లతికా రేణు జీ కా ఫణీశ్వరనాథ 'రేణు' జీ పర లిఖా అంతరంగ సంస్మరణ ।
భాగలపుర జేల సే కుఛ రాజనీతిక-బన్దీ పటనా అస్పతాల మేం ఇలాజ కే లిఏ భేజే గఏ థే। మైం యహాఁ నర్స-ఇంచార్జ థీ। థోడే దినోం మేం ఇలాజ కరాకర వాపస భేజ దిఏ గఏ। ఏక దిన వార్డ కా చక్కర లగాతే హుఏ దేఖతీ హూఁ, భాగలపుర జేల సే ఆఏ కుఛ సిపాహీ ఆపస మేం గప్పేం మార రహే హై। మైంనే ఉనసే పూఛా, "ఆప లోగో కే సాహబ లోగ తో చలే గఏ, ఫిర ఆప సబ అబ తక యహీ హైం?" "ఏక సాహబ అభీ హై" ఏక సిపాహీ నే బేడ కీ తరఫ ఇశారా కరతే హుఏ కహా। మైంనే దేఖా ఏక బఢీ దాఢీ ఔర బాలవాలా దుబలా-పతలా నౌజవాన ఆఁఖే బన్ద కిఏ పడా హై। మేరే కుఛ పూఛనే పర ఉసనే ఆఁఖేం ఖోలీం, ఔర ముఝే మినటోం దేఖతా రహా। కుఛ బోలా నహీం। మైం ఆగే బఢ గఈ। శామ కో ఏక నర్స నే ఆకర బతాయా- భాగలపుర జేల సే ఆయా రాజయక్ష్మా కా వహ బన్దీ మరీజ మేరే బారే పూఛ రహా థా। పహలే తో మరీజ ఖుద హీ పూఛ లియా కరతా థా, బాద మేం కుఛ స్వాస్థ్య సుధరా తో పర్చీ పర లిఖకర కిసీ కే మార్ఫత భిజవాతా-" ఆప ముఝే దేఖనే క్యోం నహీ ఆతీం।" మైం జాతీ। బహుత పూఛనే పర అపనీ తబీయత కే బారేం మేం దో ఏక బాత బతలాతా ఔర చుప। ఉసకీ ఆఁఖో మేం జీ పానే కీ లాలసా ఝలకతీ హోతీ థీ ఔర కఈ బార తో ఉస మాసూమ సే చేహరే కో దేఖకర మైం సోచతీ యహ ఆదమీ, ఇస కదకాఠీ ఔర ఉమ్ర కా క్రాంతికారీ భీ హో సకతా హై? డా. బనర్జీ కీ దేఖరేఖ మేం మరీజ ఏక దిన ఠీక-ఠాక హోకర వాపస భేజ దియా గయా। బాద కో, సాల ఛహ మహీనే మేం కభీ అస్పతాల మేం హీ వహ దిఖ జాతా। దేఖకర సోచతీ, కిసీ కో దేఖనే ఆయా హోగా, లేకిన తబ క్యా జానతీ థీ కి వహ ముఝే హీ దేఖనే పూర్ణియా సే యహాఁ చలా ఆతా హై। బస, వైసే హీ చుప, ని:శబ్ద వార్డ కే ఇధర-ఉధర విచరకర వాపస హో జాతా। కభీ నజరేం మిలతీం తో మైం మహజ ఔపచారికతావశ పూఛ లియా కరతీ,"ఆపనీ ఠీక-ఠాక తో?" " హాఁ..." బహుత సంక్షిప్త సా ఉత్తర। ఏక బార మిలా తో కహనే లగా-" దేఖిఏ, మైం స్వస్థ నజర ఆనే లగా హూఁ న? డాక్టర నే కహా థా, ఘర జాకర ఖూబ ఆమ, దహీ, దూధ, మఛలీ ఖాఓ, సో మైంనే అపనీ ఖురాక బఢా దీ హై ఔర ....... మరీజ సచముచ స్వస్థ నజర ఆ రహా థా। మైంనే కహా " ఇసీ తరహ ఖానే