీం కరతా, క్యోంకి వహ జానతా థా కి వహ రూసియోం కే సబ కుఛ కా శత్రు థా, ఔర సదైవ రహేగా, ఔర వహ కేవల ఇసలిఏ ఇస సమయ ఆత్మ-సమర్పణ కర రహా హై క్యోంకి ఐసా కరనే కే లిఏ వహ బాధ్య థా। హాజీ మురాద నే యహ సమఝ లియా, ఫిర భీ ఉసనే ఉసే అపనీ నిష్ఠా కా పూర్ణ ఆశ్వాసన దియా। హాజీ మురాద కీ ఆఁఖోం నే కహా కి వోరోన్త్సోవ జైసా బూఢా ఆదమీ మృత్యు కే విషయ మేం సోచ రహా హోగా, న కి యుద్ధ కే విషయ మేం। హాలాంకి అగలా బూఢా హో చుకా థా, ఫిర భీ వహ ధూర్త థా, ఔర ఉసే ఉససే సతర్క రహనా ఆవశ్యక థా। ఔర వోరోన్త్సోవ నే యహ సబ సమఝా, ఫిర భీ ఉసనే హాజీ మురాద కో బతాయా కి యుద్ధ కీ సఫలతా కే లిఏ వహ క్యా ఆవశ్యక సమఝతా థా।
''ఉససే కహో'' వోరోన్త్సోవ నే లాపరవాహీ సే నౌజవాన దుభాషియే సే కహా, ''కి హమారే సమ్రాట ఉతనే హీ దయాలు హైం జితనే కి వహ శక్తిశాలీ హైం ఔర పూరీ సంభావనా హై, కి మేరే అనురోధ పర, వే ఉసే క్షమా కర దేగేం ఔర ఉసే అపనీ సేవా మేం అంగీకర కర లేగేం। తుమనే అనువాద కర దియా।'' హాజీ మురాద కీ ఓర దేఖతే హుఏ ఉసనే పూఛా। ''జబ తక మైం అపనే స్వామీ కా కృపాపూర్ణ నిర్ణయ ప్రాప్త కరూం, ఉససే కహో, ఉస సమయ తక ఉసకే స్వాగత ఔర ఉసే అపనే సాథ ఠహారానే కీ వ్యవస్థా కీ జిమ్మేదారీ మేరీ హోగీ। యహ ఉసే స్వీకార్య హై।''
హాజీ మురాద నే ఏక బార పున: హాథ అపనే వక్షస్థల పర రఖా ఔర సోత్సాహ బోలనా ప్రారంభ కియా।
ఉసనే కహా, జైసా కి దుభాషియే నే వర్ణన కియా, కి 1839 మేం, జబ వహ ఆవేరియా మేం శాసన కరతా థా, ఉసనే నిష్ఠాపూర్వక రూసియోం కీ సేవా కీ థీ ఔర ఉన్హేం కభీ ధోఖా నహీం దియా థా లేకిన ఉసకే శత్రు అహమద ఖాఁ నే, జో ఉసకే పతన కా షడయంత్ర కరనా చాహతా థా, జనరల క్లూగేనాఊ సే ఉసకే విషయ మేం నిన్దాత్మక బాతేం కహీ థీం।
''హాఁ, మైం జానతా హఁ'' వోరోన్త్సోవ నే కహా ( హాలాంకి యది వహ జానతా భీ థా, తో వహ ఉసే బహుత పహలే భూల చుకా థా ) ''మైం జానతా హఁ,'' బైఠతే హుఏ ఉసనే కహా ఔర దీవార కే పాస పడే దీవాన కీ ఓర సంకేత కరతే హుఏ హాజీ మురాద సే బైఠనే కే లిఏ కహా। లేకిన హాజీ మురాద బైఠా నహీం। అపనే మజబూత కంధోం కో ఉచకా కర ఉసనే సంకేత దియా కి ఇతనే మహత్వపూర్ణ వ్యక్తి కీ ఉపస్థితి మేం వహ బైఠనా నహీం చాహతా। వహ పున: బోలా :
''అహమద ఖాఁ ఔర శమీల, దోనోం మేరే శత్రు హైం,'' దుభాషియే కో సంబోధిత కరతే హుఏ ఉసనే కహనా జారీ రఖా। ''ప్రిన్స కో బతా దో కి అహమద ఖాఁ మర చుకా హై ఔర మైం ఉససే ప్రతిశోధ నహీం లే సకా, లేకిన శమీల అభీ భీ జీవిత హై, ఔర జబ తక మైం ఉససే బదలా నహీం చుకా లేతా, మైం మరూంగా నహీం,'' త్యౌరియాఁ చఢా ఔర దాంతోం కో భీంచతే హుఏ వహ బోలా।
''ఠీక హై '' వోరోన్త్సోవ శాంతిపూర్వక బోలా, ''శమీల సే వహ కిస ప్రకార బదలా చుకానా చాహతా హై ?'' దుభాషియే సే ఉసనే కహా, ''ఔర ఉససే కహో కి వహ బైఠ జాయే।''
హాజీ మురాద నే పున: బైఠనే సే ఇంకార కర దియా, ఔర ప్రశ్న కా ఉత్తర యహ కహతే హుఏ దియా కి వహ రూసియోం కే పాస శమీల కో నష్ట కరనే మేం ఉనకీ సహాయతా కరనే కే లిఏ ఆయా హై।
''అచ్ఛా, అచ్ఛా,'' వోరోన్త్సోవ బోలా, ''వాస్తవ మేం వహ కరనా క్యా చాహతా హై ? బైఠ జాఇయే, బైఠ జాఇయే...।''
హాజీ మురాద బైఠ గయా ఔర బోలా కి యది వే ఉసే లేజ్గియన మోర్చే పర భేజేం ఔర ఉసే సేనా దేం తో వహ ఇస బాత కీ గారణ్టీ దేతా హై కి వహ సమ్పూర్ణ డాగేస్తాన పర అధికార కర లేగా ఔర తబ శమీల వహాఁ డటే రహనే మేం అసమర్థ హో జాఏగా।''
''యహ అచ్ఛా హై। యహ సంభవ హై,'' వోరోన్త్సోవ నే కహా, ''మైం ఇస పర విచార కరూగా।''
దుభాషియే నే వోరోన్త్సోవ కే శబ్దోం కా హాజీ మురాద కే లిఏ అనువాద కియా। హాజీ మురాద క్షణభర తక సోచతా రహా।
''సరదార కో బతాఏం,'' ఉసనే కహా, '''కి మేరా పరివార మేరే శత్రు కే హాథోం మేం హై, ఔర జబ తక మేరా పరివార పహాడోం మేం హై, మైం బంధా హుఆ హఁ ఔర మైం సేవా నహీం కర సకతా। యది మైం ఉస పర సీధే ఆక్రమణ కరతా హూఁ తో వహ మేరీ పత్నీ, మేరీ మాఁ ఓర మేరే బచ్చోం కో మార దేగా। యుద్ధ- బన్దియోం కే బదలే మేం ప్రిన్స మేరే పరివార కో ముక్త కరా లేం, ఔర తబ మైం యా తో శమీల కో ఉఖాడ ఫేకూంగా యా మర జాఊఁగా।''
''అచ్ఛా, అచ్ఛా,'' వోరోన్త్సోంవ బోలా, ''హమ ఇస విషయ మేం సోచేగేం। అబ ఉసే సేనాధ్యక్ష కే పాస లే జాఓ ఔర ఉసే విస్తార సే ఉసకీ స్థితి, ఉసకీ యోజనాఓం ఔర ఉమ్మీదోం కే విషయ మేం బతాఓ।''
ఇస ప్రకార వోరోన్త్సోవ కే సాథ హాజీ మురాద కా పహలా సాక్షాత్కార సమాప్త హుఆ।

