తరేగన
జగదీశ ప్రసాద మణ్డల
భాగ-౨
ఆత్మబల- ౧
ఫ్రాన్సక కథా థిక। రాస్తా బగలక పహాడీపర బైస ఏక గోటే అపన జుత్తా మరమ్మత కరబైత రహథి। ఏకటా ఢేరబా బచ్చా జుత్తా మరమ్మత కరైత ఛల। ఓఇ బచ్చాక బగఏ-బానిసఁ గరీబీ ఝలకైత రహఏ। ముదా ఆత్మబల ఆ లగన మజగూత ఛలైక। జుత్తా మరమ్మత కరా ఓ ఆదమీ ఏక రుపైయా పారిశ్రమిక దఽ చలఏ లగల। ముదా మాఏక విచార ఓహినా ఓఇ బచ్చాక హృదేమే జీబైత ఛల। బచ్చా అపన ఉచిత పాఇ కాటి బాకీ ఘుమబఏ లగల। ఓ మహానుభావ జూత్తా మరమ్మత కరౌనిహార సభ పాఇ రఖి లైలే కహలక। బచ్చా కహలక- “హమర జతబే ఉచిత మజూరీ హఏత, ఓతబే లేబ। మాఏ కహనే ఛథి జే జతబే శ్రమ కరీ ఓతబే మజూరీ లీ।”
బచ్చాక బాత సుని ఓ గుమ్మ భఽ, ఆేహి బచ్చాకేఁ ఊపరసఁ నిచ్చాఁ ఘరి నిఙహారఏ లగల। వఏహ బచ్చా ఫ్రాన్సక రాష్ట్రపతి దగాల భేలాహ।
స్వాభిమాన
స్కూలక పఢాఇ సమాప్త కఽ సుభాష చన్ద్ర బోస కఓలేజమే నాఓం లిఖాఓల। ఓఇ కఓలేజమే అంగ్రేజీక శిక్షక అంగ్రేజ ఛల। నాఓం ఛలని సీ.ఏఫ. ఓటన। ఓహునా సత్తామే రహనిహారక బోలీ జనతాక బోలీసఁ భిన్న హోఇత। ముదా ఓటనమే ఆరో బేసీ రోబ ఛలైక। బాత-బాతమే ఓ భారతీయ జినగీక మజాక ఉడబైత। భారతవాసీక జినగీక ప్రతి ఘృణా పైదా కరబ ఓ అపన బహాదురీ బుఝైత ఛల।
సుభాష బాబూకేఁ ఓటనక వ్యవహార పసిన్న నై హోఇన। ముదా విద్యార్థీ రహనే మన భసోసి కఽ రహి జాథి। ఏక దిన వర్గేమే సుభాష బైసల రహథి। ఓటన భారతవాసీక ప్రతి వ్యంగ్య కరఏ లగల। వ్యంగ్య సుని సుభాషక హృదేమే ఆగి ధధకఏ లగలని। క్రోధే ఓ బేకాబూ భఽ గేలాహ। అపన జగహసఁ ఉఠి, ఆగూ బాఢి ఓటనక గాలమే కసి కఽ దూ థాపర లగబైత కహలఖిన- “భారతవాసీమే అఖనో స్వాభిమాన జీబైత ఛై। జఁ కియో ఐ బాతకేఁ బిసరి చునౌతీ దేత తఁ ఏహినా మారి ఖాఏత।”
కలంక
గామక కోన లేఖా జే పచకోసీక లోక కిసున భాయకేఁ ఇమానదార బుఝై ఛన్హి। ఓనా ఓ ఏకచలియా లోక ఛథి జబకి గామో ఆ పరోపట్టాక లోక బహుచలియా। తఁఏ కిసున భాయకేఁ జత్తే ప్రశంసా హోఇత ఓతబే నిన్దో। ఓనా జ్ఞాన-అజ్ఞానక బీచ, సుఖ-దుఖక బీచ, ధరమ-పాపక బీచ, ఉత్థాన-పతనక బీచ, ప్రశంసా-నిన్దాక బీచ తఁ పహినహిసఁ సంఘర్ష హోఇత ఆఏల అఛి। ముదా కిసున భాయ అనకర ప్రశంసా-నిన్దాకేఁ ఓతే మహత్వ నై దైత జత్తే అపన సైద్ధాన్తి జినగీకేఁ। అపన జినగీక రాస్తాపర సదిఖన సచేత రహై ఛలథి। కఏక దిన ఏహేన హోఇత జే కిసున భాయక విచారసఁ అలగ సౌంసే గామక లోకక విచార హోఇత। ముదా తేకర ఏక్కో పాఇ గమ హునకా నై। అపన రాస్తాపర ఓ అసకరో నిర్భీకసఁ ఠాఢ రహైత ఛలాహ। ముదా విచార బదలైక లేల తైయార నై హోథి।
జినగీక ఆరంభే కిసున భాయ ఖేతీసఁ కేలని। ఖేత తఁ బహుత నై ఛలని ముదా జతబే ఛలని తఇమే మేహనతక బలే పరివార చలా లథి। బాఢి, రౌదీ ఆ ఆరో-ఆరో ప్రాకృతిక ఆఫత తథా ఉపద్రవ జకాఁ మానవీయ ఆఫతక ముకావలా కరైక లూరి సీఖ నేనే ఛథి। తఁఏ ఆన పరివార జకాఁ పరివారమే చిన్తో నై హోఇన। ఖానదానీ ఖేతీకేఁ కతౌ బదలి తఁ కతౌ సుధారి కఽ కరథి। జఇసఁ గామోక ఖేతిహర అచతా-పచతా కఽ హునకే అనుకరణ కరైత।
తేసర సాల టహలైలే పంజాబ గేల రహథి। టహలైలే కీ జఇతథి, ఖేతీ దేఖైలే గేల రహథి। పంజాబక ఖేతీ అగుఆఏల తఁఏ దేఖబ జరురీ బుఝి పడలని। పంజాబమే ఝిమనిక ఖేతీ దేఖలఖిన। మిథిలా క్షేత్రమే జత్తే-జత్తే ఘేడా, హోఇత తత్తే-తత్తే ఝింగునీ దేఖలఖిన। ఫడో అటూట। ఝింగునీ దేఖ కిసున భాయక మనమే గడి గేలని। మనే-మన సోచలని జే జై పంజాబక మాటి గోంగ అఛి తఖన జబ ఏహేన అఛి తఁ అపన మాటి (మిథిలాక మాటి) మే కేహన హఏత, తత్కాల ఓ నై సోచి సకలథి। ముదా బీఆ నేనే ఏలాహ। సమైపర బీఆ రోపలని। ఓఇ చారి కట్ఠా ఝింగునిక ఖేతీసఁ కిసున భాయ ఏకటా జరసీ గాఏ కినలని। అపనా లేల ఓతే బీఆ శురుహేక ఫడ రఖి లేలని జే ఛః కట్ఠా ఖేతీ అగిలా సాల కరబ। ధుర-ఝాడ జఖన ఝింగునీ బేచఏ లగలథి తఖన గామోక లోక బీఆ మంగలకని। పచతా ఫడక బీఆ లోక సభలే రఖి దేలఖిన అగతా ఫడక సమఏ తఁ నికలి గేల ఛల।
ఐబేర గామమే, ఝింగునిక అనధున ఖేతీ భేల। కిసున భాయక ఉపజా తఁ పైఛలే సాల జకాఁ భేల ముదా గామక లోకక దబ భఽ గేలై। దబ హోఇక కారణ ఛలైక ఉపజబైక ఢంగ ఆ పచతా బీఆ। సౌంసే గామక లోక హునకా ఠక కహి కలంకిత కరఏ లగలని। కతేక గోటే సోఝహోమే కహలకని। ఠకక కలంకసఁ కిసున భాయ సోగాఏ లగలథి। జేనా కతే భారీ కుకర్మ కఽ నేనే హోథి। మనమే సదిఖన యఏహ నచైత రహని జే- “ఏనా భేలై కిఏక?”
ఐ ప్రశ్నక ఉత్తర మనమే జగబే నే కరని। అనాయాస ఏక దిన హృదేసఁ ఆవాజ ఉఠలని- “కిసున! తోహర దోఖ ఏక్కోపాఇ నై ఛహ। అనేరే సోగాఇల ఛహ। తోహర కలంకక కారణ బీఆక మురహన ఆ దౌజీ గునే భేల ఛహ।”
హృదేక ఆవాజ సుని కిసున భాయ పూఛలఖిన- “అగర హమ ఐ బాతకేఁ మాని అపనాకేఁ నిరదోస బుఝియే లేబ తైయో ఆన కేనా బుఝత?”
- “హఁ, తోరా ఓఇ దిన తక కలంకక మోటరీ కపారపర రఖై పడతహ జై దిన తక ఓహో సభ మురహన ఆ దౌజీక భేద బుఝి నై జాఏత।”
బులకీ
ఏకటా ఖేత బోనిహారక ఘరవాలీ నాకక బులకీ లేల రుసి రహలి। బులకీ కీనైక ఉపాఏ పతికేఁ నై। హర జోతి కఽ జఖన ఓ బోనిహార ఆఏల తఁ ఘరబాలీకేఁ రుసల దేఖలక। ముఁహ-తుఁహ ఫులౌనే ఓసారపర బైసలి। ధియా-పూతా ఖాఇలే కనైత। బోనిహార అపన తామసకేఁ ఘోటి ఘరబాలీ లగ జా కహలకై- “కిఅఏ రుసల ఛీ? భూఖే బచ్చో సభ లహాలోట హోఇఏ। ఆబో భానస కరు।”
అపన రోష ఝాడైత పత్నీ బాజలి- “జాబే బులకీ నై ఆని దేబ తాబే నే ఖాఏబ ఆ నే కిఛు కరబ।”
ఖుశామద కరైత పతి కహలకై- “ఆఇయే సాఁఝమే హాటసఁ కీన కఽ ఆని దేబ। అఖన భానస కరు।”
పతిక బాత పత్నీ మాని గేలి। బోనిహార కర్జ రుపైయా అనైలే విదా భేల। దశ రుపైయా అనా దర సూదపర అనలక। రుపైయా ఘరవాలీక హాథమే దఽ దేలక। భానస భేలై। సభ ఖేలక। బేరు పహర దునూ పరానీ హాటసఁ బులకీ కీన అనలక।
దోసరి సాఁఝమే బులకీ పహిర సుగియా-దాదీకేఁ గోడ లగైలే బోనిహారిన గేలి। సుగియా దాదీ ఓసారపర బైస పోతా-పోతీకేఁ నల-దమయత్నీక ఖిస్సా సునబైత రహథి। దాదీకేఁ గోడ లాగి బోనిహారిన బులకీ దేఖైలే కహలక। బులకీ దేఖ దాదీ కహఏ లగలఖిన- “కనియాఁ। సోన-చానీ గరీబ-గురబా ఘరమే నై రహై ఛై। జై ఘరమే పేటేక భూఖ నై మేటాఇ ఛై ఓఇ ఘరమే సింగారక చీజ కేనా రహతై। అనేరే అపన సఖ కరై ఛహ। కహునా-కహునా బచ్చా సభకేఁ పాలహ జే కుల-ఖానదాన జీబైత రహతహ।”
దాదీక బాత సుని బోనిహారిన ఆంగన ఆబి పతికేఁ కహలక- “గలతీ భేల జే హమ రుసి కఽ అహాఁసఁ బులకీ కినేలౌం। అఖైన రఖి దై ఛిఐ, కాల్హి ఘుమా కఽ కర్జాబలాక రుపైయా దఽ ఏబై।”
భద్రపురుష
ఏక దిన ఏకటా వృద్ధా కోఠీసఁ నికలైత ఏకటా భద్ర-పురుషకేఁ కహలఖిన- “అహాఁ, ఐ కోఠీక మాలికసఁ కనీ భేఁట కరా దిఅ?”
ఓ భద్ర-పురుష కహలఖిన- “కోన కాజ అఛి కహూ?”
వృద్ధా- “హమరా బేటీక వియాహ ఛీ। తీన సాఏ రుపైయాక జరురత అఛి। అగర రుపైయా నై హఏత తఁ వియాహ రుకి జాఏత।”
“చలూ।”
ఓ భద్ర-పురుష అపన కారమే వృద్ధాకేఁ బైసాఏ లఽ గేలఖిన। థోడే దూర గేలాపర కారసఁ ఉతరి సామనేక మకానమే ప్రవేశ కేలని। వృద్ధోకేఁ సంగే నేనే గేలఖిన। భీతర గేలాపర వృద్ధాకేఁ ఓసారపర బైసాఏ అపనే కోఠరీమే గేలాహ। కోఠరీమే జా పాఁచ సాఏ రుపైయా నోకరకేఁ దఽ, ఓఇ వృద్ధాకేఁ దఽ అబైలే కహలఖిన। పాఁచో సౌ రుపైయా నేనే ఆబి నోకర వృద్ధాకేఁ దైత కహలక- “భాయ! పాఁచ సౌ రుపైయా అఛి। తీన సాఏమే బేటీక వియాహ సమ్హారి లేబ ఆ దూ సాఏసఁ కోనో ధంధా శురు కఽ లేబ। జఇసఁ ఆగూక జినగీ ఆసానీసఁ చలత।”
రుపైయా హాథమే లఽ వృద్ధా ఓఇ నోకరక ముఁహ దిస దేఖైత కహలక- “భాయ! కోఠీక మాలిక కహాఁ భేటలథి?”
నోకర- “జనికా సంగ అహాఁ కారమే ఏలౌం వఏహ ఐ కోఠిక మాలిక- బాబూ చితరంజన దాస ఛథి।”
జై ఆదమీక లేల సౌంసే సమాజ పరివార హోఇత, జే అనకో దుఖకేఁ అపన దుఖ బుఝి జీబైక ప్రేరణా దైత వఏహ తఁ భద్ర-పురుష హోఇత।
ఝూఠ నై బాజబ
బంగాలక పూర్వ ముఖ్యమంత్రీ డాౕక్టర విధానచన్ద్ర రాయ బచ్చేసఁ మానవీయ గుణక అంగీకార కరైత రహథి। జే గుణ హునక పితాసఁ భేటైత రహని। సత్యక ప్రతి నిష్ఠా ఆ సాహస దినానుదిన బఢైత గేలని। జఖన విధానచన్ద్ర డాౕక్టరీ పఢైత రహథి తఖనే అధ్యాపక మోటర ఏక్సిడైంటక సంబంధమే ఝూఠ గబాహీ దఇలే కహలకని। అధ్యాపకక ఇచ్ఛా రహని జే విధానచన్ద్ర ఛాత్ర ఛీ తఁఏ జే కహబై సే కరత। ముదా ఝూఠ నై బాజైక సంకల్ప విధానచన్ద్ర కేనే రహథి। అధ్యాపకక కహలాపర విధానచన్ద ఝూఠ బజైసఁ ఇనకార కరైత కహలకని- “హమ జే దేఖలిఐ సఏహ కహబై। ముదా ఝూఠ నై బాజబ।”
జేకర పరిణామ విధానచన్ద్రకేఁ భోగఏ పడలని। పరీక్షామే ఫేల కఽ దేల గేలాహ। ముదా ఫేల హోఇసఁ ఓ ఓతే దుఖీ నై భేలాహ జతే ఖుశీ అపన సంకల్ప నిమాహైసఁ భేలాహ।
ఆర్దశ మాఏ
ఆర్మేనియాక సర్వోచ్చ సేనాపతి సీరోజ గ్రిథక వ్యక్తిత్వ హునక మాఇయేక బనాఓల ఛలని। జఖన గ్రిథ బచ్చే రహథి తఖనే పితా మరి గేలఖిన। విధవా నార్విన గ్రిడ కపడా సీబ-సీబి గుజరో కరథి ఆ బేటోకేఁ పఢబథి। గరీబ పరివారక గ్రిథ అఛి, ఈ బాత స్కూలోక శిక్షక సభ జనైత। ఫీస మాఫ హోఇలే గ్రిథ ఆవేదన దేలక। ఫీస మాఫో భఽ గేలై। ఫీస మాఫక సమాచార గ్రిథ మాఏకేఁ కహలక। మాఏ బిగడి కఽ బాజలి- “హమ మేహనత కఏ కఽ గుజర కరై ఛీ, తఖన ఫీస కిఏక నే దేబై। హమ మేహనతీ ఛీ నై కి గరీబ। హమర అపన స్వాభిమాన కహైత అఛి జే గరీబ నై ఛీ।”
స్వాభిమానీ మాఏ అపన బచ్చాక ఏహేన చరిత్ర బనౌలక జే దేశక సర్వోచ్చ సేనాపతి భేల।
నారీ సమ్మాన
నేపోలియన బోనాపార్ట అపన టుఇ-లేరిస నాఓంక మహలమే స్నాన ఘరక మరమ్మత కరబైలే సచివకేఁ కహలఖిన। సచివ మహలక అధికారీకేఁ ఫ్రాన్సక కుశల కారీగరకేఁ బజా మరమ్మత కరైలే కహలఖిన। కారీగర ఆబి మరమ్మత కరఏ లగల। జఖన మరమ్మత భఽ గేలై తఖన నారీక నగ్న చిత్ర సభ సేహో బనా దేలకై।
నేపోలియన నహాఇలే గేలాహ। నహాఇసఁ పహినే చిత్ర సభ దేఖలఖిన। చిత్ర దేఖ నేపోలియన చోట్టే ఘురి కఽ ఆబి అధికారీకేఁ బజౌలఖిన। అధికారీ ఆఏల। హృృదఏక క్రోధకేఁ దబైత నేపోలియన అధికారీకేఁ కహలఖిన- “నారీకేఁ ప్రతిష్ఠా దేబ సీఖూ। స్నాన ఘరమే జే నారీక నగ్న చిత్ర బనబౌనే ఛీ ఓ నిన్దనీయ అఛి। జై దేశమే నారీకేఁ విలాసక సాధన బనాఓల జాఏత ఓఇ దేశక బినాశ నిశ్చిత హేతై।”
నేపోలియనక ఆదేశ సుని అధికారీ కారీగరకేఁ బజా సభ చిత్ర మేటౌలక।
అనుశాసన
అంగ్రేజీ శాసనక ఖిలాప ఆన్దోలన ఉగ్ర రుప ధేనే జా రహల ఛల। ఆన్దోలన చలబైలే క్రాన్తికారీ దలకేఁ డకైతియో కరఏ పడై। ఏక దిన, రామ ప్రసాద విస్మిలక నేనృత్వమే, ఏకటా గామమే డకైతీ కరైక లేల పహుఁచల। ఏకటా పరివారమే సభ ఘుసల। జతఏ జే కిఛు దలకేఁ భేటలై లఽ కఽ నికలల। సభ ఏకత్రిత హుఅఏ లగల కి అపన సాథీక గినతీ కరఏ లగల। గినతీమే ఏక గోటే కమైత రహఏ। ఘరేమే చన్ద్రశేఖర ఏకటా బుఢియాక కైదమే పడల ఛల। ఓ బుఢియా అపన జేబర ఆ నగదీబలా బక్సాపర బైస చన్ద్రశేఖరక గట్టా పకడనే ఛలి। చన్ద్రశేఖర చుపచాప ఆగూమే ఠాఢ। నే బాఁహి ఝమారైత ఆ నే కిఛు బజైత। సభ కియో ఘర పైస దేఖలక జే చన్ద్రశేఖర బుఢియాక పాలామే పడల ఛథి।
క్రాన్తికారీ పార్టీక బీచ అనుశాసన ఛల జే నే మహిలాపర హాథ ఉఠాఓల జఏత ఆ నే ఓకర జేబర లేల జఏత। ఆజాద బుఢియాకేఁ బుఝబైత కహథిన- “మాతా జీ! అహాఁ బక్సాపర సఁ హటి జాఉ। హమ సిర్ఫ నగద లేబ। జేబర నై లేబ।”
ఆజాదక వినమ్ర బాతసఁ బుఢియాక సాహస బఢి గేల ఛలైక। జఖన చన్ద్రశేఖరసఁ సంగీ సభ పూఛల తఖన ఓ సభ బాత కహలఖిన। ఆజాదక బాత సుని సభ ఠాహాకా దఽ హఁసఏ లగల। గట్టా ఛోడబైలే ఏక గోటే బఢఏ లగలథి ఆకి చన్ద్రశేఖర కహలఖిన- “మాతాజీక సభ సమ్పత్తి ఘుమా దియౌన।”
సమ్పత్తిక నాఓం సుని భావుక బుఢియా చన్ద్రశేఖరక గట్టా ఛోడి దేలకని। తఖన ఓ ఘరసఁ సంగీ సబహక సంగే నికలలాహ।
సాదా జినగీ
సన ౧౯౪౯ఈ.క బాత థిక। ఓఇ సమఏ స్వర్గీయ లాలబహాదుర శాస్త్రీ ఉత్తర ప్రదేశ సరకారమే గృహమంత్రీ రహథి। ఏక దిన లోక నిర్మాణ విభాగక కిఛు కర్మచారీ హునకా డేరామే కూలర లగబైలే ఆఏల। శాస్త్రీ జీ డేరామే నై రహథి। పరివారక బచ్చో ఆ పత్నియోకేఁ కూలర దేఖ ఖుశీ హోఇత।
సాఁఝమే లాలబహాదుర శాస్త్రీ డేరా ఏలాహ। డేరా అబితే దేఖలఖిన జే కూలర లగబైలే లోక నిర్మాణక కర్మచారీ సభ ఛథి। కూలరసఁ శాస్త్రీ జీకేఁ ఖుశీ నై భేలని। ఓ కూలర లగబైసఁ మనా కఽ దేలఖిన। పరివారక సభ స్తబ్ధ భఽ గేల। పత్నీ కహలకని- “జే సువిధా సరకార దఽ రహల అఛి ఓకరా మనా కిఏక కరై ఛీ?”