పీనే పర ధ్యాన రఖనా హోగా।" ఔర వహ హఁసనే లగా థా। చార వర్ష బాద ఏక దిన ఏక నర్స నే ముఝే ఏక పుర్జా థమాయా-" మైం ఫిర బీమార హోకర అస్పతాల మేం భర్తీ హూఁ, ఆప ముఝే దేఖనే నహీ ఆఏఁగీ?" ఔర దేఖనే గఈ, సునా బీమారీ అబకీ బఢ గఈ హై, ముఁహ సే ఖూన గిరతా హై, మైంనే కహా-" ఆపనే బదపరహేజీ కీ?" " ఇస బార మైం బచూఁగా నహీం" -మేరే సవాల కే బదలే హతాశ హోకర ఉసనే కహా। తో మైంనే సాంత్వనా దీ-" ఠీక-ఠాక రహిఏ, ఆప జరుర బచేంగే" జానే దుబారా ఉసే దేఖకర మన కో కైసా తో లగా థా, శాయద యహీ కుఛ కి ఇసే బచనా చాహిఏ। పిఛలీ బీమారీ సే వాపస జానే కే బాద, బీచ-బీచ మేం ఉసకా ఆకర మిలనా, అపనే స్వాస్థయ కే బారేం మేరే హల్కే ఫుల్కే నిష్కషోం పర ఖుశ హోనా ఉసే అచ్ఛా లగతా థా ఔర అచ్ఛీ లగనే వాలీ ఉస బాత నే హీ శాయద ఉసకే మన మేం మేరే లిఏ స్నేహ కే బీజ బో దిఏ థే। దుబారా భర్తీ హోనే పర మేరీ సాంత్వనా కే బదలే కహా- " ఇస బార బచ గయా తో ఫిర జీవన మేం కభీ బదపరహేజీ నహీం కరుఁగా।"
ఉసకే ఠీక-ఠాక హోకర అస్పతాల సే నికలనే తక జానే క్యోం మేరే మన మేం భీ మోహ పైదా హో గయా, ఔర హమ దోనోం ఏక-దూసరే కో జ్యాదా సమఝనే లగే థే। వహ అనజాన మరీజ మేరే మన మేం అపనే లిఏ శ్రద్ధా జగాకర ఖుద వహ యహ పాలనే లగా థా కి మరణాంతక దౌరే సే ఉసే డాక్టర ఔర దవా నే నహీ, మైంనే బచాయా హై। వహ వాపస అపనే గాఁవ లౌట గయా। ఇస బార బీచ-బీచ మేం ఉసకే పత్ర మిలతే రహే। కభీ మైం భీ లిఖ దేతీ। ఫిర ఏక దిన పరివార వాలే ఉసే అస్పతాల లే ఆఏ। సున-దేఖ కర పహలే తో గుస్సా ఆయా లేకిన ఉసకా సూనా, సపాట ఔర మ్లాన చేహరా దేఖ, ఖుద హీ సహమ గఈ। "ఇస బార, అబ ఔర బచనే కీ ఉమ్మీద నహీం"- మేరే ఆక్రోశ కే బదలే ఉసకీ ఆఁఖో సే ఆఁసూ ఝరనే లగే థే। హోంఠ ని:శబ్ద। ఏకాంత మే జాకర ఆదిశక్తి మాఁ కో యాద కియా-"యా తో ఇసే పూర్ణ స్వస్థ కర దో, యా ఉఠా లో మాఁ। బార బార క్యోం?" పిఛలే వర్షోం మేం ఆత్మీయతా కా ఏక రిశ్తా జుడా థా సో సాధికార డాఁటా-డపటా-" హర బార మరనే లగతే హో తో యహీం ఏక జగహ దేఖీ హై?" "ఔర కహాఁ జాఊఁ?" భరే గలే సే ఉసకీ ఆవాజ నికలీ థీ। నహీ కహ సకతీ, ఉసకే ఇస ఏక వాక్య నే ముఝే కిస గహరాఈ తక బాఁధ డాలా థా