ఉసీ శామ ఏశియాఈ ఢంగ సే నవ-సజ్జిత థియేటర మేం ఇటైలియన ఓపేరా కా ఏక ప్రదర్శన థా। వోరోన్త్సోవ బౖక్స మేం బైఠా హుఆ థా। సిర పర పగడీ కే ఊపర టోప పహనే హాజీ మురాద కీ లంగడాతీ స్పష్ట ఆకృతి నాటయశాలా మేం ప్రకట హుఈ। వోరోన్త్సోవ ద్వారా ఉసకే సాథ సమ్బద్ధ కియా గయా ఏక సహాయక, లోరిస-మేలీకోవ కే సాథ వహ ప్రవిష్ట హుఆ ఔర ఆగే కీ పంక్తి మేం సీట గ్రహణ కర బైఠ గయా। వహ ప్రాచ్య ముస్లిమ గౌరవ కో ప్రదర్శిత కరనే వాలే ప్రథమ దృశ్య తక బైఠా రహా। ఉసనే ఆశ్చర్య కా కోఈ భావ వ్యక్త నహీం కియా, బల్కి ఏక ప్రకార సే వహ ఉదాసీన-సా బైఠా రహా। ఫిర వహ ఉఠా, దర్శకోం పర శాంత దృష్టి డాలీ ఔర సభీ దర్శకోం కా ధ్యాన అపనీ ఓర ఆకర్షిత కరతా హుఆ చలా గయా।
అగలా దిన సోమవార థా। ఇస దిన వోరోన్త్సోవ ప్రాయ: 'ఘర' మేం రహతా థా। శిశిరోద్యాన కే జగమగాతే హౖల మేం దిఖాఈ న దేనే వాలా ఏక ఓకేస్ట్రా ఊఁచే స్వర మేం బజ రహా థా। గలే, బాంహోం ఔర వక్షస్థలోం కో ప్రదర్శిత కరనే వాలే పరిధానోం మేం సజీ-సంవరీ యువా ఔర ప్రౌఢ మహిలాఏం ఆకర్షక వస్త్ర పహనే హుఏ పురుషోం కీ బాహోం మేం తేజీ సే థిరక రహీ థీం। ఉపహార కక్ష మేం లాల జైకేట, జురాబోం ఔర స్లిపర్స మేం పహాడీ బైరే శైమ్పేన సర్వ కర రహే థే ఔర మహిలాఓం కో మిష్ఠాన్న పరోస రహే థే। సరదార కీ పత్నీ, ఉమ్రదరాజ హోనే కే బావజూద, తంగ వస్త్రోం మేం గర్మజోశీ సే ముస్కరాతీ హుఈ అతిథియోం కే బీచ ఘూమ రహీ థీ ఔర దుభాషియే కే మాధ్యమ సే ఉసనే కుఛ కృపాలు శబ్ద హాజీ మురాద సే కహే థే, జో ఉసీ ఉదాసీన భావ సే లోగోం కా నిరీక్షణ కర రహా థా, జైసా థియేటర మేం ఉసనే కియా థా। మేహమానదారీ కే బాద అంగోం కా కుఛ అధిక హీ ప్రదర్శన కరనే వాలీ దూసరీ మహిలాఏం హాజీ మురాద కే పాస ఆయీం ఔర సభీ ని:సంకోచ ఉసకే సామనే ఖడీ హో గయీం, ముస్కరాతీ రహీం, ఔర ఫిర వహీ ప్రశ్న కియా -- 'ఉసనే జో దేఖా ఉసే కైసా లగా ?' వోరోన్త్సోవ భీ సోనే కే తమగే ధారణ కియే, 'శోల్డర బ్రేడ', గలే మేం సఫేద క్రాస ఔర రిబన పహనే హుఏ ఆయా ఔర స్పష్టరూప సే ఆశ్వస్త హోతే హుఏ భీ, హాజీ మురాద కే సభీ ప్రశ్నకర్తాఓం కీ భాఁతి, ఉససే వహీ ప్రశ్న కియా, కి ఉసనే జో సబ కుఛ దేఖా ఉసే పసంద ఆయా యా నహీం। ఔర హాజీ మురాద నే వోరోన్త్సోవ కో బినా యహ కహే కి ఉసనే జో దేఖా అచ్ఛా థా యా ఖరాబ, ఉసనే వహీ ఉత్తర దియా జో ఉసనే సభీ కో దియా థా, కి ఉన లోగోం కే పాస ఉస జైసా కుఛ నహీం థా।
హాజీ మురాద నే ఉస నృత్య సభా మేం వోరోన్త్సోవ సే అపనే పరివార కీ ఫిరౌతీ కే ప్రశ్న కో ఛేడనా చాహా థా, లేకిన వోరోన్త్సోవ నే న సుననే కా అభినయ కియా థా ఔర దూర చలా గయా థా। తబ లోరిస మేలీకోవ నే హాజీ మురాద సే కహా థా కి వహ స్థాన సౌదేబాజీ కే లిఏ ఉపయుక్త నహీం థా।
జబ గ్యారహ బజే కా ఘణ్టా బజా, హాజీ మురాద నే మేరీ వసీలీవ్నా ద్వారా దీ గఈ ఘడీ మేం సమయ దేఖా, ఔర లోరిస -మేలీకోవ సే పూఛా కి క్యా వహ జా సకతా హై। లోరిస మేలీకోవ నే కహా కి వహ జా తో సకతా హై, లేకిన బేహతర హోగా కి వహ రుకా రహే। ఫిర భీ హాజీ మురాద రుకా నహీ, ఔర ఉసకే లిఏ జిస గాడీ కీ వ్యవస్థా కీ గఈ థీ, ఉసమేం అపనే ఠహరనే కే లిఏ నిర్ధారిత మకాన కీ ఓర చలా గయా థా।
00
(క్రమశ: జారీ…)