గంభీర స్వరమే శాస్త్రీ జీ ఉత్తర దేలఖిన- “ఈ జరురీ నై అఛి జే హమ సభ దిన మంత్రియే రహబ। కూలరసఁ సబహక ఆదతి బిగడి జాఏత। పరివారమే బేటియో అఛి, జేకర బిఆహ హేతై। దోసర ఘర జాఏత। అగర జఁ ఓకరా ఓఇ పరివారమే ఏహేన సువిధా నై హోయ తఖన తఁ కష్ట హేతై।”
విచారక ఉదయ
గాఁధీజీ బచ్చే రహథి। హునక బడకా భాయ హునకా మారలకని। గాఁధీజీ కనైత మాఏ లగ ఆబి కహలఖిన। గాఁధీక బాత సుని మాఏ కహలఖిన- “తహూఁ కిఏక నే మారలహ?”
మాఏక బాత సుని గాఁధీజీ కానబ ఛోడి కహలఖిన- “జే గలతీ భైయా కేలని సఏహ కరైలే హమరో కహై ఛీ। ఆకి హునకా మనాహీ కరబని।”
బేటాక బాత సుని మాఏ కహలఖిన- “బౌఆ, హమ తోహర పరీఛా లేలిఅహ। అగర తోరామే ఏహేన విచారక వికాస హేతహ తఁ ఆగూ చలి కఽ సౌంసే దునియాఁక ప్రతి సినేహ ఆ ప్రేమ పౌబహ।”
బచ్చాక సముచిత వికాసక ఆరంభ పరివారేసఁ శురు హోఇత అఛి।
పుష్ట ఇకాఇసఁ సమర్థ రాష్ట బనైత
ఫ్రాన్స హాలైండపర ఆక్రమణ కఽ దేలక। ఫ్రన్స నమహర దేశో ఆ సమ్పన్నో। జబకి హోలైండ ఛోటో ఆ పఛుఆఏలో। ముదా ఫ్రాన్స హాలైండసఁ జీత నై పబైత। ఈ దేఖ, ఫ్రన్సక రాజా లుఇ-చైదహమ బిగడి మంత్రీ కాలవర్టకేఁ బజా పూఛల- “హమర దేశ ఏత్తే పైఘ ఆ సామరిక సమ్పన్న రహితో పఛడి కిఅఏ రహల అఛి?”
రాజాక బాత సుని కాలవర్ట నమ్ర భఽ ఉత్తర దేలకని- “మహత్తా ఆ సమర్థతా। కోనో దేశక విస్తార ఆ బైభవపర నిర్భర నై కరైత। ఓ నిర్భర కరైత ఓఇ దేశక దేశ-భక్త ఆ బహాదుర నాగరికపర। జే అపనా దేశక అపేక్షా హాలైండమే మజగూత అఛి।”
మంత్రీక బాత సుని రాజా అపన సేనా వాపస బజా లేలక। హాలైండమే బచ్చా-బచ్చాకేఁ రాష్ట్రక సశక్త ఇకాఈక రుపమే ఢాలల జాఇత। జఇసఁ ఓ శక్తిశాలీ బని ఠాఢ అఛి।
డర నై కరీ
ఉగైత సురుజ జకాఁ జినగీ అపన దిశామే, అపనా ఢంగసఁ బఢైత జా రహల ఛల। ఏక విరామపర జా జినగీ పాఛూ ముఁహే ఘురి కఽ తకలక తఁ చౌంక గేల। చండాలినీ సన కారీ ఆ కురుప ఛాయా పాఛూ-పాఛూ అబైత ఛల। ఛాయాకేఁ దేఖ జినగీ లలకారి కఽ పూఛలక- “అభాగినీ! తోఁ కే ఛేఁ? హమరా పాఛూ-పాఛూ కిఏక అబైఛేఁ? తోహర కారీ ఆ కురుప కాయా దేఖ హమరా డర హోఇఏ। జో భాగ। హమరాసఁ హటి కఽ రహ।”
ఛాయా ఛిప గేల। ముదా జినగీ ఘింఘయాఇత బఢల। పునః ఛాయా ఆబి కహలకై- “వహిన! హమ తోహర సహచరీ ఛియౌ। తోరే సంగ హమహూఁ చలి రహల ఛీ। ఆ అంతమే దునూ గోటే సంగే రహబ। తఁఏ డరైక కోనో బాత నై। తోఁ హమరా నై చిన్హైఛేఁ, హమరే నాఓం మృత్యు థిక।”
మృత్యుకేఁ పాఛు లగల అబైత దేఖ జినగీ డరి గేల। సకపకా కఽ గిర పడల।
అసిరవాద ఉలటి గేల
ఏక గోటేకేఁ దూటా బేటా ఛలై। దునూక బీచ తీన బర్ఖక జేఠాఇ-ఛోటాఇ ఛలై। గామేక స్కూలమే దునూ భాఁఇ పఢబో కేలక। అపర ప్రాఇమరీ స్కూల రహనే దునూ-భాఁఇ పచమే తక పఢలక। దునూ బేటాక వియాహ బాప-మాఏ కఽ దేలక। జాబే ధరి ఛోటకా బేటాక దురాగమన నై భేల ఛలై తాబే ధరి తఁ పరివార శాన్త రహలై, ముదా ఛోటకాక దురాగమన హోఇతే పరివారమే ఖటపట శురు హుఅఏ లగలై। ఏక్కో దిన ఏహేన నై హోయ జై దిన దునూక బీచ ఝగడా నై హోఇత। సభ దిన దునూ దియాదనీకేఁ ఝగడా కరైత దేఖ బాపకేఁ బరదాస నై భేలై। దునూ బేటాకేఁ బజా బాప కహలకై- “బౌఆ, సభ దిన ఝగడా కేనే ఘరసఁ లఛమీ పడా జేథున తఁఏ అఖన హమహూఁ జీబతే ఛీ దునూ భాఁఇ భీన భఽ జాహ। జే చీజ ఛహ దునూకేఁ బాఁటి దై ఛిఐ।”
జేఠకా బేటాకేఁ నగద ఆ జేవర-జాత హిస్సా భేలై ఆ ఛోటకాకేఁ దూ బీఘా ఖేత, ఆ బడద భేలై। దునూ భాఁఇ ఖుశీసఁ భీన భఽ గేల। నగద ఆ గహనా-గురియా పాబి జేఠకా ఖూబ ఏశ-మౌజ కరఏ లగల।
దునూ పరానీ ఛోటకా దిన-రాతి మేహనత కరఏ। గామక లోక జేఠకాకేఁ కరమగర ఆ ఛోటకాకేఁ కరమఘటూ కహఏ లగలైక।
సమఏ బీతఏ లగలై। దుఇయే సాలక బాద పాశా పలటఏ లగలై। జేఠకా బేటాక రుపైఓ ఆ గహనో సఠి గేలై ముదా ఛోటకాక ఉన్నతి హుఅఏ లగలై। నగద ఆ జేబర సఠనే జేఠకా చోరి కరఏ లగల। ఏక దిన చోరి కరఏ గేల తఁ ఘరేమే పకడా గేల। జఇసఁ మారిఓ ఖూబ ఖేలక ఆ జహలో గేల।
గామక లోకక అసిరవాద ఉనటఏ లగల। జహీ మఁుహసఁ జేఠకాకేఁ కరమగర ఆ ఛోటకాకేఁ కరమఘటూ కహైత ఛలై ఓహీ మఁుహసఁ లోక జేఠకాకేఁ కరమఘటూ ఆ ఛోటకాకేఁ కరమగర కహఏ లగలైక।
రత్న గమేవాక దుఖ
ఏకటా గోతాఖోర, కఏక దినసఁ అసఫల హోఇత ఆఏల ఛల। భరి-భరి దిన పరిశ్రమ కరైత ఛల ముదా కిఛు హాథ నై లగైత ఛలై। జఇసఁ పరివార చలబ కఠిన భఽ గేలై। ఆన కాజ కరైక లూరి రహబే నే కరై, జే కరైత। భోరే ఘరసఁ నదీక మహారపర బైస రత్నక ఆశామే టక-టక పాని దిస తకైత రహైత ఛల। నిరాశ భఽ గోతాఖోర మనమే విచారలక జే ఆఇ ఐ కాజక ఆఖిరీ దిన ఛీ। జఁ ఆఇ కిఛు నై భేటత తఁ కాల్హిసఁ ఛోడి దేబ। జాల లఽ నదీక మహారపర బైస, మనే-మన భగవానసఁ కహఏ లగలని- “అగర అహాఁ మదతి నై కరబ తఁ హమ జీబ కేనా?”
భగవానసఁ ప్రార్థనా కఽ గోతాఖోర పానిమే పైస డూబకీ లగౌలక। ఏకటా పోటరీ భేటలై। పోటరీ నేనే గోతాఖోర ఊపర భేల। కినఛరిమే బైస పోటరీ ఖోలలక। ఛోట-ఛోట పాథర ఓఇ పోటరీమే। పాథర దేఖ గోతాఖోర నిరాశ భఽ గేల। మనమే క్రోధో ఉఠలై। ఏకాఏకీ ఓఇ పాథరకేఁ పానిమే ఫేకఏ లగల। పాథరో ఫేకే ఆ మనే-మన అపనా భాగోకేఁ కోసై। ఫేకైత-ఫేకైత ఏకటా పాథర బఁచలై। ఓఇ పాథరకేఁ జఖన ఫేకఏ లగల కి ఓఇపర నజరి పడలై। పాథర చమకైత రహఏ। ఓ నీలమ పత్థర రహఏ। గోతాఖోర చీన్హి గేల। ముదా తాఘరి తఁ సభటా ఫేక దేనే ఛల। అపసోచ కరఏ లగల ముదా సభ తఁ పానిమే చలి గేల ఛలై తఁఏ అపసోచ కఇయే కఽ కీ హేతై। అపసోచ కరైత దేఖ భగవాన చిడై బని ఆబి కహఏ లగలఖిన- “ఐ గోతాఖోర! సిర్ఫ తోఁహీంటా ఏహేన అభాగల నై ఛేఁ, ఢేరో అఛి జే జీవన రుపీ రత్న రాశికేఁ ఏహినా గమబైత అఛి। జో, జఏహ బఁచల ఛౌ ఓకరే బేచ కఽ గుజర కర। ముదా జ్ఞాన బఢా। జఇసఁ ధనో పబైక లూరి భఽ జేతౌ ఆ మనుక్ఖో బని జీమే।”
నశా
ఏకటా వ్యాపారీ అఫీమ ఖాఇత ఛల। ఓ అపనా నోకరోకేఁ అఫీమక చహటి లగా దేలక। ఏక దిన దునూ గోటే బాజార జాఇక విచార కేలక। జే సామాన సభ దోకానమే సఠల రహఏ ఓకర పురజీ బనౌలక। రుపైయా గనలక। దురస్త బాజార రహనే దునూ గోటే ఘరేపర భరి పేట ఖా లేలక। బాజార విదా భేల। కిఛు దూర గేలాపర దునూ గోటే ఖేనాఇ బిసరి గేల। రాస్తామే హోటల ఛలై, దునూ గోటే ఘోడాసఁ ఉతడి ఖాఇలే గేల। ఘోడాకేఁ ఛాని కఽ చరైలే ఛోడి దేలక। దోకానమే దునూ గోటే ఖా సోఝే బజార విదా భేల। బజారక కాత జఖన పహుఁచల తఁ వ్యాపారీకేఁ మన పడలై జే ఘోడా ఓతై ఛూటి గేల। మనహూస భఽ దునూ గోటే మాథపర హాథ దఽ బైస రహల। థోడే కాల గునధున కరైత ఘోడా ఆనఏ దునూ గోటే ఘురి గేల। ఘురి కఽ దోకాన లగ ఆఏల తఁ ఘోడాకేఁ చరైత దేఖలక। లగామ లగా దునూ గోటే చఢి బజార దిస విదా భేల। బాజార పహుఁచ దోకానమే సౌదా-బారీ కీనలక। సామాన సమేట, మోటరీ బాన్హి జఖన రుపైయా దేమఏ లగలై తఁ రుపైయాక ఝోరే నై। దునూ గోటే మన పాడఏ లగల జే రుపైయాక ఝోరా కీ భేల? కిఛు కాలక బాద మన పడలై జే ఝోరా తఁ ఓతై ఛూటి గేల జేతఏ బైసల ఛలౌం। దునూ గోటే బపహారి కాటఏ లగల। కనైత దేఖ, ఏకటా గ్రామీణ మహిలా సామాన కీనైత ఛలి, వ్యాపారీకేఁ కహలక- “ఈ గతి సిర్ఫ అహీం దునూ గోటే టాకేఁ నై, సభ నసేరీకేఁ హోఇ ఛై।”
సామనా
ఏకటా బన ఛల। ఓఇ బనమే అనేకో సుగర పరివార ఛల ఆ ఏకటా సింహ సేహో రహైత ఛలైక। జఖన కఖనో సింహకేఁ భూఖ లగై తఖన టహలి సుగరకేఁ పకడి ఖా జాఇత। దోసర-తేసర సుగర సింహకేఁ దేఖతే పడా జాఇత। ఏక దిన సభ సుగర మిల బైసార కేలక। బైసారమే తఁఇ కేలక- “జఖన ఏకా-ఏకీ మరియే రహల ఛీ తఖన లడి కఽ కిఏక నే మరబ।”
ఐ విచారసఁ సభ సుగరమే సాహస జగలై। సభ మిల లడైలే విదా భేల। సభ హల్లో కరై ఆ చికడి-చికడి సింహకేఁ గరియేబో కరై। జత్తే జోరగర సుగర ఛల ఓ ఆగూ-ఆగూ ఆ అబలాహా సభ పాఛూ-పాఛూ విదా భేల। సింహకేఁ దేఖతే సభ జోరసఁ హల్లా కరైత దౌడల। ఆఇ ధరి సింహకేఁ ఏహేన ముకాబలాసఁ భేఁట నై భేల ఛల। సింహ డరా గేల। అపన జాన బఁచబైలే పడాఏల। సింహకేఁ పడాఇత దేఖ సుగర పాఛుసఁ ఖేహారలక। సింహ బనసఁ బాహర భఽ గేలై। బన ఖాలీ భఽ గేలై। సభ సుగర నిచేనసఁ రహఏ లగల।
శిష్టాచార
ఏకటా ఇనారపర చారిటా పని-భరనీ పాని భరైలే ఆఏల ఛలి। ఏక్కేటా డోల ఛలై తఁఏ ఏక గోటే పాని భరైత ఛలి ఆ తీన గోటే గప-సప్ప కరైత ఛలి। సభ అపన-అపన బేటాక బడాఇ కరైత। పహిల ఔరత బాజలి- “హమర బేటాక ఆవాజ ఏత్తే మధుర అఛి జే రజో-రజవారమే ఓకరా సమ్మాన భేటతై।”
దోసర కహలకై- “హమరా బేటాక శరీరమే ఏత్తే తాగత అఛి జే నమహర భేలాపర బడకా-బడకా పహలమానకేఁ పటకత।”
తేసర బాజలి- “హమర బేటా ఏహేన తేజగర అఛి జే సభ సాల ఇస్కూలమే ఫస్ట కరైఏ।”
మూడి నిచ్చాఁ కేనే చారిమ కహలక- “ఆనే బచ్చా జకాఁ హమర బేటా సాధారణ అఛి।”
పని-భరనీ సభ ఇనారపర గప-సప్ప కరితే ఛలి కి స్కూలమే ఛుట్టీ భేలై। అబైత-అబైత చారుక బేటా ఇనార లగ దేనే గుజరైత రహఏ। ఏకటా గీత గబైత దోసర కూదైత-ఫనైత, తేసర కితాబ ఖోలి కిఛు పఢైత ఛల। చారిమ పాఛూ-పాఛూ చుపచాప అబైత ఛల। ఇనార లగ అబితే చారిమ అపన మాఏక భరల ఘైల మాథపర లఽ లేలక ఆ మాఏక హాథమే అపన బస్తా దఽ దేలక। ఆగూ-పాఛూ దునూ మాఏ-బేటా ఆంగన విదా భేల।
ఇనారే లగ ఏకటా బుఢియా బైసల సభ బాత సునైత ఛలి। ఓ చారు పనిభరనీకేఁ రోకి, కహలక- “ఈ చారిమ లడకా జే అఛి ఓ సభసఁ నీక అఛి। ఏకర శిష్టాచార సభసఁ నీక ఛై।”
ఠక
ఏకటా ఠక లోమడీ గాఛక నిచ్చాఁమే ఛల। గాఛపర బైసల ముర్గాకేఁ పట్టీ దఽ రహల ఛలై జే భాయ తూఁ నై సునలహక జే సభ పశు-పక్షీ ఆ జానవరక బీచ సభా భేల। జఇమే సర్వసమ్మతిసఁ నిర్ణఏ భేల జే అపనామే కోఇ కకరో అధలా నై కరై తోఁ కిఏక గాఛపర ఛహ, నిచ్చాఁ ఆబహ ఆ దునూ గోటే అపన జినగీక దుఖ-సుఖక గప-సప్ప కరహ। లోమడీక చాలాకీ ముర్గా బుఝైత ఛల తఁఏ గాఛేపర సఁ హూఁ-కారీ దైత ముదా నిచ్చాఁ నై ఉతడై। తాబే దూటా ఆవారా కుకూడకేఁ దౌడల అబైత లోమడీ దేఖలక। కుత్తాకేఁ దేఖతే పడాఏల। లోమడీకేఁ పడాఇత దేఖ గాఛేపర సఁ ముర్గా కహలకై- “భాయ, భగై కిఏక ఛహ? జఖన సబహక బీచ సమఝౌతా భఽ గేలై తఖన తోరా కిఏక డర హోఇ ఛహ?”