మైం కరతీ భీ క్యా సేవా మేం జుటీ। డయూటీ కే అలావా జో సమయ బచతా, ఉసీ కే పాస బైఠీ హోతీ। అపనే హాథ కా బనా ఖానా ఉసే ఖిలాతీ, ఉసకే కపడె, శరీర సాఫ కరతీ, ఉసకే లిఏ ప్రార్థనాఏఁ కరతీ-బచా లో మాఁ। ఔర బచా, యానీ స్వస్థ హుఆ తో ఏక దిన జిద పకడ బైఠా-" అబ కహీం నహీం జాఊఁగా। యహీ రహూఁగా, తుమ్హారే పాస।" మైంనే సమఝా, భావుకతా మేం బోల రహా హై। ఏక శామ డేరే సే ఖానా లేకర అస్పతాల జానే కీ తైయారీ మేం థీ, కి వహ అపనా సామాన రిక్శా పర లాదే పహుఁచా-"అస్పతాల సే డిస్చార్జ-సర్టిఫికేట లే లియా హై, ఔర సచముచ ముఝే అబ కహీం నహీం జానా హై।" ఉస బాల సులభ జిద కా మేరే పాస కోఈ ఉత్తర నహీం థా- ఠీక హై బాబా। శాదీ కీ బాత తయ హుఈ తో మైంనే అపనే బడే భాఈ కో ఖబర కీ। ఉన్హేం సారీ జానకారీ మిలీ తో సమఝాయా-" ఇతనే భయానక మరీజ కే సాథ శాదీ మత కరో।" లేకిన ముఝే అపనే నిర్ణయ పర అడిగ దేఖ వహ ఝుకే ఔర 5 ఫరవరీ 1952 కో మేరే మకాన పర హమ దోనోం కీ విధివత శాదీ హో గఈ। శాదీ కే దిన ఉనకీ శారీరిక హాలత కైసీ థీ -జానతే హై "ఇతనే కమజోర, కి శాదీ కీ తమామ రస్మేం ఉన్హోంనే దీవార సే టికకర పూరీ కీం। హమ కుఛ మహీనోం కే లిఏ ఔరాహీ-హింగనా గఏ। మైంనే పహలీ బార ఉనకా గాఁవ-ఘర దేఖా। పటనా ఆఏ తో జిద పకడ లీ- "తుమ నౌకరీ ఛోడ దో।" లేకిన జబ తక కోఈ ఆర్థిక వికల్ప నహీం మిలతా, మైం నౌకరీ కైసే ఛోడ దేతీ? అజీబ పసోపేశ మేం థీ కి ఏక దిన ఉన్హోంనే ఫైసలా సునాయా-" అబ మైం లిఖూఁగా। జీనే కే లిఏ వికల్ప తో ఢూఢ్నా హీ హోగా, లేకిన ముఝే తుమ్హారీ నౌకరీ పసన్ద నహీం।" ఔర "మైలా ఆఁచల" లిఖనే కీ శురుఆత వహీం హుఈ- సబ్జీ బాగ స్థిత మకాన పర। "మైలా ఆఁచల" కే డా. ప్రశాంత కీ కల్పనా ఉన్హోంనే డా. ప్రసూన బనర్జీ- డా. టీ.ఏన. బనర్జీ కే లడకే, జో తబ హాఊస సర్జన థే, కే వ్యక్తితవ, చలనే, హఁసనే, బోలనే కే అన్దాజ సే లీ। మమతా కే రుప మేం ముఝే ఖీంచా ఔర కమలీ కే రుప మేం గాఁవ వాలీ పత్నీ పదమా జీ కో। బాకీ కీ పృష్ఠభూమి రహీ ఉనకా గ్రామీణ క్షేత్ర। ఏక వర్ష మేం జబ లేఖన పూరా హో గయా తబ సమస్యా ఖడీ హుఈ ఉసకే ప్రకాశన కీ। ఉన దినోం యహాఁ రామేశ్వర బాబూ కా యూనియన ప్రేస హుఆ కరతా థా। తయ హుఆ, ఖుద హీ ఛాపేంగే। రామేశ్వర బాబూ ఛాపనే పర సహమత హుఏ। శర్త యహ రఖీ గఈ కి సాత సౌ రుపఏ కా కాగజ పహలే దేంగే, ఛపాఈ కే నౌ సౌ రుపయ ధీరే ధీరే ఉపనయాస బేచ కర సధా దేంగే। ఔర "మైలా ఆఁచల" ఛప గయా।