అనువాదక సంపర్క:
బీ-3/230, సాదతపుర విస్తార
దిల్లీ-110 094
దూరభాష : 011-22965341
09810830957(మోబాఇల)
ఈ-మేల : roopchandel@gmail.com

పుస్తక సమీక్షా

కృతి : పిఛలే పన్నే కీ ఔరతేం(ఉపన్యాస)
లేఖికా - శరద సింహ
సామయిక ప్రకాశన,
3320-21, జటవాడా, నేతాజీ సుభాష మార్గ
దరియాగంజ, నఈ దిల్లీ-110002
పృష్ఠ : 304, మూల్య : 150 రుపయే(పేపర బైక)

కఈ-కఈ బార ఇస కృతి కో పఢనా జరూరీ
- పరమానన్ద శ్రీవాస్తవ

రోమాంస కీ మిథకీయతా కే లిఏ కోఈ భీ కథా ఛలాంగ లగా సకతీ హై। శరద సింహ కా ఉపన్యాస 'పిఛలే పన్నే కీ ఔరతేం' బేడియా సమాజ కీ దేహ వ్యాపార కరనే వాలీ ఔరతోం కీ యాతనా భరీ దాస్తాన హై। శరద సింహ కీ ప్రతిభా 'తీలీ-తీలీ ఆగ' కహానీ సంగ్రహ సే ఖులీ। స్త్రీ విమర్శ మేం ఉనకా హస్తక్షేప ఔర ప్రామాణిక అనుభవ అనుసంధాన కే ఆధార పర హై। శరద సింహ వర్జనా ముక్త హో కర ఇస అంధేరీ దునియా మేం ధంసతీ హైం। ఉన్హేం పతా హై కి స్త్రీ దేహ కే సంపర్క మేం హర కోఈ ఫాయదే మేం రహనా చాహతా హై। శరద సింహ నే ఈశ్వరచంద విద్యాసాగర, జ్యోతిబాఫులే ఆది కే స్త్రీ జాగరణ కో సమఝతే హుఏ ఇస నరకకుండ సే సీధా సాక్షాత కియా హై। శరద సింహ కో దుఖ హై కి జబ దేశ మేం స్త్రీ ఉద్ధార కే ఆందోలన చల రహే థే తబ బేడియా జాతి కీ నచనారీ, పతురియా-జైసీ స్త్రియోం కీ ముక్తి కా సవాల క్యోం నహీం ఉఠా? నైతికతా కే దావేదార కహాం థే?
విడమ్బనా యహ కి జో పురుష ఇన బేడియా ఔరతోం కో రఖైల బనా కర రఖతే, ఉన్హీం కే ఘర కే ఉత్సవోం మేం ఇన్హేం నాచనే జానా పడతా థా। కహానీ మేం ఏక ప్రసంగ కిన్హీం ఠాకుర సాహబ కీ రఖైల కౌశల్యాబాఈ కా ఆతా హై జో దుగునీ ఆయు కే హైం। పర పురుష కా తో మన హై, చాహే జిస పర ఆ జాఏ। ఏక గ్రామీణ లంబరదార దో బేడనియోం కా 'సింర ఢంకనా' కర చుకా హై। యహ రస్మ 'నథ ఉతరాఈ' జైసీ హై జో వేశ్యావృత్తి కీ స్వీకృతి హై। శరద సింహ కే శోధ కే అనుసార పథరియా గాంవ మేం లగభగ పచాస రాఈ నర్తకియాం థీం। రాఈ నృత్య భీ బేడియా జాతి కా అపనా నృత్య హై। కభీ కిసీ బాలాబాఈ పర ఫిరంగీ కా మన ఆ గయా తో వహ ఉసీ కీ రఖైల బన గఈ। ఉనకా ప్రేమ పరవాన చఢతా గయా। చమన సింహ అపనీ ప్రేమికా కో అంగ్రేజ కీ రఖైల కైసే బననే దేతా, వహ ఉసకీ హత్యా కర దేతా హై। నచనారీ కో జబ ఏక ఠాకుర కే సంసర్గ సే గర్భ రహ గయా, ఠాకుర నే సంసర్గ కా సిలసిలా బంద నహీం కియా। యహ లైంగిక కామోత్తేజన కా పరిణామ హై।
శరద సింహ ఉపన్యాస లిఖతే-లిఖతే ఇతిహాస లిఖనే లగతీ హైం। బున్దేలఖణ్డ కా బున్దేలా విద్రోహ అంగ్రేజోం కే దమన కీ వజహ బనా। దో రోటీ నసీబ హో యహ భీ అసంభవ హో గయా। ఫులవా బేడనీ కీ సున్దరతా ఉత్తేజక థీ। ఫులవా కో చోరీ కే నఏ ఢంగ-కుఢంగ మాం నే హీ బతాఏ। రజస్వలా హోనే కే పహలే హీ సాప్తాహిక హాట మేం బిఛోడే దేఖతే-దేఖతే మాం కే దబావ మేం అపనీ యోని మేం ఛిపా లిఏ। వహ సోనే కా ఫూల థా। ఫులవా