లోమడీ భగబో కరై ఆ ఉత్తరో దై- “భఽ సకైఏ జే తోరే జకాఁ ఓకరో నై బూఝల హోయ।”
పత్నీక అధికార
గృహస్తాశ్రమ ఓహన ఆశ్రమ హోఇత జఇమే ఆత్మసంయమ, పారస్పరిక సద్భావ ఆ సద్ప్రవృత్తిక అభ్యాస ఆసానీసఁ కఏల జా సకైత అఛి। ఏక దిన హజరత ఉమరసఁ భేఁట కరఏ ఏక ఆదమీ ఆఏల। థోడే కాల బైసల తఁ ఉమరక పత్నీకేఁ జోర-జోరసఁ ఉమరపర బజైత సునలక। ఉమర చుపచాప సునైత। కిఛు ఉత్తర నై దైత। ఓఇ ఆదమీకేఁ బడ ఛగున్తా లగలై జే పత్నీ యత్ర-కుత్ర కహి రహల ఛన్హి ముదా కిఛుుుు ఉత్తర ఉమర నై దైత ఛథిన। ఓఇ ఆదమీకేఁ నై రహల గేలై। ఓ ఉమరకేఁ పూఛల- “అపనేక పత్నీ యత్ర-కుత్ర కహి రహల ఛథి ముదా అహాఁ ముడిఓ ఉఠా కఽ ఓమహర నై తకై ఛీ?”
గంభీర స్వరమే ఉమర జబాబ దేలఖిన- “భాయ! ఓ హమర మైల-కుచైల కపడా ఖించైత ఛథి, ఖానా బనబై ఛథి, సేవా కరైత ఛథి ఆ సభసఁ పైఘ బాత జే హమరా పాప కరైసఁ సేహో బఁచబై ఛథి। తఖన జఁ ఓ బిగడి కఽ దూ-చారిటా బాతే కహై ఛథి తఁ కి హునకా ఏతబో అధికార నై ఛన్హి।”
శినీచీ సినేహ
తీన దినసఁ చుల్హి నై పజరనే, దునూ పరానీ సియాన తఁ బరదాస కేనే రహథి, ముదా బచ్చా సభ భూఖే ఓసారపర ఓంఘరనియో దైత ఆ హిచుకి-హిచుకి కనబో కరైత। అనేకో ప్రయాస సియాన కేలక ముదా కోనో గర ఖేనాఇక నై లగలై। అంతమే నిరాశ భఽ సియాన, అపన జినగీకేఁ బేకార బుఝి, ఆత్మహత్యా కరైక విచార మనమే ఠాని లేలక। ఆత్మహత్యా కరైలే విదా భేల। నిరాశ మన దుఖక అథాహ సాగరమే డూబఏ లగలై ఆకి పాఛూసఁ ఏక ఆదమీ కాన్హపర హాథ దఽ కహలకై- “మిత్ర! ఐ అమూల్య జినగీకేఁ గమౌలాసఁ కీ హఏత? హమ మానై ఛీ జే అహాఁక విపత్తి అహాఁకేఁ ఆత్మహత్యా కరైలే బేబస కఽ దేలక। ముదా కీ అహాఁ ఐ బిపతికేఁ హఁసైత-హఁసైత పాఛూ నై ధకేల సకై ఛీ?”
ఆత్మీయతాక శబ్ద సుని సియాన బోమ ఫాఁడి కనఏ లగల। కనబో కరైత ఆ అపన సభ మజబూరీ ఓఇ ఆదమీకేఁ కహబో కరైత। మజబూరీ సుని శినీచిఓకేఁ ఆౕఖిమే నోర ఆబి గేలై। తత్కాల ఓ సియానకేఁ భోజనక జోగార కరైక లేల కిఛు రుపైయా దఽ దేలఖిన। సియాన ఘురి కఽ ఘర ఆబి భోజనక వ్యవస్థా కేలక।
వఏహ శినీచీ జాపానక ప్రసిద్ధ కవి ఛథి। ఆహీఠామ ఓ సంకల్ప కేలని జే అప్పన కమాఇక తీన-చైథాఇ భాగ ఓహన వ్యక్తిక సేవామే లగాఏబ జే కష్టమయ జినగీమే పడల అఛి।
ఘరపర ఆబి శినీచీ ఏకటా గుప్తదానక పేటీ బనా ముఖ్య చౌరాహాపర రఖి దేలని। ఓఇ పేటీక ఉపరమే లిఖ దేలఖిన- “జై సజ్జనకేఁ సచముచ పాఇక జరురత హోఇన ఓ ఐ పేటీసఁ అపనా కాజ జోకర నికాలి లథి”
సభ దిన సాఁఝకేఁ శినీచీ ఆబి పేటీ ఖోలి దేఖ లథి। జఁ పాఇ నై రహై తఁ దఽ దథి।
సిఖబైక ఉపాఏ
ఏకటా గరుడ ఛల। ఓకరా ఏకటా బచ్చా ఛలై। బచ్చాకేఁ పీఠపర లఽ గరుడ ఏకఠామసఁ దోసర ఠామ చరాఓర కరైత ఛల। సాఁఝూ పహరకేఁ బచ్చాకేఁ పీఠపర లదనే ఘర అబైత ఛల। ఉడై జోకర బచ్చా భఽ గేల ఛలై ముదా పీఠపర బైసైక జే ఆదతి లాగి గేల ఛలై సే ఛోడబే నే కరైత। కఏక దిన గరుడ బుఝౌలకై ముదా ఓ అపన బాని ఛోడబే నే కరైత। మనే-మన గరుడ సోచలక జే సోఝే కహనేసఁ నై మానత తఁఏ రాస్తా ధడబఏ పడత।
దోసర దిన బచ్చాకేఁ పీఠపర నేనే గరుడ ఉడైత విదా భేల। జఖన ఖూబ ఊపర గేల తఖన ఆస్తేసఁ అపన పాఁఖి సమేట బచ్చాకేఁ ఛోడి దేలక। బచ్చా నిచ్చాఁ గిరఏ లగల। అపనాకేఁ నిచ్చాఁ గిరైత దేఖ బచ్చా పాఁఖి ఫడఫడబఏ లగల। ఆస్తేసఁ నిచ్చాఁ ఉతడల। ఆఁఖి ఉఠా-ఉఠా గరుడ దేఖబో కరైత ఆ బఁచబైక ఉపాయో సోచైత। నిచ్చాఁమే ఆబి బచ్చా పాఁఖి చలబైక ప్రయాస కరఏ లగల, జఇసఁ ఉడబ సీఖ లేలక। సాయంకాల జఖన సభ ఏకఠామ భేల తఖన బచ్చా బాపక శికాఇత కరైత మాఏకేఁ కహలక- “మాఏ! ఆఇ జఁ పాఁఖి నై ఫడఫడేనే రహితౌం తఁ బాబూ బిచ్చే రాస్తామే మారి దైతాఏ।”
మాఏ బుఝి గేలి। హఁసైత బేటాకేఁ కహలక- “బౌఆ! జే అపనేసఁ నై సిఖత, స్వావలంవీ బనత, ఓకరా సిఖబైక ఏకటా ఇహో రాస్తా ఛిఐక।”
కర్తవ్యపరాఏన తోతా
ఏకటా జమీనదార రహథి। హునకా బహుత ఖేత రహని। ధానక ఖేతీ కేనే రహథి। ఖేతక చారు కోణపర రఖవార ఖోపడీ బనా ఓగరబాహి కరైత ఛల। రఖవారకేఁ రహితో తోతా సభ ఉడైత ఆబి, ధానో ఖాఇత ఆ సీస కాటి-కాటి లైయో జాఇత। ఏకటా ఏహేన తోతా ఛల జే అపనే ఖేతేేమే ఖా లైత ఆ ఉడై కాల ఛహటా సీస కాటి లోలమే లఽ ఉడి జాఇత। ఏక దిన రఖవార ఓకరా జాలమే ఫఁసా లేలక। తోతాకేఁ నేనే జమీనదార లగ రఖవార లఽ గేల।
తోతాకేఁ దేఖ జమీనదార పూఛలకై- “ధానక సీస కాటి కతఏ జమా కరైఛేఁ ”
నిర్భీక భఽ తోతా ఉత్తర దేలకని- “దూటా సీస కర్జ సఠబైలే దూటా కర్జ లగబైలే ఆ దూటా పరమార్థలే లఽ జాఇ ఛీ। కుల ఛహ-టా సీస, అపన పేట భరలాపర, లఽ ఉడి జాఇ ఛీ।”
అచంభిత హోఇత జమీనదార పూఛలకై- “కీ మతలబ?”
తోతా- “బృద్ధ మాఏ-బాప ఛథి జనికా ఉడి నై హోఇత ఛన్హి, తనికాలే దూటా సీస। దూటా బచ్చా అఛి తకరాలే దూటా సీస ఆ పడోసియా దుఖిత అఛి దూటా సీస తకరాలే।”
తోతాక బాత ధియానసఁ సుని జమీనదార గుమ్మ భఽ గేలాహ। కిఛు సమఏ మనే-మన విచారి రఖవారకేఁ కహలఖిన- “ఐ తోతాకేఁ చీన్హి లహక। జఁ కహియో ధోఖాసఁ పకడాఇయో జా తఁ ఛోడి దిహక।”
తస్వీర
ఏకటా చిత్రకార తీనటా తస్వీర బనౌలక। ఏకటా సోచమే, దోసర హాథ మలైత ఆ తేసర మాథ ధునైత। ఏక గోటే తీనూ తస్వీరకేఁ దేఖ చిత్రకారసఁ పూఛలక- “తీనూ తీన రంగక బుఝి పడైఏ।”
ఉత్తర దైత చిత్రకార కహలక- “ఈ తీనూ ఏక్కే ఆదమీక తీన అవస్థాక ఛీ।”
“కోన-కోన అవస్థాక ఛీ।”
“పహిల వియాహసఁ పహిలుకా ఛీ। జఖన యువక కల్పనామే ఉడైత అఛి। సోచైత అఛి జే కత్తే సున్నర కనియాఁ భేటత। దోసర వియాహక బాదక ఛీ। జఖన పారివారిక జినగీ శురు హోఇ ఛై ఆ జిమ్మేవారీ బఢైత ఛై। జిమ్మేవారీ బఢలాక బాదే సమస్యాసఁ టకరాఏ పడై ఛై। తఖన బుఝి పడై ఛై జే కోన జంజాలమే పడి గేలౌం తఁఏ హాథ మలైత అఛి। తేసర తస్వీర ఓ ఛీ జఖన స్త్రీక వియోగ ఆకి విరోధ హోఇత ఛై। తఖన మాథ ఘునైత సోచఏ పడై ఛై జే హమర కపార ఫూటి గేల। అపనే కిరదానీసఁ అపన, పరివారక ఆ ఖానదనక నాక కటా దేలిఐక। జఁ హమహూఁ సహీ రాస్తాపర ఆబి చలైత రహితౌం తఁ ఏహేన దిన నై దేఖఏ పడైత।”
దోస్తక జరురత
ఏకటా పైధ పోఖరి ఛల। ఓకర ఉత్తరబరియా మహారమే మోర రహైత ఛల ఆ దఛినబరియామే మోరనీ। దునూ అసకరే-అసకరే రహైత। ఏక దిన మోర మోరనీ ఐఠామ జా వియాహక ప్రస్తావ రఖలక। మోరక ప్రస్తావ సుని మోరనీ పూఛలకై- “అహాఁకేఁ కఏటా దోస అఛి?”
నజరి దౌడబైత మోర ఉత్తర దేలక- “ఏకోటా నై।”
మోరక జబాబ సుని మోరనీ వియాహ కరైసఁ ఇనకార కఽ దేలక। తఖన మోరక మనమే ఏలై జే సుఖసఁ జీబైక లేల దోస జరురీ అఛి। ఓతఏసఁ విదా భఽ మోర పూబరియా మహార హోఇత చలల। పూబరియా మహారమే సింహ రహైత ఛల। ఆ పఛబరియామే కౌఛు। సింహ బైసల-బైసల ఝపకీ లైత ఛల। మోర సింహక ఆగూమే ఠాఢ భఽ గేల। మోరకేఁ బజైక సాహసే నే హోయ। బడీ ఖాన ధరి మోరకేఁ ఠాఢ భేల దేఖ సింహ పూఛలకై। నిరాశ మనే మోర కహలకై- “భైయా! హమ అహాఁసఁ దోస్తీ కరఏ ఏలౌంహేఁ। కిఏక తఁ జినగీక లేల దోస్తక జరురత హోఇత ఛై।” సింహ మాని దోస్తీ కఽ లేలక। సింహసఁ దోస్తీ భేలాక బాద మోర పఛబరియా మహార ఆబి కౌఛుసఁ సేహో దోస్తీ కేలక। పఛబరియే మహారక గాఛపర టిటహీ సేహో రహైత ఛల। జే అపన కాజ ఇమానదారీసఁ కరైత ఛల। జఖన కఖనో శికారీక ఆగమన హోయ ఆకి కోనో ఆఫత అబైబలా హోయ తఁ టిటహీ సభకేఁ జానకారీ దఽ దైత।
దోస్తీ కేలాక బాద మోర మోరనీ లగ ఆబి సభ బాత కహలక। మోరనీ వియాహ కరైలే రాజీ భఽ గేలి। దునూక బీచ వియాహ భఽ గేలై। దునూ ఏక్కే ఠామ రహఏ లగల।
ఏక దిన ఏకటా శికారీ శికారక భాఁజమే పహుఁచల। భరి దిన శికారీ శికారక పాఛూ హరాన భేల రహఏ ముదా కతౌ కిఛు నై భేలై। థాకియో గేల రహై ఆ భూఖో లాగి గేల రహఏ। గాఛక నిచ్చాఁమే సుసతాఏ లగల। గాఛక నిచ్చాఁమే చిడైక చట దేఖ గాఛపర చఢి చిడైకేఁ పకడైక విచార కేలక। గాఛేపర సఁ మోర-మోరనీ సేహో శికారీకేఁ దేఖైత। శికారీకేఁ గాఛపర చఢైత దేఖ దునూ పరానీ -మోర-మోరనీ- సోచఏ లగల జే ఆఇ దునూక జాన జాఏత। మోర ఉడైత టిటహీ లగ గేల। టిటహీ జోర-జోరసఁ బోలీ దేమఏ లగలై। సింహ బుఝి గేల। శికార పకడైలే సింహ విదా భేల। తాబే కఛుఆ సేహో పానిసఁ నికలి కినఛరిమే ఆబి గేలై। సింహకేఁ దేఖ శికారీ భగైక ఓరియాన కరఏ లగల ఆకి కౌఛుపర నజరి పడలై। కౌఛుకేఁ పకడఏ శికారీ కినఛరిమే గేల కి కౌఛు ససరి పానిమే చలి గేల। శికారీ పానిమే పైఇసఏ లగల ఆకి గాది -దలదల- మే లసకి గేల। నే ఆగూ బఢి హోయ ఆ నే పాఛూ భఽ హోయ। తాబే సింహ ఆబి శికారీకేఁ పకడి లేలక। శికారీకేఁ పకడల దేఖ మోరనీ మోరకేఁ కహలక- “వియాహ కరైసఁ పహినే జే దోస్తక సంఖ్యా పూఛనే రహీ సే దేఖలిఐ। ఆఇ జఁ దోస్తీ నై కేనే రహితౌం తఁ కీ హోఇత?”