ఛపనే కే బాద రామేశవర బాబూ కే పైంతరే బదలే। కహా, రుపఏ దీజిఏ తబ ఉపన్యాస కో హాథ లగానే దేంగే। ఏక శామ లౌటే తో దుఖీ థే- "మైలా ఆఁచల" బిక రహా హై, ఔర ముఝే బతాయా నహీం జాతా। కోఈ బాత నహీం, దూసరా లిఖ దూఁగా। మైంనే కోఈ సలాహ దీ తో ఖీఝ ఉఠే- "పైసా హీ తుమ్హారే పాస కి బచీ ప్రతియాఁ ఉఠా లాఊఁ? దో హజార రుపఏ కీ మాఁగ కరతే హైం వే।" మైంనే ఇధర ఉధర సే రుపఏ జుగాడ కిఏ ఔర 'మైలా ఆఁచల' కీ సహీ సలామత ఔర దీమక ఖాఈ ప్రతియాఁ తక ఘర మేం రఖ దీ గఈ। ఏక దోపహర రాజకమల ప్రకాశన కే మాలిక ఓమప్రకాశ జీ ఘర ఢూఁఢతే హుఏ పహుఁచే। రేణు థే నహీం, ఓమప్రకాశ జీ స్లిప ఛోడకర చలే గఏ- "వహ ఆఏఁ తో కహిఐగా, మైం డేఢ దో ఘంటే మేం ఫిర ఆఊఁగా। దిల్లీ సే ఉన్హీం సే మిలనే ఆయా హూఁ। లౌటే తో ఓమప్రకాశ జీ కీ స్లిప దేఖకర కూదనే లగే " బహుత బడే ప్రకాశక 'మైలా ఆఁచల' ఛాపనే కీ అనుమతి లేనే ఆఏ హైం।" శామ కో ఓమప్రకాశ జీ, మైం ఔర ఇనమేం బాతచీత హో హీ రహీ థీ కి నాగార్జున జీ శ్రీ శ్యామూ సన్యాసీ కో లేకర పహుఁచే। 'మైలా ఆఁచల' ఇన్హేం చాహిఏ। ఔర లీజిఏ, మోల-భావ శురు। దో దో ప్రకాశక ఇకటఠే - కిస దేం న దేం। వహ ముఝే అన్దర కే కమరే మేం లే గఏ। కహా- ఫైసలా తుమ్హీం పర ఛోడ దూఁగా। తుమ్హారా పైసా లగా హై। కహనా-'మైలా ఆఁచల' హమ ఓమప్రకాశ జీ కో హీ దేంగే। బాహర ఆకర కహా- "ఛపవానే మేం సారా పైసా లతికా జీ కా ఖర్చ హుఆ హై, సో యహీ జానే, కిసే దేంగీ।" మైంనే ఫైసలా సునాయా తో నాగార్జున జీ దుఖీ హుఏ। సన్యాసీ జీ దుగనీ రాయల్టీ దేనే పర తైయార హో గఏ, లేకిన మైనే కహా- "జో హో గయా, హో గయా।" ఔర రాత కో ఓమప్రకాశ జీ నే బచీ ప్రతియోం కా బండల బాఁధా, రిక్శే పర లాదా, స్టేశన చలే గఏ। ఇస తరహ వహ ఉపన్యాస లోగోం కే సామనే ఆయా। 1973 మేం దిల్లీ గఏ। డా ఆత్మప్రకాశ నే ఇలాజ కియా। కహా ఆపరేశన కరవా లీజిఏ। వాపిస ఆఏ తో చీర-ఫాడ కే డర సే ఫిర వహాఁ నహీ గఏ। 