కా డేలన సే బ్యాహ హుఆ జిససే ఛ: బచ్చే హుఏ। ఏక రసూబాఈ జో బేడిన కే రూప మేం ప్రసిద్ధ హుఈ। కభీ ఇతిహాస జాన కర పులిస రసూబాఈ కే పీఛే పడ గఈ। దల కే కఈ సదస్య పులిస కీ చపేట మేం ఆ గఏ। ఉధర పురుషోం కీ స్త్రీ శోషణ కీ ప్రవృతి నే కోఈ వికల్ప నహీం ఛోడా। వే దేహ వ్యాపార మేం హీ లిప్త రహనే లగీం। బేడియా జాతి కో భారతీయ సంవిధాన మేం అనుసూచిత జాతి మేం గినా గయా హై। శరద సింహ ఇస బహానే జనజాతియోం కా ఇతిహాస బతా జాతీ హైం। యే జాతియాం హైం- వధిక, బేడియా, బైదియా, జాదుఆ, కంజర, ఖంగర, కోలో, గరైరీ ఆది। బేడియోం కే బారే మేం బతాయా గయా హై కి యహ ఏక ఘుమక్కడ ఖానాబదోశ జాతి హై। బేడినోం నే ఆర్థిక ఆధార పర పురుషోం సే దేహసంబంధ తో బనాయా బదలే మేం కిసీ రిశ్తే కా అధికార నహీం మాంగా। అవివాహిత మాతృత్వ నిషిద్ధ నహీం థా। హాం, బచ్చోం కో జన్మ దేనే కే బాద పితా కా నామ బతానా జరూరీ హో గయా।
ఏక నచనారీ ఠాకుర కీ రఖైల థీ। ఉసకీ ప్రవసపూర్వ అవస్థా మేం భీ ఠాకుర సంసర్గ సే బాజ నహీం ఆతా। న్యౌతే బిచౌలియా హై పర ఉసకా ప్రేమ బేడినీ యా నచనారీ కో సచ్చా జాన పడతా హై। నచనారీ నే బేటీ కో జన్మ దియా। ఠాకుర కీ కల్పనా మేం యహ ఉసకీ భావీ సంతాన నహీం, భావీ ప్రేమికా యా విలాస చర్చా మేం సహయోగినీ బనేగీ। బ్రిక్సటన కే సంపర్క మేం నచనారీ కా ఆనా ఏక సంయోగ థా। లాట సాహబ సాగర చలే గఏ తో నచనారీ న్యౌతే కే సాథ ఉనకీ ఖోజ మేం గఈ। ఫిరంగీ చకిత థా కి ఠాకుర కో ఛోడ కర ఉసకే ప్రేమ మేం పాగల హో కర నచనారీ ఉస తక ఆఈ। వహ బతాతీ హై -'హమ బేడనియోం కా కోఈ న కోఈ ఠాకుర హోతా హీ హై, హుజూర! వే హమేం అపనీ బనా కర రఖతే హైం లేకిన ఖుద వే హమారే కభీ నహీం హోతే।....బేడనీ కే గలే మేం పడా పట్టా కిసీ కో దిఖాఈ నహీం దేతా.....క్యోంకి వహ తో సోనే సే మఢ దియా జాతా హై న!' బస, వహ ధంధా నహీం ఛోడ సకతీ। నచనారీ చకిత థీ కి ఉసకే ప్రేమీ లాట సాహబ నే ఉసే ఛుఆ భీ నహీం, బస కోఈ ఔర ధంధా అపనానే కే లిఏ ప్రేరిత కరతా రహా। శరద సింహ వేశ్యావృత్తి కే కారణోం పర విచార కరతీ హైం ఔర జో మనోసామాజిక అధ్యయన హుఏ హైం, ఉనకే సూత్ర బతాతీ హైం, జైసే-దరిద్రతా సే ఊబ కర, బహకావే మేం ఆ కర, మహిలా దలాలోం కే ప్రలోభన పా కర, పతి ద్వారా తలాక లే లేనే పర, పతి కీ ప్రేరణా సే, బురీ సంగత కే కారణ। మాం-బాప భీ కమ ఉమ్ర కీ లడకియోం సే వేశ్యావృత్తి కరా సకతే హైం। శరద సింహ కే అనుసార వాతావరణ ఔర సామాజిక దశాఏం భీ బేడనియోం కే దేహ ధంధే మేం లిప్త హోనే కా ఏక ప్రముఖ కారణ హై। నిర్మలా దేశపాండే జైసీ సమాజసేవీ స్త్రియోం నే ఇస స్థితి కో బదలనే కే లిఏ అథక సంఘర్ష కియా హై। అబ కఈ ఏనజీఓ నఏ-నఏ కామ ఉపలబ్ధ కరాతే హైం। శిక్షా అభియాన చలాతే హైం। ఉధర బేడనియోం కే సమాజ మేం రఖైల స్త్రీ కీ తరహ రఖైల పురుష కా భీ చలన హై। శరద సింహ ఫ్రాయడ, ఏడలర, యుంగ కే సిద్ధాంతోం కే ఆధార పర భీ స్త్రీ విమర్శ కా రాస్తా బనాతీ హైం।
ఇధర కుఛ నఈ ఘటనాఏం సామనే హైం। చునావ మేం బేడనీ స్త్రీ జీత కర సరపంచ తక బన సకతీ హై। చందా బేడనీ చునావ మేం విజయీ హుఈ పర వే బేడనీ జాతి సే దేహ ధంధా ఖత్మ నహీం కరా పాఈ। శరద సింహ లిఖతీ హైం -'నఏ రాస్తే కీ ఖోజ మేం శ్యామా కా భటకావ అబ మైం జాన చుకీ థీ। మంత్రీ కే ఘర జా కర రాఈ నాచనే సే లే కర చంద మహీనోం కీ రఖైల బననే కీ కథా శ్యామా కీ ఉస జిజీవిషా కో వ్యక్త కరతీ హై జో అపనీ జీవనధారా బదలనే కీ ప్రబల ఇచ్ఛా కే రూప మేం ఉసకే మన మేం విద్యమాన హై।' సందేహ హై కి ఆగే శ్యామా క్యా కరేగీ। జబ దేహ మేం కసావట నహీం రహేగీ తో క్యా-క్యా కర పాఏగీ। యహ జాన కర ఖిన్న హుఈ కి ఐసే భీ సామంత ఇసీ సమాజ మేం హై జో అపనే శయనకక్ష మేం పత్నీ కే సాథ బేడనీ రఖైల కో భీ రఖ పాతే హైం। ఉన్హేం ప్రేమ నహీం సనసనీ చాహిఏ।
శరద సింహ కా బీహడ క్షేత్రోం మేం ప్రవేశ హీ ఇతనా మహత్వపూర్ణ హై కి ఏక బార హీ నహీం, కఈ-కఈ బార ఇస కృతి కో పఢనా జరూరీ జాన పడేగా। అంత మేం శరద సింహ కే శబ్ద హైం- 'లేకిన గుడ్డీ కే నిశ్చయ కో దేఖ కర ముఝే లగా కి నచనారీ, రసూబాఈ, చమ్పా, ఫులవా ఔర శ్యామా జైసీ స్త్రియోం నే జిస ఆశా కీ లౌ కో అపనే మన మేం సంజోయా థా, వహ అభీ బుఝీ నహీం హై.....।' శరద సింహ నే జైసే ఏక సర్వేక్షణ కే ఆధార పర బేడనియోం కే దేహవ్యాపార కా కచ్చా చిట్ఠా లిఖ దియా హై। తథ్య కల్పనా పర హావీ హై। శరద సింహ కీ బోల్డనేస రాహీ మాసూమ రజా జైసీ హై। యా మృదులా గర్గ జైసీ। యా లవలీన జైసీ। పర శరద సింహ ఏక ఔర అకేలీ హైం। ఫిలహాల ఉనకా కోఈ ప్రతిద్వన్ద్వీ కథాక్షేత్ర మేం నహీం హై।
'పిఛలే పన్నే కీ ఔరతేం' ఉపన్యాస లిఖిత సే అధిక వాచిక (ఓరల) ఇతిహాస పర ఆధారిత హై। ఇస బేలాగ కథా పర శీల-అశ్లీల కా ఆరోప సంభవ నహీం హై। అశ్లీల దిఖతా హుఆ జ్యాదా నైతిక దిఖ సకతా హై। భద్రలోక కీ కురూపతాఏం ఛిపీ నహీం రహ గఈ హైం।
శరద సింహ కే ఉపన్యాస కో ఏక లమ్బే సమయ-ప్రబంధ కీ తరహ పఢనా హోగా జిసకే సాథ సందర్భ ఔర టిప్పణియోం కీ జానకారీ జరూరీ హోగీ। పర కథా-రస సే వంచిత నహీం హై యహ కృతి 'పిఛలే పన్నే కీ ఔరతేం'।
జబ దలిత విమర్శ ఔర స్త్రీ విమర్శ కేన్ద్ర మేం హైం, సంసద మేం స్త్రీ సీటోం కే ఆరక్షణ పర జోర దియా జా రహా హో పర పురుష వర్చస్వ కే పాస టాలనే కే హజార బహానే హోం- యహ ఉపన్యాస ఏక నఏ తరహ కీ ప్రాసంగికతా అర్జిత కరేగా।
జర్మన గ్రియర కహతీ హైం- 'స్త్రియోం సే అబ రతి కా ఆనన్ద ఉఠానే కీ అపేక్షా కీ జాతీ హై లేకిన కేన్ద్ర సే నికల కర బుర్జువా మందిర మేం ఆనే కీ నహీం। ఇసకే బజాఏ రతి కో అనుష్ఠాన కే జంగ కే రూప మేం మందిర మేం లాయా జా రహా హై।' శరద సింహ కో శ్రేయ దియా జానా చాహిఏ కి వే బినా ఫేమినిస్ట యా స్త్రీవాదీ హోనే కా దావా కిఏ స్త్రీ ముక్తి కీ అగ్రిమ పంక్తి మేం జగహ బనా సకీం।
00