స్వార్థపూర్ణ విచార
ఏకటా బచ్చాక మృత్యు భఽ గేలై। అభిభావక సంగ కిఛు గోటే ఓకరా ఉఠా కఽ అసమసాన లఽ గేల। బరఖా హోఇత రహఏ। అసమసానమే సభ విచారఏ లగల జే ఏహేన దురకాల సమైమే లాశకేఁ కీ కఏల జాయ? అపనామే సభ విచారితే ఛల ఆకి బిలసఁ ఏకటా సియార నికలి కహలకై- “ఏహేన సమైమే లాశకేఁ జరౌనాఇసఁ నీక మాటిమే గారనాఇ హఏత। ధరతీ మాఏక గోదమే సమరపిత కరబ సభసఁ నీక హఏత।”
సియారక బాత సమాప్తో నై భేల ఛల అాకి కౌఛు కహఏ లగలై- “ధారమే ఫేక దియౌ। ఐ సఁ నీక దోసర నై హఏత।” తాబే ఏకటా గీధ ఉడైత ఆబి కహఏ లగకై- “సభసఁ నీక హఏత జే ఓహినా ఫేక దియౌ, ధారేమే నహా లిఅ ఆ గామపర చలి జాఉ।”
కఠిఆరీబలా సభ తీనూక చలాకీ బుఝి గేల। తీనూకేఁ ధన్యవాద దైత విదా కేలక। పానియో ఛూటి గేలై। సభ మిల చీతా ఖుని జారన దఽ జరా దేలక।
సంగీక మహత్వ
ఏకటా గాఛ లగ ఏకటా ఫూలక లత్తీ జనమి కఽ లటపటాఇత బఢైత గాఛక ఫునగీ ధరి పహుఁచ గేలి। గాఛక ఆశ్రఏ పాబి ఓ లత్తీ ఫులాఏ-ఫడఏ లగల। లత్తీక ఫడ-ఫూల దేఖ గాఛక మనమే ద్వేష జగఏ లగలై జే హమరే బలే ఈ లత్తీ ఏత్తే బఢి, ఫడై-ఫులాయఏ। జఁ హమ సహారా నై దైతిఐక తఁ కహియా-కతఏ మాల-జాల చరి నష్ట కఽ దేనే రహితైక। లత్తీపర రోబ జమబైత గాఛ కహలకై- “తోరా హమ జే ఆదేశ దియౌ సే తూఁ కర। నై తఁ మారి కఽ భగా దేబౌ।”
వృక్ష లత్తీకేఁ కహితే ఛల ఆకి దూటా బటోహీ ఓఇ రస్తే జాఇత ఛల। లత్తీసఁ సుశోభిత గాఛ దేఖ ఏకటా రాహీ దోసరసఁ కహలక- “సంగీ! ఐ వృక్షకేఁ దఖియౌ జే కత్తే సున్దర లగైఏ। నిచ్చాఁమే కత్తే-శీతల కేనే అఛి। ఐఠామ బైస బీడీ-తమాకుల కఽ లియ, తఖన ఆగూ బఢబ।”
లత్తీ సంగ అపన మహత్వ సుని గాఛక రోబ సమాప్త భఽ గేలై। ఓఇ దినసఁ దునూ మిల ప్రేమసఁ రహఏ లగల।
ఉపహాస
కోనో అధలో ప్రచలన మానే చలైన ఆకి ఢర్రాకేఁ తోడబ అపనే-ఆపమే కఠిన కార్య హోఇత। జఖన కఖనో కియో సమాజ ఆకి పరివారమే గలత కార్యకేఁ ఛోడి స్వస్థ ఆకి తర్కయుక్త కార్య ఆరంభ కరైత తఁ సిర్ఫ పరివారేటా మే నై సమాజోమే సభ ఉపహాస కరైత అఛి। జఇసఁ ధైర్యవాన తఁ స్థిర రహైత ముదా సాధారణ మనుష్య అధీర భఽ జాఇత। పహినే ఇంగ్లైండమే ఛతరీ -ఛత్తా- ఓఢనాఇ గమారపన బుఝల జాఇత ఛలై। జై దుఆరే లోక బరఖోమే భీజైత చలైత ముదా ఛాతా నై ఓఢైత। ఐ గలత ప్రథాక విరోధ కరైత హేనరీ జేమ్స ఛాతా ఓఢబ శురు కేలని। సదిఖన ఓ ఛాతా సంగేమే రాఖథి। జఇసఁ జేమ్హర హోఇత చలథి వ్యంగ్యక బౌఛార హుుఅఏ లగని। ముదా తేకర ఏక్కో పాఇ పరవాహ నై కరథి।
దేఖా-దేఖీ లోక హునకర అనుకరణ కరఏ లగల। కిఛు దినక బాద సభ ఛాతా రఖఏ లగల। జఇసఁ చలని బని గేల। చలైన ఏత్తే బఢి గేలై జే స్త్రీగణో ఆ రాజమహలోక సభ ఛాతా ఓఢఏ లగల।
బాదమే జఏహ సభ వ్యంగ్య కరైత వఏహ సభ హేనరీ జేమ్సకేఁ బధాఈ దేమఏ లగలని। బధాఈ దేనిహారకేఁ హేనరీ జేమ్స కహథిన- “జే కియో ఉపహాస ఆ వ్యంగ్యక విరోధసఁ నై డరత, వఏహ ఛోటసఁ పైధ ధరి పరివర్తన కఽ సకైత అఛి।”
చాహే శిక్షా హో ఆకి ఖేతీ ఆకి ఆన-ఆన జినగీక పహలూ, రుఢివాదీ పురాన ప్రథాకేఁ తోడై పడత। జాబే ఓ నై టూటత తాబే నవ సమాజక నిర్మాణ కల్పనా రహత। తఁఏ కిఛు ప్రథాకేఁ తోడి ఆ కిఛుకేఁ సుధారి చలఏ పడత। ఐ లేల సభమే సాహస ఆనఏ పడత।
మహాదాన
అజ్ఞానక నివారణ కరబ సభసఁ పైఘ పుణ్య పరమార్థ థిక। జే స్వధ్యాయ ఆ జ్ఞానార్జనసఁ హోఇత అఛి। ఉత్తరాఖండమే ఏకటా పురాన నగరమే సుబోధ నాఓంక రాజా రాజ్య కరైత ఛలాహ। హునక మానే సుబోధక నియమ ఛలని జే రాజక కాజ శురు కరైసఁ పహినే, ఆఏల యాచక సభకేఁ దాన దైత ఛలాహ। ఐ నియమమే కహియో భూల నై భేలని।
ఏక దిన సభ యాచకకేఁ దాన దఽ దేలఖిన ముదా విచిత్ర స్థితి పైదా భఽ గేలని। ఏకటా యాచక ఓహన ఆఏల ఛల జే దానక లేల తఁ హాథ పసారైత ఛల ముదా ముఁహసఁ కిఛు నై బజైత। సభ హేరాన హోఇత జే హినకా కీ దేల జాఇన? ఏతథర్ద బుద్ధియార సబహక సలాహకార బోర్డ బనౌలని। కియో విచార దన్హి జే వస్త్ర దేల జాఏ త కియో అన్న దేబాక సలాహ దేథిన। కియో సోనా-చానీక విచార దేథిన। ముదా సమస్యాక యథార్థ సమాధాన హేబే నే కరైత। సుబోధక పత్నీ ఉపవర్గో రహథిన।
ఉపవర్గా కహలకని- “రాజన! జై ఆదమీక ముఁహసఁ బోల నై నికలై ఓకరా ఆన కోనో చీజ దేబ ఉచిత నై। తఁఏ ఏహేన లోకకేఁ ముఁహమే బోల దేబ సభసఁ ఉత్తమ హఏత। అర్థాత్ జ్ఞానదాన। జ్ఞానసఁ మనుష్య అపన సభ ఇచ్ఛా-ఆకాంక్షా పూర్తి కఽ సకైత అఛి ఆ దోసరోకేఁ మదతి కఽ సకైత అఛి।”
ఉపవర్గాక విచార సభకేఁ జఁచలని। ఓఇ ఆదమీక లేల శిక్షా వ్యవస్థా కఏల గేల। ఓఇ దిన సుబోధ అపన దానక సార్థకతా బుఝలని।
భాగ్యవాద
భాగ్యవాద, శకున, ఫలిత జ్యోతిష జకాఁ అనేకో ప్రకరణ అఛి జే జనసముదాయకేఁ జంజాలమే ఓఝరా శోషణక రాస్తా శోషకక లేల ఖోలి దైత అఛి। ఏకటా జ్యోతిషీ సుఖ-దుఖ, జనమ-మరణక బాత కహి మనసమ్ఫే ధన జమా కఽ తాడీ-దారు ఖూబ పీబైత। ఏక దిన ఏకటా జమీనదారక ఐఠామ పహుఁచ, హునక హాథ దేఖ కహలఖిన జే ఏక బర్ఖక అభియనతరే అహాఁక మృత్యు భఽ జాఏత। జ్యోతిషీక బాతక బిసవాస కఽ జమీనదార దిన వ దిన సోగాఏ లగలాహ। జమీనదారకేఁ తీన గోట బేటా। తీనూ పితాక ఆజ్ఞాపాలక। పితాకేఁ సోగాఏత దేఖ మఝిలా బేటా పూఛలకని- “బాబూజీ! అపనే దినానుదిన కిఏక రోగాఏల జాఇ ఛీ?”
చిన్తిత మనే జమీనదార ఉత్తర దేలఖిన- “బౌఆ! హమర ఔరదా పూరి గేల। సాలక భీతరే మరి జాఏబ।”
“ఈ, అహాఁ కేనా బుఝలిఐక?”
“జ్యోతిషీ హాథ దేఖ కహలని।”
మఝిలా బేటా జ్యోతిషీకేఁ బజా పూఛలఖిన। పైఛలే బాతకేఁ జ్యోతిషీ దోహరా దేలకని। మఝిలా బేటా జ్యోతిషీకేఁ పునః పూఛల- “అహాఁ అపనే కత్తే దిన జీబ?”
హఁసైత జ్యోతిషీ ఉత్తర దేలఖిన- “తీస బర్ఖ।” జ్యోతిషీక బాత సుని ఓ ఘరసఁ ఫరుసా ఆని సోఝే జ్యోతిషీక గరదనిపర లగా దేలక। జ్యోతిషీక మూడీ ధరసఁ అలగ భఽ గేల। తఖన ఓ పితాకేఁ కహలక- “హినకర ఉమేర తీస బర్ఖ బచలే ఛలని తఖన ఆఇ కిఏక మరలాహ? ఈ సభ ఠక ఛీ। ఠకక బాతమే పడి అహాఁ అనేరే సోగాఏల జాఇ ఛీ।”
జమీనదారక భ్రమ టూటి గేల। ధీరే-ధీరే నిరోగ హుఅఏ లగలాహ।
సద్వృతి
స్కన్దపురాణక కథా థిక। ఏకబేర కాత్యాయన దేవర్షి నారదసఁ పూఛలకని- “భగవాన! ఆత్మ-కల్యాణక లేల భిన్న-భిన్న శాస్త్రమే భిన్న-భిన్న ఉపాఏ ఆ ఉపచార బతాఓల గేల అఛి। గురుజన సేహో అపన-అపన విచారానుసార కతే తరహక సాధన-విధానక మహాత్మ్య బతౌనే ఛథి। జనా-జప, తప, తియాగ, బైరాగ్య, యోగ, జ్ఞాన, స్వధ్యాయ, తీర్థ, వ్రత, ధియాన-ధారణ, సమాధి ఇత్యాది అనేకో రాస్తా కహనే ఛథి। జే సభ కరబ అసంభవే నై అసాధ్యో అఛి। సామాన్యజన తఁ నిర్ణయే నే కఽ సకైత అఛి జే ఏహిమే కకరా చునల జాఏ? కృపా కఽ అపనే ఏకర సమాధాన కరియౌక జే సర్వసులభ సేహో హోయ ఆ సునిశ్చిత మార్గ సేహో హోయ।”
ధియానసఁ నారద కాత్యాయనక బాత సుని కహలఖిన- “హే మునిశ్రేష్ఠ! సద్జ్ఞాన ఆ భక్తిక ఏక్కే మార్గ అఛి। జే థిక మనుష్యకేఁ సత్కర్మమే ప్రవృత్త కరబ। స్వయం సంయమీ బని అపన సామర్థ్యసఁ గిరల ఆదమీకేఁ ఉఠబఏ ఆ ఉఠలకేఁ ఉఛాలైమే నియోజిత కరఏ। సత్ప్రవృత్తియే అసల దేవీ థిక। జకరా జే జత్తే శ్రద్ధాసఁ సించైత అఛి ఓ ఓతే విభూతికేఁ అర్జిత కరైత అఛి। ఆత్మ-కల్యాణ ఆ విశ్వ-కల్యాణక సమన్విత సాధనాక లేల పరోపకార-రత రహబ శ్రేష్ఠ అఛి। చాహే వ్యక్తి కోనో జాతి ఆకి ధర్మక కిఏక నే హోథి।”
ఆశ్రమ నై స్వభావ బదలీ
ఏకటా యువక ఉద్ధత స్వభావక ఛల। బాత-బాతమే ఖిసియా కఽ ఆగి-అంగోడా భఽ జాఇత। జఁ కియో బుఝబై-సుఝబై ఛలై తఁ ఓ ఘర ఛోడి సంయాసీ బనైక ధమకీ దై ఛలై। ఓఇ యువకసఁ పరివారక సభ పరేశాన రహైత। ఏక దిన పితా ఖిసియా కఽ సంయాసీ బనైలే కహి దేలక।
ఘరసఁ కిఛుఐ దూర హటి సంయాసీక ఆశ్రమ ఛలై। జే ఓకరా బుఝల ఛలైక। ఘరసఁ నికలి యువక సోఝే సంయాసీక ఆశ్రమ పహుఁచ గేల। ఆశ్రమక సంచాలక ఓఇ యువకక ఉదండతాసఁ పరిచిత ఛల। యువకకేఁ ఆశ్రమమే పహుఁచతే, సంచాలక రాస్తాపర అనై దుఆరే పుచకారి కఽ లగమే బైసాఏ పూఛలక। ఓ యువక సంయాసక దీక్షా లైక విచార వ్యక్త కేలక। దోసర దిన దీక్షా దైక ఆశ్వాసన సంచాలక దఽ దేలఖిన।
దీక్షాక విధానమే పహిల కర్మ ఛల గోసాఁఇ ఉగైసఁ పహినే సమీపక ధారమే నహా కఽ ఏనాఇ। ఆలసీ ప్రవృత్తి ఆ జాడసఁ డరైబలా యువకకేఁ ఈ ఆదేశ ఖూబ అఖడలై। ముదా కరైత కీ? నియమ పాలన తఁ కరై పడతై।
కపడాకేఁ దేవాలక ఖూఁటీపర టాంగి యువక నహాఇలే గేల। జఖన యువక నహాఇలే గేల కి సంచాలక కపడాకేఁ చిరీ-చోంట ఫాడి దేలక। నహా కఽ థరథరాఇత యువక ఆఏల తఁ దేఖలక। తామసే ఆరో థరథరాఏ లగల। ముదా కరైత కీ?