4 నవమ్బర కో ఘర జానే లగే। మైంనే కహా -"ఆజ గురువార హై, యాత్రా పర నికలనా శుభ నహీం।" "ఘర జానే మేం యాత్రా కా శుభ అశుభ కైసా?" కహకర ముఝే తో చుప కర దియా, లేకిన ముఝే ఆశ్చర్య హుఆ థా। అచ్ఛే బురే కా యోగ మాననే వాలే ఉనకో ఆజ యహ కైంసీ ఝక సవార హో గఈ? శుభ అశుభ బహుత మానతే థే। ఘర గఏ తో చుప్పీ లగా దీ- న చిట్ఠీ న పత్రీ। జైసీ పురానీ ఆదత థీ। కిసీ నే ఆకర ఖబర దీ, గాఁవ మేం బురీ తరహ బీమార హై, ఫార్బిసగంజ లాయా గయా హై ఖూన చఢాయా జా రహా హై। బాద కో టైక్సీ మేం పటనా లాఏ గఏ। దేఖా- స్లాఇన కీ బోతలేం సాథ లగీ హైం, సాథ మేం డాక్టర, కమ్పాఉణ్డర, ఘర కా నౌకర, దో ఏక ఔర లోగ। పేట కడా హో గయా థా, పాఖానా-పేశాబ బన్ద। డాక్టర నే కహా హై "తురంత ఆపరేశన।" తో మన మేం హుఆ ఇతనీ జల్దీ ఆపరేశన క్యోం? థోడా ఠహర లేతే హైం। 1969 మేం భీ హాలత ఐసీ హీ హో గఈ థీ- లగాతార తీన దిన, తీన రాత హిచకీ ఆతీ రహీ, ఖూన-గ్లూకోజ చఢాయా గయా తో ఠీక హో గయే। ఇస బార భీ మైంనే గ్లూకోజ చఢ్వాయా తో పేశాబ హుఆ। లగా ఠీక హో రహే హైం। పర హోమోగ్లోబిన బహుత కమ థా। డాక్టర నే కహా " హోమోగ్లోబిన సౌ ప్రతిశత హో జాఏ తబ ఆపరేశన కరేంగే।" హీమోగ్లోబిన ఠీక హుఆ తో ఆపరేశన కీ తారీఖ తయ కర దీ గఈ। చునావ కీ ఘోషణా హో చుకీ థీ, సో కహా- అబ చునావ కే బాద హీ। ఆపరేశన కీ తారీఖ సే పహలే అస్పతాల సే భాగకర డేరే ఆ గఏ। కాఫీ హాఊస జానా, చునావ-కార్యాలయ మేం బైఠనా। చునావ కో లేకర బహుత ఉత్సాహిత థే। చార దినోం తక యహ సబ చలా ఔర ఫిర పాఁచవే దిన ఉల్టీ శురు। ఫిర అస్పతాల పహుఁచాయా గయా। ఆపరేశన సే బహుత డరతే థే, సో ఇరాదా థా కిసీ తరహ ఛుటకారా మిలే, లేకిన కష్ట బఢా తో కహా- "నహీం, అబ కరా హీ దూఁగా।"
డాక్టర సే 24 అప్రైల కీ తారీఖ తయ కర దీ। 24 తారీఖ గురువార థా। మైంనే యాద దిలాయా తో బోలేం- "కోఈ బాత నహీం, హో లేనే దో। ముఝే కుఛ నహీం హోగా।" ఊపర-ఊపర బులన్దీ థీ లేకిన అన్దర హీ అన్దర నర్వస హో రహే థే। సుబహ మేం కహా-" కోకాకోలా పీఊఁగా।" మైంనే మనా కియా। "కోకాకోలా పీ లేనే మేం క్యా హై? ఆపరేశన మేం తో పేట చీర కర డాక్టర నికాల హీ దేగా।" ఫిర భీ మైంనే నహీం దియా తో బోలే-"రామవచన జీ కో కహ దియా హై, ఆఇసబైగ లే ఆనే కో। కోకాకోలా ఉసమేం రఖనా, హోశ ఆనే పర పీఊఁగా।" ఔర హోశ క్యోం కర ఆతా? సప్తాహ సే జ్యాదా బేహోశీ కీ హాలత మేం గుజర గఏ తో ఏక దిన కోకాకోలా కీ దో చార బూఁదే మైంనే హోఠోం పర టపకాఈ। వే ఇధర ఉధర హోకర ఫైల గఈ। ఉసకే ఖానే పీనే కీ బచ్చోం వాలీ జిద। క్యా కహూఁ? దో చార దిన బీమార హోకర ఉఠతే తో జిద పకడ లేతే- కఈ దిన హో గఏ చికన మఁగవాఓ। నహీం మఁగవాఓ తో పథ్య నహీం లూఁగా, యహ నహీం ఖాఊఁగా, వహ నహీం ఖాఊఁగా ఔర న జానే క్యా క్యా ......... అబ సోచతీ హూఁ తో లగతా హై అబ సే తైంతీస వర్ష పహలే మృత్యు కే కగార పర ఖడే ఏక మరీజ కో మైంనే దేఖా థా। ఉసకీ సేవా కీ థీ। యహ నహీం కహతీ కి ఉసే జీవన దియా థా। మైం ఐసా కహనే వాలీ కౌన హోతీ హూఁ? తబ సే లేకర ఆజ 11 అప్రైల కీ 1977 రాత తక ఉసే అనవరత సేతీ రహీ ఔర అంతత: వహ చలా గయా। మైం కిససే కహూఁ కి ఇతనే వర్షోం కీ ఇస సేవా నే ముఝే క్యా దియా? జబ తక జీవిత హూఁ, ఉనకీ యాద సేతీ రహూఁగీ- దో కమరోం కా యహ ఫ్లైట , దీవారోం పర లగీ ఉనకీ తస్వీరేం, ఉనకే దైనిక ఉపయోగ కే సామాన ఔర పుస్తకేం...... యహీ సబ ఛోడ కర తో గఏ హైం వహ - పిఛలే తైంతీస వర్షోం కీ భులాఈ న భూలనే వాలీ యాదేం। ఆజ భీ లోగ ఆతే హై। దరవాజే కీ కుణ్డీ ఖటకతీ హై లగతా హై శాయద వహ హీ హోం।
"కే?".............. పూఛతీ హూఁ।
జవాబ మేం "ఆమి.... ఆమరా....... జైసే శబ్ద నహీం హోతే। అబ వహ మరీజ కభీ యహ దరవాజా ఖటఖటానే నహీం ఆఏగా। దరవాజా, చాహే తీమారదార లతికా కా హో, యా ఖుద ఫణీశ్వరనాథ 'రేణు' కా।
నోట- లతికా రేణు జీ కా ఫణీశ్వరనాథ 'రేణు' జీ పర లిఖా యహ అంతరంగ సంస్మరణ
"రేణు కా జీవన" కితాబ సే లియా గయా హై జిసకా సంపాదన కియా హై
"భారత యాయావర జీ" నే ఔర ఛాపా హై
"వాణీ ప్రకాశన" నే। ఇన సబకా శుక్రియా కహతే హుఏ సాథ మేం మాఫీ భీీ చాహూఁగా క్యోంకి పోస్ట జ్యాదా బడీ హో రహీ థీ ఇసలిఏ కుఛ లాఈనోం కో హటానా పడా। పర జబ సే ఇస సంస్మరణ కో పఢా తో తబ సే బైచేన హో రహా థా ఇసే బ్లోగ సాథియోం సే బాఁటనే కే లిఏ।
ఏక సూచనా- ఆగే సే "జిదంగీ కే రంగ" వాలీ పోస్ట మహీనే కే పహలే ఔర తీసరే సోమవార కో హీ పేశ కీ జాఐగీ।