పరమానంద శ్రీవాస్తవ
బీ-70, ఆవాస వికాస కాలోనీ,
సూరజ కుణ్డ,
గోరఖపుర -273015

సాహిత్య సృజన – సితమ్బర-అక్తూబర 2009

‘సాహిత్య సృజన’ కే ఇస అంక మేం ఆప పఢేంగే – హిన్దుస్తాన కీ మశహూర గజల గాయికా బేగమ అఖ్తర కీ పుణ్య-తిథి(30 అక్తూబర) పర “మేరీ బాత” స్తంభ కే అన్తర్గత కథాకార అశోక గుప్తా కా మార్మిక ఆలేఖ “జబ తవక్కో హీ ఉఠ గయీ గాలిబ....”, సమకాలీన హిందీ కవితా మేం అపనీ విశిష్ట ఔర పృథక పహచాన రఖనే వాలీ కవయిత్రీ కాత్యాయనీ కీ కవితాఏం, సుపరిచిత హిందీ కవయిత్రీ-కథాకార అలకా సిన్హా కీ కహానీ “ఫిర ఆఓగీ న”, ఏక అరసే బాద లేఖన మేం పున: సక్రియ హుఏ లేఖక సుధీర రావ కీ లఘుకథాఏం, ‘భాషాంతర’ కే అన్తర్గత డౖ0 రూపసింహ చన్దేల ద్వారా అనూదిత ప్రసిద్ధ రూసీ లేఖక లియో తోలస్తోయ కే ఉపన్యాస ‘హాజీ మురాద’ కీ నౌవీ కిస్త, వరిష్ఠ కథాకార సుధా అరోడా కీ పుస్తక “ఆమ ఔరత, జిన్దా సవాల” కీ సమీక్షా తథా గతివిధియాఁ…
సంపాదక : సాహిత్య-సృజన