దీక్షాక ముహూర్త్త సంచాలక సౌంఝుకా బనౌలక। తాధరి మాత్ర కిఛు ఫల-ఫలహరీ ఖాఏబ ఛలైక। తఁఏ ఓఇ యువకక లేల నోన మిలాఓల కరైలా పరోసి కఽ థారీమే దేల గేలై। ఏక తఁ కరైలా ఓహినా తీత దోసర ఛుఛే। కంఠసఁ నిచ్చాఁ యువకకేఁ ఉతడబే నే కరఏ।
భోరమే ఉఠబ, జాడమే నహాఏబ, ఫాటల-చీటల కపడా పహిరబ ఆ తఇపర సఁ తీత కరైలా ఖాఏబ। యువక ఖిన్న హుఅఏ లగల। సంచాలక సభ బుఝైత। యువకకేఁ బజా సంచాలక కహలక- “సంయాసీ బనబ కోనో ఖేల నై ఛిఐక। ఐ దిశామే బఢనిహారకేఁ డేగ-డేగపర మనకేఁ మారఏ పడైత ఛై। పరిస్థితిసఁ తాల-మేల బైసాఏ, సంయమ బరైత, అనుశాసనక పాలన కరఏ పడైత ఛై। తఖన సంయాసీ బనైత అఛి।”
భరి దిన యువక అపన ప్రస్తావపర సోచైత-బిచారైత రహల। తేసర పహర అబైత-అబైత ఓ పునః ఘురి కఽ ఘర ఆబి గేల। సంయమ సాధనా ఆ మనోనిగ్రహక నామే తఁ సంయాస థిక। జే ఘరోపర రహి లోక పాలన కఽ సకైత అఛి।
స్వభావ బదలనే వాతావరణో బదలి జాఇత ఛై।
పురుషార్థ
సంసారక కుశల-క్షేమ బుఝైలే ఏక దిన భగవాన నారదకేఁ పృథ్వీపర పఠౌలఖిన। పృథ్వీపర ఆబి నారద ఏకటా దీన-హీన బూఢ ఆదమీ లగ పహుఁచలా। ఓ బేచారే -వృద్ధ-ఆదమీ- అన్న-వస్త్రక లేల కలహన్త ఛల। నారద జీకేఁ దేఖతే చీన్హి గేలఖిన। కానైత-కలపైత కహఏ లగలని- “అహాఁ ఘురి కఽ జబ భగవాన లగ జాఏబ తఖన కహబని జే హమరా సన-సన లోకక లేల జీబైక జోగార కరథి।”
బూఢక బాత సుని ఉదాస మనే నారద ఆగూ బఢలా। ఆగూ బఢితే ఏకటా ధనీక ఆదమీసఁ భేఁట భేలని। ఓహో నారదకేఁ చీన్హి గేలని। ఓ ధనీక నారదకేఁ కహలకని- “భగవాన హమరా కోన జంజాలమే ఫఁసౌనే ఛథి జే దిన-రాతి పరేశాన-పరేశాన రహై ఛీ। కమ ధన దితథి జే గుజరో చలైత ఆ చైనోసఁ రహితౌం। తఁఏ భగవానకేఁ కహబని జే జంజాల కమ కఽ దథి।”
దునూక బాత సునలాపర నారద మనే-మన సోచఏ లగలా జే కియో ధనే తబాహ తఁ కియో నిర్ధనే తబాహ। సోచైత-బిచారైత నారద ఆగూ బఢలా। థోడే ఆగూ బఢలాపర బబాజీక ఝుణ్డ భేటలని। నారదకేఁ దేఖ బాబాజీ ఘేరి కఽ కహఏ లగలని- “స్వర్గమే తోహీం సభ మౌజ కరబహ। హమరో సభలే రాజసీ ఠాఠ జుటాబహ నై తఁ చుట్టాసఁ మారి-మారి భుస్సా బనా దేబహ।”
నారద ఘూమి కఽ భగవాన లగ పహుఁచలా। యాత్రాక వృతాన్త భగవాన నారదసఁ పూఛల। తీనూ ఘటనాక వృతాన్త నారద సునా దేలఖిన। హఁసైత నారాయణ కహఏ లగలఖిన- “దేవర్షి! హమ కకరో కర్మక అనుసార కిఛు దఇలే వివశ ఛీ। జే కర్మహీన అఛి ఓకరా కత్తఏ సఁ కిఛు దేబైక। అహాఁ ఫేర జాఉ। ఓఇ వృద్ధ గరీబకేఁఽ కహబై జే భాయ అపన గరీబీ మేటబైలే సంఘర్ష కరు। అపన పురుషార్థకేఁ జగాఉ। తఖన సభ కుఛ భేటత। దోసర ఓఇ ధనీకకేఁ కహబై జే అహాఁకేఁ ధన దోసరాక ఉపకార కరైలే దేలౌం। సే నై కఽ సంగ్రహీ బని గేలౌం తఁఏ అహాఁ ధనక జంజాలమే ఫఁసి గేల ఛీ। ఆ ఓఇ బాబాజీ సభకేఁ కహబై జే పరమార్థీక భేష బనా కోఢి ఆ స్వార్థీ బని గేల ఛీ, తఁఏ అహాఁ సభకేఁ నరక హఏత।
నైష్ఠిక సుధన్వా
మహాభారతమే సుధన్వా ఆ అర్జునక బీచ లడాఇక కథా ఆఏల అఛి। దునూ మహాబలి, యుద్ధ విద్యామే నిపున। దునూక బీచ లడాఇ ఛిడల। ధీరే-ధీరే లడాఇ జోర పకడైత గేలై। లడాఇ ఏహేన భయంకర రుప లఽ లేలక జే నిర్ణయక దౌడ ఆబియే నే రహల ఛలైక।
అంతిమ బాజీ ఐ విచారపర అడల జే ఫైసలా తీన వాణమే హుఅఏ। యా తఁ ఏతబేమే కియో హారి జాఏ ఆకి లడాఇ బన్న కఽ దునూ హారి కబూల కఽ లిఅఏ। జీవన-మరణక ప్రశ్న దునూక సామనే। కృష్ణ సేహో రహథిన। కృష్ణ అర్జునకేఁ మదతి కరైత రహథిన। హాథమే జల లఽ కృష్ణ సంకల్ప కేలని జే “గోవరధన ఉఠౌలా ఆ బ్రజక రక్షా కరైక పుణ్య హమ అర్జునక వాణక సంగ జోడైత ఛీ।”
సుధన్వా సంకల్ప కేలక- “పత్నీ ధర్మ పాలనక పుణ్య అపన అస్త్రక సంగ జోడైత ఛీ।”
దునూ అస్త్ర ఆకాశ మార్గసఁ చలల। ఆకాశేమే దునూ టకరాఏల। అర్జునక అస్త్ర కటి గేల। సుధన్వాక అస్త్ర ఆగూ బఢల ముదా నిశాన చూకి గేలై।
దోసర అస్త్ర పునః ఉఠల। కృష్ణ అపన పుణ్య అస్త్రక సంగ జోడైత కహలఖిన- “గోహి -గ్రాహ- సఁ హాథీక జాన బచాఏబ ఆ ద్రౌపదీక లాజ బఁచబైక పుణ్య జోడైత ఛీ।”
అపన అస్త్రక సంగ జోడైత సుధన్వా బాజల- “నీతిపూర్వక ఉపారజన ఆ దోషరహిత చరిత్రక పుణ్య జోడై ఛీ।”
దునూ అస్త్ర ఆకాశేమే టకరాఏల। సుధన్వాక వాణ అర్జునక వాణకేఁ కాటి ధరాసాయీ కఽ దేలక। తేసర అస్త్ర బాకీ రహల। ఐపర నిర్ణఏ ఆబి గేల। అర్జునక బాణక సంగ జోడైత కృష్ణ కహలఖిన- “బేర-బేర ఐ ధరతీపర అవతార లఽ ధరతీక భార ఉతాడైక పుణ్య జోడై ఛీ।” అపన వాణక సంగ జోడైత సుధన్వా కహలక- “అగర స్వార్థక లేల ధనకేఁ ఏక్కో క్షణ సోచనే హోయ ఆ సదతి పరమార్థమే లగాఓల పుణ్య జోడైత ఛీ।”
దునూ వాణ ఆకాశ మార్గసఁ చలల। అర్జునక వాణ కటి కఽ నిచ్చాఁ గిరల। దునూ పక్షమే కే అధిక సమర్థ, ఈ జానకారీ దేవలోకమే పహుఁచల। దేవలోకసఁ ఫూలక వర్షా సుధన్వాపర హుఅఏ లగల। లడాఇ సమాప్త భేల। భగవాన కృష్ణ సుధన్వాక పీఠి ఠోకి కహలఖిన- “నరశ్రేష్ఠ! అహాఁ సాబిత కఽ దేలౌం జే నైష్ఠిక గృహస్థ సాధక కోనో తపస్వీసఁ కమ నై హోఇత ఛై।”
సద్గృహస్త
ఏకటా గృహస్త ఛలాహ। సంయమసఁ జీవన-యాపన కరైత ఛలాహ। పరివారకేఁ సుసంస్కారీ బనబైమే సదిఖన లాగల రహథి। నీతిపూర్వక ఆజీవికాసఁ జినగీ బితబథి। పరివారక కాజ ఆ ఖర్చసఁ జే సమఏ ఆ ధన బఁచైత ఛలని ఓ పరమార్థమే లగబథి। ఓ గృహస్త కహియో తపోభూమి నై గేలాహ ముదా ఘరేమే తపోవన బనా నేనే ఛలాహ। దేవతో ఖుశీ రహైత ఛలథిన।
ఏక దిన, గృహస్తక క్రియాసఁ ఖుశీ భఽ ఇన్ద్ర ఆబి వర మాంగైలే కహలఖిన। గృహస్త అసమంజసమే పడి గేలాహ జే కీ మంగబని। జఖన అసంతోషే నై తఖన అభాబే కథీక? స్వాభిమానీ గమౌలాక ఉపరాన్తే కియో కకరోసఁ కిఛు పబైత అఛి। ఈ బాత సోచి గృహస్త మనే-మన విచారఏ లగలాహ జే జఇసఁ ఋృణో-భార నై హుఅఏ ఆ దేవతో అపమాన నై బుఝథి। బడీ కాల ధరి సోచైత-విచారైత గృహస్త మంగలకని- “హమర ఛాయా జతఏ పడై ఓతఏ కల్యాణక బరఖా హోయ।”
ఇన్ద్ర వరదాన తఁ దఽ దేలఖిన ముదా అచంభిత భఽ గృహస్తసఁ పూఛలఖిన- “హాథ రఖలాపర కల్యాణో హోఇత ఆ ఆనందో, ప్రశంసో ఆ ప్రత్యుపకారక సంభవనో హోఇత। ముదా ఛాయాసఁ కల్యాణ భేలోపర లాభసఁ బంచిత రహఏ పడైత। తఖన ఏహేన విచిత్ర వర కిఏక మంగలౌం?”
ముస్కురాఇత గృహస్త కహలఖిన- “దేవ! సోఝాబలాక కల్యాణ భేనే అపనామే అహంకార పనపైత అఛి। జఇసఁ సాధనామే బాధా ఉపస్థితి హోఇత। ఛాయా కకరాపర పడల, కే కత్తే లాభాన్విత భేల, ఈ పతా నై లగబ జీవనక లేల శ్రేయస్కర థిక।”
సాధనాక యఏహ రుప పైఘ హోఇత। యఏహ క్రమ ప్రగతిక రాస్తాపర చలైత-చలైత వ్యక్తి మహామానవ బనైత అఛి।
సద్భావ
అపన శిష్యక సంగ మహాత్మా ఇసా కతౌ జాఇత రహథి। సాఁఝ పడి గేలై। రాతి బితబైక లేల ఏకఠామ ఠహరి గేలాహ। సంగమే పాఁచేటా రోటీ ఖాఇలే ఛలని। రోటీక హిసాబే ఖేనిహార అధిక తఁఏ సభకేఁ పేట భరబ కఠిన। అపనామే శిష్య సభ యఏహ గప-సప్ప కరైత। ఇసో సునలఖిన। ముస్కురాఇత ఇసా కహలఖిన- “సభ రోటీకేఁ టుకడీ-టుకడీ తోడి ఏకఠామ కఽ లిఅ ఆ చారు భాగసఁ సభ బైస, ఖాఉ। జఇసఁ సభకేఁ ఏక రంగ భోజన భేట జాఏత।”
మహాత్మా ఇసాక విచార మాని సభ సఏహ కేలక। సంతోషక జన్మ సబహక హృదేమే భఽ గేల। సభ కియో ఖాఏబ శురు కేలక। రోటీ సఠైత-సఠైత సబహక పేటో భరి గేల। తఖన ఏకటా శిష్య బాజల- “ఈ గురుదేవక చమత్కార ఛియని।”
శిష్యక బాత సుని ఇసా కహలఖిన- “ఈ అహాఁ లోకనిక సద్భావక సహకార థిక నై కి చమత్కార। అగర అహాఁ సభ అపనామే ఛీనా-ఝపటీ కరితౌం తఁ ఈ సంభవ నై హోఇత। జఇఠామ సద్భావసఁ పరివారక సంబంధ హోఇత తఇఠామ ఏహినా ప్రభుక అయాచిత సహయోగ భేటైత అఛి।”
ఆలస్య వనామ పిశాచ
వన విహార కరైక లేల వాసుదేవ, బలదేవ ఆ సాత్యకి ఘోడాపర చఢి నికలలాహ। ఘనఘోర జంగల రహనే తీనూ గోటే రాస్తామే భటకి గేలాహ, జాఇత-జాఇత ఏహేన సఘన బనమే పహుఁచ గేలథి, జఇఠామసఁ నే పాఛూ హోఏబ బనని ఆ నే ఆగూ బఢబ। మున్హారి సాఁఝ భఽ గేలై। అన్హారమే చలబ ఆరో కఠిన భఽ గేలని। అచతాఇత-పచతాఇత తీనూ గోటే అటకి గేలాహ। ఏకటా ఝమటగర గాఛ ఛలైక జహిక నిచ్చాఁమే ఘోడా బాన్హి తీనూ గోటే రాతి బితబైక కార్యక్రమ బనౌలని। ఖాఇ-పీబైలే కిఛు రహబే నే కరని తఁఏ గాఛేక నిచ్చాఁమే దూబిపర సుతైక ఓరియాన కేలని। ముదా మనమే శంకా హోఇత రహని జే జఁ తీనూ గోటే సుతి రహబ ఆ ఘోడా కియో ఖోలి కఽ లఽ జాఏ? తీనూ గోటే విచారలని జే ఏక-ఏక పహర జాగి అపనో ఆ ఘోడోక ఓగరవాహీ కఽ లేబ ఆ సుతియో లేబ।
పహరా కరైక పహిల పారీ సాత్యకిక భేల। వాసుదేవ ఆ బలదేవ సుతి రహలా। సాత్యకి జగల రహల। థోడే ఖానక బాద గాఛపర సఁ పిశాచ ఉతడి సాత్యకిక సంగ మల్లయుద్ధ కరైక లేల లలకారలక। ఓహనే ఉత్తర సాత్యకియో దేలక। దునూక బీచ ఘుస్సా-ఘుస్సీ హుఅఏ లగల। సౌంసే పహర దునూక బీచ మల్లయుద్ధ హోఇతే రహల। కతేఠామ సాత్యకిక దేహమే చోటో లగలైక। ఛాలో ఓదరలై। పహర బీత గేల।
దోసర పారీ బలదేవక ఆఏల । సాత్యకి సుతి రహల। బలదేవ పహరా కరఏ లగల। థోడే కాలక బాద పిశాచ పునః ఆబి చునౌతీ దేలకని। బలదేవో ఓహనే ఉత్తర దేలఖిన। పిశాచక ఆకార సేహో నమహర భఽ గేల ఛలై। దునూక బీచ మల్లయుద్ధ శురు భేల। బలదేవోకేఁ పిశాచ దురగతి కఽ దేలకని। దోసరో పహర బీతల। తేసర పహరక పారీ వాసుదేవక ఛలని। పునః పిశాచ ఆబి హునకో చునౌతీ దేలకని। ముదా వాసుదేవ హఁసవో కరథి ఆ కహబో కరథిన- “బడ మజగర అహాఁ ఛీ। నిన్న ఆ ఆలససఁ బఁచైక లేల మిత్ర జకాఁ మఖౌల కరై ఛీ।”
పిశాచక బల ఘటఏ లగలై। ఆకారో ఛోట హోఇత గేలై। భినసర భేల। నిత్యకర్మసఁ తీనూ గోటే నివృత్తి భఽ చలైక తైయారీ కరఏ లగలథి। తఖన సాత్యకి ఆ బలదేవ అపన రౌతుకా చరచా కరైత, జతఏ-జతఏ చోట లగల రహని సేహో దేఖోలఖిన। హఁసైత వాసుదేవ కహలఖిన- “ఈ పిశాచ ఆరో కిఛు నై థిక। ఈ మాత్ర కుసంస్కార రుపీ క్రోధ ఛీ। ఓకరో ఓహనే ప్రత్యుత్తర భేటలై తఁఏ బఢైత గేల। ముదా జఖన ఓకరా ఉపేక్షాక రుపమే దేఖలిఐ తఖన ఓ ఛోట ఆ దుర్బల భఽ గేల।”
స్వర్గ ఆ నర్క
విద్యాలయక ఓసారపర బైస గురు ఆ శిష్య గప-సప్ప కరైత రహథి। ఏకటా శిష్య గురుసఁ స్వర్గ ఆ నర్కక సంబంధమే పూఛలకని। శిష్యకేఁ బుఝబైత గురు కహఏ లగలఖిన- “స్వర్గ ఆ నర్క అహీ ధరతీపర అఛి। జే కర్మక అనుసార అహీ జినగీమే భేటైత ఛై।”
గురుక ఉత్తరసఁ శిష్య సంతుష్ట నై భేల। శంకా బనలే రహలై। పునః గురుసఁ అపన శంకా వ్యక్త కేలక। గురు బుఝలని జే బినా వ్యవహారిక జినగీ దేఖౌనే శిష్య సంతుష్ట నై హఏత। ఓ ఉఠి శిష్య సభకేఁ సంగ కేనే గామ దిస విదా భేలా।
గామమే ఏకటా బహేలియాక ఘర ఛలై। ఓఇఠామ పహుఁచతే, సభ దేఖలక జే పేట-పోసైక లేల బహేలియా జీవ-హత్యా కఽ రహల అఛి। తతబే నై, జీవ హత్యో కేనే నే దేహపర వస్త్ర ఛై ఆ నే భరి పేట భోజన। ధీయో-పుతోక దేహపర మాఛీ భినకై ఛై। ఏకో క్షణ ఓతఏ రహైక ఇచ్ఛా కకరో నై హోయ। చుపచాప గురుజీ శిష్యక సంగ ఓతఏసఁ విదా భఽ గేలాహ। దోసర ఠామ పహుఁచలా। ఓ బేశ్యాక ఘర ఛలై। యువావస్థామే ఓ బేశ్యా ఖూబ పాఇయో కమేనే ఛలి ఆ భోగో కేనే ఛలి। ముదా బుఢాఢీమే ఆబి అనేకో రోగోసఁ గ్రసిత భఽ పరివారో-సమాజోసఁ తిరస్కృత భేల ఛలి। పేటక దుఆరే భీఖ మంగైత ఛలి। సభ కియో దేఖ ఓతఏసఁ విదా భఽ గేలాహ।
తేసర పరివార గృహస్తక ఛల। జఇఠామ జా సభ దేఖలఖిన జే గృహస్త జేహనే సంయమీ ఛథి తేహనే పరిశ్రమీ। స్వభావసఁ ఉదార ఆ సద్గుణీ సేహో ఛథి। జఇసఁ పరివార సుఖ-సమృద్ధిసఁ భరల-పూరల ఛలైక। గృహస్తక పరివార దేఖ గురుజీ శిష్యక సంగ ఆగూ బఢి చారిమ పరివారమే పహుఁచలాహ। పోఖరిక మోహారపర ఏకటా సంత కుటీ బనౌనే రహథి। శిక్షా ఆ ప్రేరణా పబైక లేల దిన-రాతి సమాజక లోక అబైత-జాఇత రహైత ఛల। సంతజీ మస్త-మౌలా జకాఁ జినగీ బితబైత రహథి। నే మనమే ఏక్కో మిసియా క్రోధ ఆ నే కోనో తరహక చిన్తా।
చారు పరివార దేఖ శిష్యక సంగ గురుజీ విద్యాలయ దిస చలలాహ। రాస్తామే శిష్యకేఁ కహలఖిన- “పహిల జే దునూ పరివార దేఖలిఐ ఓ నరకక రుపమే ఛల ఆ బాదక జే దునూ పరివార దేఖలిఐ ఓ స్వర్గక రుపమే।”
యథార్థక బోధ
శిఖిధ్వజ బ్రహ్మజ్ఞానీ బనఏ చాహైత రహథి। ఓ సుననే రహథి జే తియాగ ఆ బైరాగ్యసఁ మనుష్య బ్రహ్మజ్ఞానీ బనైత అఛి। తఁఏ శిఖిధ్వజ ఘర-పరివార ఛోడి జంగలమే కుటీ బనా రహఏ లగలథి। ఓఇ బనమే తపస్వీ శతమన్యు సేహో రహై ఛలథిన। శతమన్యుకేఁ పతా లగలని జే ఏకటా నవాంగతుక ఘర-పరివార ఛోడి కుటీ బనా రహైత అఛి।
శతమన్యు ఆబి శిఖిధ్వజకేఁ కహలఖిన- “గామక ఘర-గిరహస్తీ ఉజాడి బనమే వఏహ సభ సరంజామ మానే రహైక వ్యవస్థా జుటబైమే లాగి గేలౌం, తఇసఁ కీ లాభ? బైరాగ్య తఁ అహంతా ఆ లిప్సాసఁ హేబాక చాహీ। జఁ భఽ సకఏ తఁ ఘరేమే తపోవన బనా సకై ఛీ।”
శతమన్యుక విచార సుని శిఖిధ్వజకేఁ వాస్తవికతాక బోధ భఽ గేలని। ఓ ఘురి కఽ ఘర ఆబి పరివారక బీచ రహి సేవా-సాధనామే జుటి గేలాహ। శిఖిఘ్వజ ఏకాంకీ ముక్తిక జగహ సామూహిక ముక్తిక మార్గ అపనౌలని। హునకే వంశమే బాల్యఖిల్య ఋృషి భేలఖిన, జే సౌంసే జమ్బూద్వీపకేఁ దేవభూమి బనా దేలఖిన।
విద్వతాక మద
ఏక దిన మహాకవి మాఘ రాజా భోజక సంగ వన-విహార కఽ ఘుమల అబైత రహథి। రాస్తామే ఏకటా ఝోపడీ దేఖలఖిన। ఓఇ ఝోపడీమే ఏకటా వృద్ధా టోకరీ మానే తకలీ కటైత రహథి। ఓఇ వృద్ధాసఁ మాఘ పూఛలఖిన- “ఈ రాస్తా కత్తఽ జాఇత అఛి?” వృద్ధా మాఘకేఁ చీన్హి గేలీహ। ఓ హఁసైత ఉత్తర దేలఖిన- “వత్స! రాస్తా తఁ కతౌ నై జాఇత అఛి। జాఇత అఛి ఓఇపర చలైబలా రాహీ। అహాఁ సభ కే ఛీ?”
మాఘ- “హమ సభ యాత్రీ ఛీ।”
ముస్కురాఇత వృద్ధా బాజలి- “తాత్! యాత్రీ తఁ సురుజ ఆ చాన దుఇయే టా ఛథి। జే దిన-రాతి చలైత రహైత ఛథి। సచ-సచ కహూ జే అహాఁ కే ఛీ?”
థోడే చిన్తిత హోఇత మాఘ కహలఖిన- “మాఁ! హమ క్షణభంగుర ఆదమీ ఛీ।”
థోడే గంభీర హోఇత పునః వృద్ధా కహలకని- “బేటా! యౌవన ఆ ధనే టా క్షణభంగుర హోఇత। పురాణ కహైత అఛి జే ఐ దునూక బిసవాస నై కరీ।”
మాఘక చిన్తా ఆరో బఢలని। రోషమే కహలఖిన- “హమ రాజా ఛీ।”
హునకా మనమే ఏలని జే రాజాక నాఓం లేలాసఁ ఓ సహమి జేతీహ। ముదా ఓ వృద్ధా నిర్భీక భఽ ఉత్తర దేలకని- “నై భాయ, అహాఁ రాజా కేనా భఽ సకై ఛీ? శాస్త్ర తఁ దుఇయే టా రాజా- “యమ ఆ ఇన్ద్ర మాననే అఛి।”
అనంత
“హరి అనంత హరి కథా అనంతా” -తులసీ
ఏక దిన భగవాన బుద్ధ ఆనందక సంగ ఏకటా సఘన బనసఁ గుజరైత రహథి। రాస్తామే, దునూ గోటేక బీచ జ్ఞానక చర్చ చలైత రహని। ఆనంద పూఛలఖిన- “దేవ, అపనే తఁ జ్ఞానక భండార ఛిఐ। అపనే జే జనైత ఛీ ఓ హమరా బుఝా దేలౌం?”
ఆనందక బాత సుని ఉలటి కఽ బుద్ధదేవ పూఛలఖిన- “ఐ జంగలక జమీనపర కతే సుఖల పత్తా పడల ఛై? హమ జై గాఛక నిచ్చాఁమే ఠాఢ ఛీ ఓఇ గాఛమే కతే సుఖల పాత లాగల ఛై? ఆ అపనా సబహక పాఏరక నిచ్చాఁ కతే పడల ఛై। సభ మిలా కత్తే హఏత?”
బుద్ధదేవక ప్రశ్నసఁ ఆనంద నిరుత్తర భఽ గేలాహ। ఆనంద కఽ ఉత్తర నై దైత దేఖ తథాగత కహలఖిన- “జ్ఞానక విస్తార ఓతే అఛి జతే ఐ వన ప్రదేశమే సుఖల పాతక పరివార। అఖన ధరి హమహూఁ ఏతబే బుఝలౌంహేఁ, జే జతే వృక్షక ఊపర సుఖల పాత అఛి। ముదా పాఏరక నిచ్చాఁ జే అఛి ఓ హమహూఁ నే బుఝై ఛీ।”
హఁసైత లహాస
జినగీకేఁ జినగీ బుఝి మనుష్యకేఁ జీబాక చాహియేక। జఁ సే నై భేల తఁ జినగీక కోనో మహత్వ నై జాఏత। జే కియో జినగీకేఁ కమేనాఇ-ఖేనాఇ ధరి రఖైత, ఓకర సంస్కార మరలోపర ఓహినా రహి జాఇత।
ఏక దిన దూటా శవ ఏక్కే బేర శ్మశాన పహుఁచల। కఠిఆరీక లోక డాహైక ఓరియాన కరఏ లగల। ఏకటా శవ దోసరకేఁ దేఖ ఠహాకా మారి హఁసఏ లగల। హఁసైత శవకేఁ దేఖ దోసర శవ పుఛలక- “బంధు, ఏహేన కోన బాత భఽ గేల జే అహాఁ హఁసి రహల ఛీ। జబకి దునూ గోటే ఏక్కే స్థితిమే ఛీ?”
హఁసైత శవ ఉత్తర దేలక- “బంధు, అహాఁకేఁ మన అఛి ఆిక నై ముదా హమరా తఁ మన అఛి। దునూ గోటే సంగే గామక స్కూలమే పఢనే రహీ। పఢలాక వాద అహాఁ వణిక వృత్తిమే లగి దిన-రాతి పాఇయేక హిసాబో ఆ భోగ-బిలాసమే లగి గేలౌం। ఆబ అహాఁక ఓహన స్థితి భఽ గేల అఛి జే శ్మశానో ఘాటపర పాఇయేక హిసాబ ఆ భోగే-బిలాసక గర లగబై ఛీ।”
“ఆఓర అహాఁ?” -దోసర పూఛలక।
పహిల- “జాధరి జీబైత ఛలౌం మస్త సఽ రహలౌం। నే కహియో బేసీ పాఇక జరురత భేల ఆ నే తఇలే మనమే చిన్తా। జహినా చిన్తా ముక్త పహినే ఛలౌం తహినా అఖన ఛీ। అచ్ఛా ఆబ అహూఁ జాఉ ఆ హమహూఁ జాఇ ఛీ। అఛియా తైయార భఽ గేల। నమస్కార।”
కహి పహిల శవ చితా దిస బఢి గేల ఆ దోసర కనగురియా ఓంగరీపర హిసాబ జోడఏ లగల।
అనగఢ చేతనా
జ్ఞాన (విద్యా) అనగఢ చిత్తకేఁ సుగఢ బనబైత। జఇసఁ సోచై ఆ చలైక దిశా నిర్ధారిత హోఇత। ఓనా మనుష్యక అనగఢతాక ప్రాప్తి జన్మజాత హోఇత। జహినా శరీరక రక్షాక లేల భోజనక ప్రయోజన హోఇత తహినా మనుష్యతా ప్రాప్త కరైక లేల విద్యాక।
వశిష్ఠ జీ రామకేఁ, భయంకర వనమే విచరణ కరైబలా ఉనమత్తక, ఆఁఖిక దేఖల కథా సునబైత కహలఖిన- “ఓ -ఉనమత్త- దేఖైమే తఁ స్వస్థ బుఝి పడైత ముదా ఓకర జే క్రియా-కలాప హోఇత ఓ విల్కుల పాగలక సదృశ్య హోఇత। సదిఖన రాస్తాక వ్యతిక్రమ కరైత। జహాఁ-తహాఁ బౌఆఏలో ఘుమైత ఆ అన్ట-సన్ట రాస్తా సేహో బనబైత। జఇసఁ అపనో దేహ-హాథక నోకసాన కరైత ఆ కాఁట-కుశమే ఓఝరాఇలో రహైత। ముదా తైయో అపనాకేఁ బుద్ధియార బుఝి దోసరాక నీకో విచారకేఁ మోజర నే దైత। జఇసఁ సదిఖన భయ మానే డర ఆ చిన్తాసఁ మన త్రస్త రహైత। ముదా తైయో నే అధలాహ రస్తా ఛోడైత ఆ నే కకరో నీక కరైత।”
వశిష్ఠక విచార సుని రామ పూఛలఖిన- “భగవన! ఓ ఉన్మాదీ కతఏ రహైత అఛి, ఓకర నాఓం కీ థికైక ఆ ఓకర కోనో ఉపచార ఛై కీ నై?”
వశిష్ఠ- “వత్స, ఓ కియో ఆన నై, మనుష్యక అనగఢ చేతనా ఛీ। జే జాలమే ఫఁసల ఓఇ చిడైక సదృశ్య అఛి జే మరైక రాస్తా దేఖ ఫడఫడాఇత తఁ అఛి ముదా నికలైక రస్తే నే దేఖైత।”
సత్య విద్యా
విద్యాధ్యయన సాధనా ఛీ। జఇసఁ అన్తః క్షేత్ర శుద్ధ ఆ పురుషార్థక జన్మ హోఇత। జకరా సంపాదిత కేనే బినా మానవ జీవనక సభ ఉపలబ్ధి వ్యర్థ।
జినగీ భరి భరద్వాజ ముని తపస్యా కరైత రహలాహ। జఖన మరైక బేర ఏలని తఁ దేవదూత లేమఏ ఏలని। దేవదూతకేఁ భారద్వాజ ముని కహలఖిన- “హమరా అహీ లోకమే ఫేర జనమఏ దేల జాఉ। స్వర్గ జా కఽ కీ కరబ?”
మునిక బాత సుని, ఆశ్చర్జిత హోఇత దేవదూత పూఛలకని- “తపక లక్ష్య తఁ స్వర్గ ప్రాప్త కరబ హోఇత అఛి।”
భారద్వాజ కహలఖిన- “జ్ఞాన సంచయ ఆ పూర్ణ సత్య తక పహుఁచైక లేల। అఖన హమర జ్ఞాన సంపదా బహుత కమ అఛి। తఁఏ ఓతే జన్మ ధరి తపస్యా కరఏ చాహై ఛీ జాధరి సత్యకేఁ లగసఁ నై దేఖ సకిఐ। స్వర్గసఁ జ్ఞాన బహుత పైఘ హోఇత అఛి। స్వర్గసఁ సువిధా భేటైత జబకి జ్ఞానసఁ ఆనంద।”
సమతా
గురుకులమే జే విద్యాధ్యయన హోఇత ఓ అమృత సదృష్య హోఇత। కిఏక తఁ ఓ సాధనాక నై ఉచ్చ స్తరీయ ఆదర్శక నిర్మాణ కరైత। ఐ హేతు గురుకులక ఛాత్ర ఉపభోగకేఁ నై ఉపయోగక మహత్వ సత్-ప్రయోజనక లేల అపన అగిలా మానే భావీ దిశాధారాకేఁ నిర్ధారిత కరైత అఛి।
ఏక దిన సమ్పన్న ఘరసఁ ఆఏల ఛాత్ర గురుకుల సంచాలక ఆత్రేయసఁ పూఛల- “భగవన! జే కియో అపనా ఘరసఁ నీక భోజన ఆ నీక వస్త్ర మంగా సకై ఛథి ఓ ఓకర ఉపయోగ కిఅఏ నే కఽ సకై ఛథి? ఓహో కిఅఏ నిర్ధనే పరివారక ఛాత్ర జకాఁ జీవన-యాపన కరథి?”
గంభీర ముద్రామే ఆత్రేయ కహలఖిన- “ఛాత్ర, శ్రేష్ఠ మానే ఉత్తమ మనుష్య, జై సమాజమే రహైత ఛథి ఓ ఓఇ సమాజక అనుకూల జీవన-యాపన కరైత ఛథి। యఏహ సమతా అపనో ఆ దోసరోలే సౌజన్య ఉత్పన్న కరైత అఛి। సమ్పన్నతా ప్రదర్శన ఇర్ష్యా ఆ అహంకారకేఁ ఉత్పన్న కరైత అఛి। జఇసఁ విగ్రహక జన్మ హోఇత అఛి। జే సహయోగక నీంవకేఁ డోలా దైత అఛి। విషమతేసఁ సమాజమే అనేకో విగ్రహ ఠాఢ హోఇత అఛి। అపరాధ బఢైత అిఛ, జఇసఁ అనాచారక జన్మ సేహో హోఇత అఛి। ఐఠామ మానే గురుకులమే సమాన జీవన జీబైక రాస్తా సిఖాఓల జాఇత అఛి। ధనిక అపన ధన గరీబకేఁ ఉఠబైమే లగావహ। నై కి నిజీ సువిధా-సంవర్ద్ధనమే।”
సమతాక దూరగామీ సత్-పరిణామకేఁ ఛాత్ర బుఝి అధిక ఉపయోగక విచారకేఁ బదలి లిఅఏ।
జతే చోట తతే సక్కత
కోశామ్బీక రాజా శూరసేనసఁ మంత్రీ భద్రక పుఛలకని- రాజన, అపనే శ్రీమంత థిక। రాకుమారక శిక్షాక లేల ఏక సే ఏక విద్వాన్ రఖి సకై ఛిఐ। తహన అపనే ఐ పుష్ప సన బచ్చాకేఁ వన్య ప్రదేశమే బనల గురుకులమే కిఏక పఠబైత ఛియని? జఇఠామ సువిధాక ఘోర అభావ ఛై। ఏహేన కష్టమయ జీవనచార్యామే బచ్చాకేఁ పఠాఏబ ఉచిత నై?”