మేరీ బాత

బేగమ అఖ్తర కీ పుణ్యతిథి పర విశేష
జబ తవక్కో హీ ఉఠ గయీ గాలిబ....
-అశోక గుప్తా

“జో తార సే నికలీ హై వో ధున సబనే సునీ హై, జో సాజ పే గుజరీ హై వో కిస దిల కో పతా హై ? ”
యహ ఏక బహుత పురానా శే’ర హై జో ముఝే యాద ఆ గయా హై। యహ శే’ర అచానక నహీం యాద ఆయా, అచానక యాద ఆయీం బేగమ అఖ్తర, జబ మైంనే కిసీ కో యూఁ హీ గునగునాతే సునా,
“జిస సే లగాఈ ఆఁఖ ఉసీ కో దిల కా దుశ్మన దేఖా హై...”
తస్కీన కురైశీ కే యహ బోల జబ భీ, జైసే భీ కానోం మేం పడతే హైం, కద్రదాన శ్రోతా ఝూమ ఉఠతే హైం, ఏక బార నహీం, సౌ సౌ బార.. లేకిన ఇసకే ఆగే కభీ కిసీ కీ నజర బేగమ అఖ్తర కీ జిన్దగీ కే ఉన పన్నోం కీ తరఫ నహీం జాతీ జహాఁ ఇబారత ఖూన సే లిఖీ హైం ఔర ఉస కలమ పర బాకాయదా నామజద ఉఁగలియోం కే నిశాన దేఖే జా సకతే హైం। వహాం తక తో న కిసీ నజర గయీ న కిసీ కా వాస్తా రహా। బేగమ అఖ్తర గాతీ రహీం, హమ సబ సునతే రహే..
“తమామ ఉమ్ర రహే హమ తో ఖైర కాఁటోం మేం...”

ఇత్తేఫాక సే ఇస సమయ మేరే హాథ మేం ఉన్హీం పన్నోం సే ఉఠాఏ హుఏ దర్ద కే కుఛ టుకడే హైం, జిన్హేం జాననా, జో సాజ పర గుజరీ హై, ఉసే జాననే జైసా హై... కహతా హూఁ ।

ముశ్తరీ ఉస బీబీ అఖ్తర కీ మాఁ కా నామ హై, జిసే పహలే అఖ్తరీ బాఈ కే నామ సే జానా గయా ఫిర, బేగమ అఖ్తర కే నామ సే. ముశ్తరీ జబ కమసిన హీ థీం, జనాబ అసగర హుసైన ఉన పర ఫిదా హో గఏ। వహ ఏక నౌజవాన వకీల థే, బాకాయదా కానూన సే వాకిఫ థే, సో బావజూద ఉస వక్త ఏక బీబీ కే శౌహర హోనే కే, ఉన్హోంనే ముశ్తరీ సే శాదీ కీ। ఉస శాదీ సే ముశ్తరీ నే జుడవాం బేటియోం కో జన్మ దియా జో జోహరా ఔర బీబీ అఖ్తరీ కహలాఈం। ఉసకే బాద అసగర హుసైన సాహబ నే అపనీ ఇస ముశ్తరీ బేగమ కో ఉనకీ దో దుధముహీం బచ్చియోం కే సాథ ఘర సే నికాల ఫేంకా.... హో గయా ఉనకా ఇశ్క కా శౌక పూరా।

అఖ్తరీ ఔర జోహరా కో లే కర ముశ్తరీ నే సంఘర్ష కియా। దోనోం లడకియోం కో కుదరత నే గాయన కా హునర దియా థా ఔర బాప నే దర్ద కా సమందర.. ఖారే పానీ మేం కోఈ ఆసానీ సే కహాఁ డూబతా హై.. ధీరే-ధీరే అఖ్తరీ బాఈ కీ గాయకీ పహచాన పానే లగీ, శోహరత ఉసకే దరవాజే పర ఆ ఖడీ హుఈ, లేకిన శోహరత ఔర నామ ఏక చీజ హై ఔర మర్ద కీ ఫితరత ఏకదమ దూసరీ। ఇసీ రవాయత కే చలతే ఏక దిన అఖ్తరీ బాఈ కే ఏక సరపరస్త నే ఉన్హేం అపనీ హవస కా శికార బనా డాలా। ఖుదా నే భీ అపనీ తరఫ సే కోఈ కసర నహీం ఛోడీ। అఖ్తరీ బాఈ లడకీ సే ఔరత తో బనీ హీ, ఔరత సే మాఁ భీ బననే కీ దుర్గతి మేం ఫంస గఈం। సన తీస కే సాలోం మేం, న తో లోగోం మేం జానకారీ థీ, న హీ సహూలియత, హిమ్మత భీ థీ తో ఉసే జజ్బాత నే అపనీ ముఠ్ఠీ మేం కర రఖా థా। తో నతీజా యహ హుఆ కి అఖ్తరీ బాఈ నే ఏక బేటీ తో జనీ లేకిన ఉమ్ర భర ఉసే అపనీ బేటీ కహ కర పుకార నహీం సకీం। పరవరిశ తో దీ, లేకిన బతౌర ఉస యతీమ కీ రిశ్తేదార। అఖ్తరీ బాఈ కో బాప నసీబ నహీం హుఆ థా లేకిన ఉసే బాప కా నామ తో మిలా థా ఔర మాఁ భీ ఉసకే పాస థీ। అఖ్తరీ బాఈ కీ బేటీ కో న తో బాప కా మాన మిలా ఔర న మాఁ కా దామన...