మంత్రీక విచార సుని ముస్కురాఇత శూరసేన ఉత్తర దేలఖిన- “హే భద్రక, జహినా ఆగిమే తపౌలాసఁ సోనా చమకైత తహినా కష్టపూర్ణ జీవనచర్యాసఁ మనుష్య బనైత అఛి। కష్టే మనుష్యకేఁ ధైర్య, సాహస ఆ అనుభవ దైత అఛి।
వాతావరణక ప్రభావ సభసఁ బేసీ నవ ఉమేరక బచ్చేపర అధిక పడైత అఛి। ఋృషి సమ్పర్క ఆ కష్టమయ జినగీ రాజమహలమే థోడే భేట సకైత అఛి। ఐఠామ తఁ హమ ఓకరా భోగియే-బిలాసీ బనా సకై ఛీ। జఁ క్షణిక మోహమే పడబ తఁ ఓకర భవిష్యే చైపట్ట భఽ జేతై। తఁఏ ఓకర ఉజ్వల భవిష్యక లేల గురుకుల పఠాఏబ ఉచిత అఛి।”
పరిష్కార
గురుకులమే విద్యాధ్యయన సభ జాతి, సభ వర్ణ ఆ సభ సముదాయక లేల హితకారీ అఛి। అగర జఁ కినకో అపన పైతృక వ్యవసాయ కరైక హోని, తినకో పైఘ ఉపలబ్ధిక లేల సంస్కారక శిక్షా దేబ అత్యన్త అనివార్య అఛి।
ఏక గామమే క్షత్రియ ఆ వైశ్య రహైత ఛల। బ్రాహ్మణక బాలక తఁ గురుకుల పఢైలే చలి గేలాహ। దునూక -క్షత్రియో ఆ వైశ్యోక- మనమే యఏహ జే హమ యోద్ధా బనబ తఁ హమ వణిక। అనేరే విద్యాధ్యయనమే సమఏ కిఅఏ లగాఏబ। ముదా జఖన కనీ అసథిర భఽ సోచలక తఁ అపనాపర శంకా జరుర భేలై। మనమే ఖుట-ఖుటీ ఏలై। మనే-మన సోచలక జే సే నై తఁ కుల పురోహితసఁ కిఅఏ నే పుఛి లిఅని। దునూ జా కఽ పురోహితసఁ పుఛలక। కుల పురోహిత ఉత్తర దేలఖిన- “బ్రహ్మవిద్యాక తాత్పర్య సంయాసీ బని భీఖ మాంగబ నై హోఇత। ఓ జీవనక అంతిమ భాగమే అధికారీ వ్యక్తిక ద్వారా గ్రహణ కఏల జాఇత ఛై। బ్రహ్విమద్యాక ప్రయోజన గుణ, కర్మ, స్వభావక పరిష్కార కరబ హోఇత ఛై। జే సభ స్తరక ప్రగతిక లేల ఆవశ్యక అఛి। క్షత్రియ ఆ వైశ్య జఁ ఓఇ విద్యాకేఁ గ్రహణ కరత తఁ అపన-అపన జినగీక కార్య క్షేత్రమే అధిక సఫల ఆ సున్దర ఢంగసఁ సమ్పాదన కరత।”
ప్రాచీనకాలమే గురుకులమే, కఠినసఁ కఠిన కార్యక భార ఛాత్రకేఁ దైల జాఇత ఛల। జఇసఁ భారీసఁ భారీ కాజ కరైక అభ్యాస బనైత ఛలైక।
కుల పురోహితక పరామర్శ మాని ఓహో దునూ -క్షత్రియ ఔర బైశ్య- అపన-అపన బాలకకేఁ గురుకుల భేజబ శురు కేలక।
గురుకులసఁ అధ్యయన కఽ లౌటలాపర ఓహో అపన కాజకేఁ, బిను అధ్యయన కేలహాక తుల్నామే అధిక సఫల భేల।
కథనీ నై కరనీ
ఏకటా లోహార వాణ -తీర- బనబైక విద్యామే నిపున ఛల। వాణో అద్భుత బనబైత ఛల। వాణ బనబైక కలాకేఁ సీఖైలే దోసర లోహార అాబి పుఛలక- “భాయ! తోఁ కేనా వాణ బనబై ఛహ, సే హమరో కహహ।”
పహిల లోహార జబాబ దేలక- “భాఇ!, కహలేటా సఁ సభ లూడి నై హోఇ ఛై। తఁఏ హమ వాణ బనబై ఛీ, తూఁ ధియానసఁ దేఖహ।”
సుని దోసర లోహార లగమే బైస దేఖఏ లగల। తహీ కాల ఏకటా బరిఆతీ బగలక రస్తాసఁ గుజరఏ లగల। బరిఆతియో ఖూబ ఝమటగర। దర్జనో గాడీ, రంగ-బిరంగక బజో, సజాబటో సున్దర। దోసర లోహార, వాణ బనౌనాఇ దేఖబ ఛోడి, బరిఆతీ దేఖఏ లగల। జఖన బరిఆతీ ఆఁఖిక అఢ భఽ గేల, తఖన ఓ లోహార బాజల- “బడ సున్దర బరిఆతీ ఛలై।”
వాణ బనబైబలా లోహార కహలక- “భాయ, నే తఖన దేఖైక ఫురసత ఛల ఆ నే అఖన తోహర బాత సునైక అఛి। జాధరి కోనో కాజకేఁ తత్పరతాసఁ నై కఏల జాఏత తాధరి కాజక సఫలతాక కోన ఆశ। తఁఏ జే కాజ తత్పరతా ఆ ఏకాగ్రతాసఁ కఏల జాఏత, వఏహ కాజ సఫల హఏత।”
అఫసోస కరైత దోసర లోహార సోచఏ లగల జే ఏకాగ్రతాక అభ్యాస కరబ సభసఁ జరురీ అఛి। జఁ సే నై కరబ తఁ జీవనమే కహియో కోనో కాజమే సఫల నై హఏబ।
జ్ఞానక సూత్ర కతౌసఁ భేటఏ ఓకర జరుర అంగీకార కరక చాహీ।
శాలీనతా
విద్యా వ్యక్తికేఁ వినమ్ర బనబైత। ఓకర అన్తరంగక స్తరకేఁ ఊపర ఉఠబైత। శిక్షా కతౌ భేట సకైత అఛి ముదా విద్యాక సూత్ర కతౌ-కతౌ భేటైత అఛి। జై వ్యక్తికేఁ విద్యాక సూత్ర భేట జాఇత తఁ ఓఇ వ్యక్తిక కాయా-కల్ప భఽ జాఇత। ఛాన్దోగ్య ఉపనిషదక ఛఠమ ప్రపాఠమే ఉద్దాలక ఆ శ్వేతకేతుక సంవాద అఛి।
విద్యాలయక పరీక్షా పాస కఽ శ్వేతకేతు ఆఏల। ముదా నే ఓకర ఆత్మ పరిష్కృత భేల ఆ నే ఉదండతా కమల। జఇసఁ పితా -ఉద్దాలక- కేఁ దుఖ భేలని। ఖిసియా కఽ కహలఖిన- “అగర వ్యక్తిత్వమే శాలీనతాక సమావేశ నై భేల తఁ అనేరే కియో కిఅఏ పఢైమే సమఏ నష్ట కరత?”
మహసూస కరైత శ్వేతకేతు కహలకని- “అగర ఈ రహస్య జఁ హమర శిక్షక జనితథి తఁ జినగీ భరి శిక్షకే కిఏక రహితథి వా తఁ ఋృషి బనితథి వా ద్రష్టా।”
శ్వేతకేతుక విచార సుని పితా మనే-మన సోచఏ లగలథి జే పుత్రక ప్రతి పితోక దాయిత్వ హోఇత। ఏకటా గులరీక ఫడ ఆని ఉద్దాలక ఫోడలని। గులరీక తర మానే భీతరమే ఛోట-ఛోట అనేకో బీఆ ఛలైక। ఓఇ బీఆకేఁ దేఖబైత కహలఖిన- “ఐ నాన్హి-నాన్హిటా బీఆక భీతర విశాల వృక్ష ఛిపల అఛి। తహినా జకరా ఆత్మ-జ్ఞాన భఽ జాఇత ఛై ఓ వృక్షే సదృశ్య వికాసో కరైత ఆ ఫడబో-ఫులేబో కరైత। తహూఁ ఓఇ తత్వకేఁ చిన్హహ।”
మజూరీ
ఏక దిన గాడీక ప్రతీక్షామే లియో టాల్సటాయ స్టేశనపర ఠాఢ రహథి। ఏకటా అమీర పరివారక మహిలా, సాధారణ ఆదమీ బుఝి, హునకా కహలకని- “హమర పతి సామనేబలా హోటలమే ఛథి। అహాఁ జా కఽ హునకా ఈ చిట్ఠీ దఽ అబిఅను। ఐ కాజక లేల దూ ఆనా పాఇ దేబ।”
చిట్ఠీ నేనే టాల్సటాయ హోటల జా దఽ దేలఖిన। ఘురి కఽ ఆబి అపన కమేలహా దూ ఆనా పాఇయో లఽ లేలని। కనీ కాలక బాద ఏకటా అమీర ఆదమీ ఆబి, ప్రణామ కఽ టాల్సటాయసఁ గప-సప్ప కరఏ లగల। ఓ ఆదమీ హునకాసఁ నమ్రతాపూర్వక గప్ప కరైత। గప-సప్పక క్రమమే ఓ ఆదమీ టాల్సటాయకేఁ ఆదరసూచక శబ్ద “కాఉంట” సఁ సమ్బోధిత కరైత। బగలమే బైసల ఓ మహిలా సభ కుఛ దేఖైత-సునైత। ఓ మహిలా ఏక గోటేకేఁ పూఛలక- “ఈ కే ఛథి?”
ఓ ఆదమీ లియో టాల్సటాయక నాఓం కహలఖిన। టాల్సటాఇక నాఓం సుని ఓ మహిలా, టాల్సటాయ లగ ఆబి క్షమా మాంగి అపన దునూ ఆనా పాఇ ఘుమా దఇలే కహలకని। హఁసైత టాల్సటాయ ఉత్తర దేల- “వహిన జీ! ఈ హమర మజూరీక పాఇ ఛీ। ఏకరా హమ కిన్నహు నై ఘుమాఏబ।”
జీవన యాత్రా
గంగోత్రీసఁ గంగాజల ధరతీసఁ బాహర నికలి చలి పడల। పహాడసఁ నీచాఁ ఆరో నిచ్చాఁ హోఇత మైదానమే పహుఁచల। ఏక గోటే ఐ ప్రక్రియాకేఁ గంభీరతాసఁ దేఖ రహల ఛల। ఆగూ ముఁహే జల బఢైత గేల, బఢైత గేల। జఇమే అనేకో జల-నద ఆబి-ఆబి మిలైత గేల। జఇసఁ ఏక విశాల నదీ బని గేల। ఓ నదీ జాఇత-జాఇత సముద్రమే మిల గేల। జే వ్యక్తి దేఖ రహల ఛల। ఓఇ వ్యక్తిక మనమే భేల జే జలక ఈ మురుఖపనా ఛీ। కిఏక తఁ జే హిమాలఏక ఉచ్చ శిఖర ఛోడి, అనేక ప్రకారక దుఖ ఉఠా, నోనగర పానిమే మిలల। ఏకరా మురుఖపనా నై కహబై తఁ కీ కహబై? ఓఇ వ్యక్తిక మనః స్థితికేఁ నదీ బుఝి గేల। కహలక- “అహాఁ హమర యాత్రాక మర్మ నై బుఝి సకలౌం। కతబో ఊఁచ హిమాలయ కిఅఏ నే హుఅఏ ముదా ఓ అపూర్ణ అఛి। పూర్ణతా తఁ గహరాఇమే హోఇత ఛై, జఇఠామ పహుఁచలాపర మనక సభ కామనా సమాప్త భఽ జాఇత ఛై। హమ హిమాలఏ సన మహాన ఊఁచాఇక ఆత్మా ఛీ జే పూర్ణతా పబైక లేల నిరన్తర చలైత సముద్రక గహరాఇమే పహుఁచలౌం। తఁఏ, హమరా బేహద ఖుశీ అఛి, అప్పన లక్ష్య ధరి పహుఁచ గేలౌం।”
జ్యోతి
జనక ఆఓర యాజ్ఞవల్క్యక బీచ జ్ఞానక చరచా చలైత ఛల। జనక పుఛలఖిన- “సుర్యాస్త భేలాపర -సుర్య డుబలాపర- అన్హారక సఘన బనమే రాస్తా కేనా ఢూఢల జాఏ?”
జనకక ప్రశ్న సుని, ముస్కురాఇత యాజ్ఞవల్క్య ఉత్తర దేలఖిన- “తరేగన రాస్తా బతా సకైత।”
యాజ్ఞవల్క్యక ఉత్తరసఁ అసన్తుష్ఠ హోఇత జనక పుఛలఖిన- “అగర మేఘౌన హోయ? సంగే దీపకక ప్రకాశ సేహో నై ఉపలబ్ధి హోయ, తఖన?”
జనకక ప్రశ్నక గంభీరతాకేఁ బుఝైత యాజ్ఞవల్క్య కహలఖిన- “అపనా సుఝి-బుఝిక సహారా లేబాక చాహీ।”
వివేకక ప్రకాశ హర మనుష్యమే హోఇత। జే కహియో నై బుఝాఇత। హే రాజన, ఓఇ సుతల వివేకకేఁ జగాఏబే ఋృషి సముదాయిక పవిత్ర కర్తవ్య ఛీ।
పవనక వివేక
చన్ద్రమాకేఁ దూ సన్తాన-ఏక బేటా ఆ ఏక బేటీ। బేటాక నాఓం పవన ఆ బేటీక ఆఁధీ। ఏక దిన ఆఁధీక మనమే ఉపకల జే పితా, సాంసరిక పితా జకాఁ, హమరో దునూ భాఏ-బహినమే భేద కరైత ఛథి। ఆఁధీక వ్యథాకేఁ చన్ద్రమా బుఝి గేలఖిన। బేటీక ఆత్మనిరీక్షణక లేల చన్ద్రమా ఏకటా అవసర దేబాక విచార కేలని।
దునూ భాఏ-బహీనకేఁ బజా కహలఖిన- “బాఉ, అహాఁ సభ, స్వర్గక ఇన్ద్రక కాననక పరిజాత నామక దేవవృక్షకేఁ దేఖనే ఛీ?”
దునూ భాఏ-బహిన- “హఁ।”
పితా- “అహాఁ దునూ ఓతఏ జాఉ ఆ సాత ఖేప ఓకర పరిక్రమా కఏ కఽ ఆఉ।”
పితాక ఆజ్ఞా మాని దునూ గోటే చలి దేలక। ఆఁధీ హూ-హూ-ఆ కఽ దౌడల। జఇసఁ గరదా, ఖఢ-పాత ఆ కూడా-కడకట ఉడబైత లగలే పహుఁచ, సాత బేర పరిక్రమా కఽ చోట్టే ఘురి కఽ ఆబి గేల। మనే-మన ఆఁధీ సోచైత జే హమ్మర కాజ దేఖ పితా ప్రశంసా కరతాహ।
పవన పాఛు ఘురి కఽ ఆఏల। ఓకరా సంగ సౌంధీ-సుగంధ సేహో ఆఏల। జఇసఁ సౌంసే ఘర గమకి ఉఠల।
ముస్కురాఇత చన్ద్రమా బేటీకేఁ కహలఖిన- “బేటీ, అహాఁ నీక జకాఁ బుఝి గేల హేబై జే జే అధిక తేజ గతిసఁ చలత ఓ ఖాలీ ఝోరా లఽ కఽ ఆఓత ముదా జే స్వాభావిక గతిసఁ చలత ఓ మనకేఁ ముగ్ధ కరైబలా సుగంధ సేహో లాఓత। జఇసఁ సౌంసే వాతావరణ సుగంధిత హోఏత।
వానప్రస్థక యాత్రా పవన దేవక సదృశ్య ఉద్దేశ్యపూర్ణ హోఇత।
ఆత్మబల-౨
జై సమైమే డాౕక్టర రాధాకృష్ణన కఓలేజమే పఢతి రహథి, ఘటనా ఓఇ సమైక ఛీ। కాౕలేజమే పాదరీ శిక్షక అధిక।
ఏక దిన ఏకటా ప్రోఫేసర క్లాసేమే హిన్దూ ధర్మక నిన్దా ఖులాయామ కేలని। బాలక రాధాకృష్ణన సేహో క్లాసమే రహథి। ప్రోఫేసరక బాతసఁ హునకా ఏతే క్రోధ భేలని జే సమ్హారి నై సకలాహ। ఉఠి కఽ ఠాఢ హోఇత పుఛలఖిన- “మహాశయ, కీ ఇసాఈ ధర్మ ఆన ధర్మక నిన్దా కేనాఇ సిఖబైత అఛి?