అఖ్తర బాఈ గాతీ హైం-
“మేరే దుఃఖ కీ దవా కరే కోఈ...”
గాలిబ కే శే’ర మేం అఖ్తరీ బాఈ కే లిఏ సిర ఛుపానే కీ జగహ హై. ఓహ గాలిబ, అగర తుమ న హోతే తో...?
వక్త కే అగలే దౌర మేం జబ అఖ్తరీ బాఈ అపనీ శోహరత ఔర అపనే హునర కీ బులందీ పర థీం, సన పైంతాలిస కా సాల, బీబీ అఖ్తరీ కీ తీస కో ఛూతీ ఉమ్ర, ఉన్హోంనే భీ ఏక బైరిస్టర ఇశ్తియాక అహమద అబ్బాసీ సే శాదీ కర లీ। ఫిర, ఢాక కే తీన పాత, శౌహర కీ పాబన్దీ బరపా హుఈ కి గాయకీ బంద।

పాంచ లమ్బే బరసోం తక బేగమ అఖ్తర కీ ఆవాజ ఉనకే భీతర ఘుటతీ రహీ ఔర బాహర ఆనే కో తరస గఈ. దునియా జానతీ థీ కి గాయన బేగమ అఖ్తర కీ జిందగీ కా దూసరా నామ హై, లేకిన బతౌర శౌహర, బైరిస్టర సాహబ కా హుకుమ ఆఖిరీ అదాలత థా..

దినోందిన బేగమ అఖ్తర కి సాంసేం గర్క హోతీ గఈం, పహలే ఏహసాస ఔర ఫిర శరీర గహరీ బీమారీ కీ లపేట మేం ఆ గయా। గనీమత హుఈ కి ఏక డాక్టర నే మర్జ కో సమఝా ఔర కహా కి గానా శురూ కరనా హీ మరీజ కా ఇలాజ హై, వరనా మౌత తో దరవాజే పర హీ ఖడీ హై।

బేహద మజబూరీ మేం అబ్బాసీ సాహబ మేం బేమన సే హామీ భరీ ఔర బేగమ అఖ్తర నే గానా శురూ కియా। సబసే పహలే లఖనఊ రేడియో స్టేశన పర బేగమ అఖ్తర నే తీన గజలేం గాఈం ఔర ఉసకే బాద వహీఁ వహ ఫూట-ఫూట కర రోనే లగీం। ఉనకా వహ రోనా హజార హజార గజలోం సే జ్యాదా మన కో ఝగ్ఝోరనే వాలా థా లేకిన వహ కిసీ సీడీ, కిసీ కైసేట మేం దర్జ నహీం హై. కిసీ కో ఉసకీ తలబ భీ నహీం హై।

30 అక్తూబర 1974 కో జబ ఉన్హోంనే దమ తోడా, తబ వహ అహమదాబాద కే ఏక సమ్మలేన మేం గానే గఈం థీం ఔర అపనే ఫేఫడోం కీ హైసియత పర జరూరత సే జ్యాదా భరోసా కర బైఠీం, లేకిన ఫేఫడే ఉన్హేం దగా దే గఏ।

దగా తో బేగమ అఖ్తర కో ఉమ్ర భర కిసీ న కిసీ నే దియా, లేకిన ఉనకో దిల పర భరోసా కరనే కీ బీమారీ థీ. వహ మీర తకీ మీర కి గజల గాతీ థీం న -
“దేఖా ఇస బీమారిఏ దిల నే, ఆఖిర కామ తమామ కియా...”

కితనా సహీ థా ఉనకా అందాజ, అపనే బారే మేం ఔర అపనీ ఉస దునియా కే బారే మేం భీ, జిసమే హమ ఔర ఆప ఆజ భీ హైం.
00

29 జనవరీ 1947 కో దేహరాదూన మేం జన్మ। ఇంజీనియరింగ ఔర మైనేజమేణ్ట కీ పఢాఈ। బనారస హిన్దూ విశ్వవిద్యాలయ మేం పఢాఈ కే దౌరాన హీ సాహిత్య సే జుడావ ।అబ తక సౌ సే అధిక కహానియాం, అనేకోం కవితాఏం, దర్జన భర కే లగభగ సమీక్షాఏం, దో కహానీ సంగ్రహ, ఏక ఉపన్యాస ప్రకాశిత హో చుకే హైం। ఏక ఉపన్యాస శీఘ్ర ప్రకాశ్య। బేనజీర భుట్టో కీ ఆత్మకథా Daughter of the East కా హిన్దీ మేం అనువాద।సమ్పర్క : బీ -11/45, సేక్టర 18, రోహిణీ, దిల్లీ – 110089 మోబాఈల నం- 09871187875