రాధాకృష్ణన ప్రశ్న సుని ఓ తమసా కఽ బాజల- “ఆైర కీ హిన్దుధర్మ దోసరాక ప్రశంసా కరైత అఛి।”
రాధాకృష్ణన జబాబ దేలఖిన- “హఁ।”
“హమ్మర ధర్మ కోనో ధర్మక అధలాహ నై కరైత అఛి। గీతామే కృష్ణ కహనే ఛథిన- కోనో దేవతాకేఁ ఉపాసనా కేలాసఁ హమరే ఉపాసనా హోఇత అఛి। ఆబ అహీం కహూ జే హమ్మర ధర్మ కకర నిన్దా కరైత అఛి।”
ప్రోఫేసర నిరుత్తర భఽ గేల।
ఖుదీరామ బోస
స్వతంత్రతా సంగ్రామక ప్రఖర సిపాహీ ఖుదీరామ బోసకేఁ ముజఫ్ఫరపుర జేలమే ఫాఁసీ భేలని। జై సమఏ ఫాఁసీ భేల రహని ఓఇ సమఏ ఖుదీరామక వఏస మాత్ర అట్ఠారహ బర్ఖ ఆఠ మాసక ఛలని। ఓనా హునకర జన్మ బంగాలమే భేల ఛలని ముదా ఓ అపనాకేఁ భారత మాతాక బేటా బుఝైత ఛలాహ। హునకాపర అంగ్రేజ కింగ ఫోర్డక హత్యాక ఆరోప లగాఓల గేల ఛలని। ఓ జేహనే కర్మఠ, తేహనే హఁసముఖ ఛలాహ। ఫాఁసీసఁ కిఛు సమఏ పహినే జేలర ఉదార పూర్వక ఆమ ఆని ఖాఇలే దైత కహలకని- “చుపచాప ఖా లిఅ। కియో బుఝఏ నై।”
ఖుదీరామ ఆమ రఖి లేలని। సాఁఝూ పహర జఖన దోహరా కఽ జేలర ఆబి పుఛలకని తఁ ఓ జబాబ దేలఖిన- “జఖన ఆఇ ఫాఁసియే హోఇబలా అఛి, తఁ డరసఁ కిఛు ఖాఇ-పీబైక మన నై హోఇఏ। అహాఁక ఆమ ఓహినా కోనమే రాఖల అఛి।”
ఆమక గుద్దా ఖా కఽ బోస ఖోంఇచాక ఖప్పామే ముఁహసఁ హవా భరి ఓహినా రఖి దేనే। కోనమే పహుఁచ జఖన జేలర ఆమ ఉఠౌలక తఁ పచైక గేలై। జఇపర జేలర భభా కఽ హఁసల। జేలరక హఁసీ దేఖ ఖుదీరామో ఖూబ జోరసఁ ఠహాకా మారి హఁసల। మృత్యుక ఏక్కో పాఇ డర హునకా నై ఛలని।
ఖుదీరామక ఫాఁసీక చరచా, లోకమాన్య తిలక అపన పత్రికా “కేశరీ”మే “దేశక దుర్భాగ్య” శీర్షక నాఓంసఁ లేఖ లిఖలని। జఇపర హునకా, తిలకకేఁ ఛహ మాసక కారావాస భేలని।
శిష్యకేఁ శిక్షేటా నై పరీక్షో
గురుకులమే ఈ అనివార్య నై జే నీక -ఆలీశాన- మకానక బన్ద కోఠరియేటా మే శిక్షా దేల జాఏ। అనివార్య ఈ జే ఛాత్రక మనః స్థితిక అనురుప ప్రకృతిక పాఠశాలామే వ్యవహారిక శిక్షా భేటై। జఇసఁ వ్యక్తిత్వమే ప్రఖరతాక సమాబేశ సంవర్ధన భఽ సకఏ।
మహర్షి జరత్కారుక గురుకులమే ఛాత్ర విద్రుధ ప్రవేశ పౌలక। కిఛుఏ దినక ఉపరాన్త విద్రుధక ప్రతిభాసఁ గురు జరత్కారు ప్రభావిత హోఇత కహలఖిన- “బాఉ, పౌరుషక పురుషత్వక పరీక్షామే ఉతీర్ణ భేలేపర కియో బరిష్ఠ -మహాన- బని సకైత అఛి। అహాఁ పరాక్రమక సంగ-సంగ పోథియో పఢూ।”
మహర్షిక పరామర్శసఁ సహమత హోఇత విద్రుధ కహలకని- “అపనేక జే ఆదేశ హోయ, తైయార ఛీ।”
విద్రుధ కఽ ఏక సఏ గాఏ ప్రభుదారణ్యమే చరబైక ఆదేశ దైత కహలఖిన- “జఖన హజార గాఏ భఽ జాఏ తఖన ఘురి కఽ ఆఏబ।”
పోథీ సభ సేహో లఽ లేలక।
సఏ గాఏ కఽ హజార గాఏ బనబైమే విద్రుధ కఽ బారహ బర్ఖ లగల। బచ్చో సభ పుష్ట। కిఏక తఁ కోనో బచ్చాకేఁ దూధ పీబైమే కోతాహీ నై కరైత।
ఐ బారహ బర్ఖక బీచ విద్రుధ అనేకో సాధక, విద్వానసఁ సమ్పర్క బనా సీఖబో కేలక ఆ రాస్తాక బాధాసఁ సేహో నిపటల। జఇసఁ ఓకర ప్రతిభామే ఆరో చారి చాన లగి గేలై ఘురి కఽ ఏలాపర చేహరాసఁ బ్రహమతేజ టపకైత। కిఏక తఁ అపన బుఇధిక ప్రయోగసఁ పఢబో కేలక ఆ బుఝబో ఆ సీఖబో కేలక।
విద్రుధక మేహనక ఆ సాహస దేఖ జరత్కారు హృదేసఁ ఆనన్దిత హోఇత అపన ఆశ్రమక భార దఽ నమహర కాజ కరఏ అపనే చలి గేలాహ।
లౌహ పురుష
ఈ ఘటనా ౧౯౪౬క ఛీ। బమ్బఈ బందరగాహమే నౌ-సైనిక విద్రోహ కేలక। అంగ్రేజ శాసక ఓకరా -నౌ-సైనిక- గోలిసఁ భుజి దేబాక ధమకీ దేలక। జకరా జబాబమే భారతక నౌ-సేనా మాటిమే మిలా దేబ కహలక। స్థితి భయానక బని గేల। పాఛు హటైలే కియో తైయార నై। ఓఇ సమఏ సరదార వల్లభ భాయ పటేలక హాథమే బమ్బఈక నేతృత్వ ఛలని। జనికాపర సభ టకటకీ లగౌనే। ముదా సరదార పటేలక మనమే ఏక్కో మిసియా ఘబడాహట నై। బమ్బఈక గవర్నర బజా కఽ మారే అన్ట-సన్ట కహలకని। గవర్నరక బాత సుని, శేరక బోలీ సదృశ్య గరజి కఽ సరదార పటేల ఉత్తర దేలకని- “ఓ -గవర్నర- అపనా సరకారసఁ పుఇఛ లిఅ జే అంగ్రేజ భారతసఁ మిత్ర జకాఁ విదా హఏత ఆకి లాశ బని।”
అంగేరజ గవర్నర సరదార పటేలక జబాబసఁ ఠర్రా గేల। ఆఖిర కార ఓకరా సమఝౌతా కరఏ పడల। వఏహ సరదార పటేల స్వతంత్ర భారతక పహిల గృహమంత్రీ బనలాహ।
కోనో ఆదమీమే సాహస ఓహినా నై బనైత। పురుషార్థక బలపర వికసిత హోఇత।
జంగ లాగల
ఏకబేర భగవాన వుద్ధక సమక్ష శ్రేష్ఠి పుత్ర సుమంత ఆ శ్రమిక పుత్ర తరుణ సంగే ప్రబ్రజ్యా లేలక। దునూ గోటే భావనా పూర్వక సంఘారామక అనుశాసనక పాలన కరఏ లగల। కిఛు మాసక ప్రగతిక జానకారీ దైత ప్రధాన భిక్షు (సంఘారామ) కహలకని- “తరుణక అపేక్షా సుమంత అఘిక స్వస్థ ఆ పఢల-లిఖల అఛి। భావనో ప్రబల ఛై। ముదా సౌంపల గేల కాజ ఆ సాధనోక ఉపలబ్ధి తరుణమే సుమంతక అపేక్షా అధిక అఛి। జేకర కారణ బుఝిమే నై అబైత అఛి।”
సంధారామక విచార సుని తథాగత (బుద్ధ) కహలఖిన- “అఖన సుమంత జంగ లాగల లోహాక ఔజార సదృశ్య అఛి। జంగ ఛుటైమే కిఛు సమఏ లాగత।”
తథాగతక బాత సంఘారామ నీక-నాహాఁతి నై బుఝి సకల। తఁఏ ప్రశ్న వాచక నజరిసఁ నజరి మిలా బకర-బకర ముఁహ దిస తకైత రహలని।
స్పష్ట కరైత బుద్ధ కహలఖిన- “ఓకర (సుమంతక నమహర) అధిక సమఏ ఆలస్య ఆ ప్రమాదమే బీతల అఛి। జఇసఁ వ్యక్తిత్వ జంగ లాగల ఔజార సదృశ్య భఽ గేల అఛి। జబకి తరుణ ఏహేన ఉపకరణ అఛి జకరామే జంగ ఛూబో నే కేలక అఛి। తఁఏ, లగలే ఫల పాబి రహల అఛి। సుమంతక జంగ ఛోడబైమే పర్యాప్త సమఏ ఆ సాధనా లాగత। తఖన జా కఽ అభీష్ట ఫల నికలత।”
జీవకక పరీక్షా
ఆదర్శ శిక్షక సిర్ఫ అధ్యయనే నై ఛాత్రకేఁ ఓఇ విద్యామే ఏహేన పారంగత బనా దైత, జఇసఁ ఓ స్వర్ణ (సోన) బని చమకి ఉఠైత। తక్షశిలా విశ్వవిద్యాలయమే సాత వర్ఖ ఆయుర్వేదక శిక్షా పాబి ఆచార్య వృహస్పతి జీవకక పరీక్షా లఽ కఽ విదా కరైక సమఏ నికాలలని। సమఏ నికాలి గురు (వృహస్పతి) జీవకకేఁ హాథమే ఖురపీ దైత కహలఖిన- “ఏక యోజనక బీచ ఏకటా ఏహేన పౌఘా ఉపాడి కఽ నేనే ఆఉ జేకర ఔషధి నై బనైత హోయ।”
ఖురపీ లఽ జీవక విదా భేల। మాస దిన ఘుమైత రహల ముదా ఏక్కోటా ఏహేన గాఛ నై భేటలై జేకర ఔషధి నై బనైత హోయ। మాస దినక ఉపరాన్త జీవక ఘుమి కఽ ఆబి కహలకని- “గురుదేవ! హమరా ఏక్కోటా ఏహేన గాఛ నై భేటల జేకర ఔషధి నై బనైత హోయ।”
జీవకకేఁ గరదని లగబైత వృహస్పతి కహలఖిన- “వత్స! అహాఁ సఫల భేలౌం। ఆబ అహాఁ జాఉ, ఆయుర్వేదక ప్రచార కరు।”
తప
శ్రమే ఓ దేవతా ఛీ జే సభ సిద్ధిక స్వామీ ఛీ। ఆయుష్యకేఁ పూర్వాద్ధేమే ఏకర సమ్పాదనక లేల విధాతా మనుష్యకేఁ శక్తి సమ్పన్న బనా దైత ఛథిన। జఖనే ఏకర -శ్రమక- ఉపేక్షా హోఇత తఖనే సమాజ అవ్యవస్థిత హుఅఏ లగైత।
రాజా విడాల ముని బైవస్వతకేఁ ప్రణామ కఽ చుపచాప బైస గేలాహ। సూక్ష్మదర్శీ గురు -బైవస్వత- బుఝి గేలఖిన జే కోనో గంభీర చిన్తామే విడాల పడల ఛథి।
పుఛలఖిన- “విడాల, ఆఇ అహాఁ అశాన్త జకాఁ బుఝి పడై ఛీ। కథీక చిన్తా అఛి సే హమరో కహూ?”
అపన అన్తర్వేదనాకేఁ ప్రగట కరైత విడాల కహలఖిన- “దేవ, నై జాని కిఏక ప్రజాజన అశాన్త ఛథి। సభ కియో ధర్మ ఆ శాన్తిసఁ విముఖ భేల జా రహల ఛథి। జఇసఁ ధన-ధాన్యక అభావ ఆ ప్రేమ-భావ టుటి రహల అఛి। అపరాధ వృత్తి బఢి రహల అఛి।”
విడాలక విచార ధియానసఁ సుని బైవస్వత కహలఖిన- “జై దేశమే లోక మేహనతసఁ దేహ చోరాఓత, శ్రమకేఁ సమ్మాన జనక స్థాన నై దేత, ఓఇఠామ కేనా సమృద్ధి భఽ సకైత అఛి।”
శ్రమ ఓహన తప ఛీ జఇసఁ సమాజక సభ దోష మేటా జాఇత అఛి। తఁఏ, శ్రమకేఁ సాధనా బుఝి సభకేఁ ఐమే లగి జేబాక చాహీ। జై పరివార సమాజ ఆ దేశమే శ్రమకేఁ జతే మహత్వ దేల జాఏత, ఓ ఓతే ఉన్నతి కరత।
ఉల్టా అర్థ
శిక్షా కేహేన దేల జాఏ, కీ దేల జాఏ-ఈ గంభీర ప్రశ్న ఛీ।
ఏక గోటేకేఁ దూ సంతాన। ఏక బేటా దోసర బేటీ। సమ్పన్న పరివార। దునూ సంతానకేఁ బచ్చేసఁ సుఖ-సువిధా భేటైత రహల। జఇసఁ వయస్క హోఇత-హోఇత అనేకో వ్యసనక ఆదతి లగి గేలై।
అపన దునూ బచ్చాకేఁ బిగడల దేఖ పితాక మనమే చిన్తా భేలై। భీతరే-భీతర సోగాఏ లగల। జఇసఁ రోగీ జకాఁ ఖిన్న హుఅఏ లగల। ఏక దిన ఏకటా మిత్ర పుఛలక- “మిత్ర, అహాఁ దినానుదిన ఖిన్న కిఏక భేల జా రహల ఛీ?”
మిత్రక బాత సుని ఓ ఉత్తర దేలక- “మిత్ర, సభ కుఛ అఛైతో దునూ బచ్చా బిగడి గేల అఛి। వఏహ చిన్తా మనకేఁ పకడనే అఛి।”
దునూ గోటే విచారి తఁఇ కేలక జే దునూ బచ్చాకేఁ ఏక మాస మహాభారతక కథా, జఇమే ధర్మ, ఆ సదాచారక సభ తత్వ మౌజూద అఛి, సునాఓల జాఏ। సఏహ కేలక।
మాస దిన మహాభారతక కథా సునలాక బాద దునూ ఆరో బిగడి గేల। బేటా అపనా దోస్తకేఁ కహలక- “భగవాన శ్రీ కృష్ణకేఁ సోలహ హజార రానీ ఛలని తఁ దస-బీససఁ సంబంధ రాఖబ కేనా అధలాహ హఏత?”
తహినా బేటియో అపన బహినాకేఁ కహలక- “కున్తీకేఁ కుమారియేమే బేటా భేలై జే శ్రేష్ఠ నారీక శ్రేణీమే ఛథి తఖన హమ కోన అధలా కాజ కరై ఛీ।”
ఆబ ప్రశ్న ఉఠైత జే ఏనా కిఏక భేల?
అఖన ధరి జే కథా శ్రవణక వ్యవహార అఛి ఓ అపూర్ణ అఛి। దృష్టికోణ బదలైక లేల ఏహేన ప్రభావీ వాతావరణ బనబఏ పడత జఇమే కథా చర్చ ఆ క్రియామే సముచిత సమన్వయ హేబాక చాహియే। తఖనే దృష్టికోణ బదలత ఆ సముచిత ఉపయోగీ బనత।
జాతి నై పాని
బుద్ధదేవక ప్రముఖ శిష్య ఆనంద శ్రావస్తీమే భిక్షాటన కరైత రహథి। గరమీ మాస తఁఏ రౌదో తీఖ। హునకా పియాస లగలని। లగమే పానిక కోనో జోగార నై దేఖ కిఛు ఆగూ బఢలాహ। ఏకటా యువతీకేఁ ఇనారపర పాని భరైత దేఖలఖిన। పాని దేఖ మనమే సవుర భేలని। ఇనార లగ పహుఁచ ఓఇ యువతీకేఁ ఆనంద కహలఖిన- “దాయ, బడ జోర ప్యాస లగల అఛి, కనీ పాని పియాఉ?”
పాని నై దఽ ఓ యువతీ కహలకని- “సాధుబాబా, హమ చండాలక బేటీ ఛీ, హమ్మర ఛుబల పాని కేనా పీబ?”
కనీ కాల గుమ్మ రహి ఆనంద కహలఖిన- “బుచ్చీ, హమ తోరా తఁ జాతి నై పుఛలిఅ। పాని మంగలియహ।”
పియాససఁ తరసైత ఆనందకేఁ దేఖ ఓఇ యువతీకేఁ దయా లగల। ముదా మనమే విచిత్ర ద్వన్ద్వ ఉపైక గేలై। అంతమే ఓ పాని భరి ఆనందకేఁ దేలకని పాని పీబ ఆనంద తృప్త భఽ గేలాహ।
మహాత్మా నారాయణ స్వామీ కహనే ఛథి జే జాతి-పాతి ఆ అస్పృశ్యతాక బంధన హిన్దూ జాతిక లేల కలంక ఛీ। యఏహ బంధన సభ జాతికేఁ ఛిన్న-భిన్న కేనే అఛి। ఏకరే చలైత సభ జాతిక బీచ ఘృణా ఆ ద్వేష పసరల అఛి।
ఊఁచ-నీచ
ఏక రాతి, జఖన పుజేగరీ మందిరక కేబాడ బన్న కఽ చలి గేల, స్తమ్భక మానే ఖూటాక పాథర దేవమూర్తి బనల పాథరసఁ పుఛలక- “కీ భాయ, హమ సభ తఁ ఏక్కే పహాడక పాథర ఛీ। ఫేర అహాఁక పూజా హోఇఏ ఆ హమ జే మకానక -మందిరక- భార ఉఠైనే ఛీ సే హమ్మర కోనో మోజరే నై?”
దేవతాక ఆసనపర బైసల పాథర మనే మన విచార కరఏ లగల। ముదా ప్రశ్నక జబాబ నై బుఝి కహలక- “భాయ, హమ ఐ రహస్యకేఁ నై జనైత ఛీ। పుజేగరీ విద్వాన ఛథి, హునకాసఁ బుఝి కాల్హి కహబహ।”
ప్రాతఃకాల పుజేగరీ ఆబి పూజా కరఏ లగల। ఫూల-పాత చఢా, దునూ హాథ జోడి పుజేగరీ ధియాన కేలని కి దేవ పాథర పుఛలఖిన- “మందిరమే జతే పాథర అఛి సభ తఁ గుణ-జాతిసఁ ఏక్కే అఛి। ఫేర హమ కిఏక పూజనీఏ ఛీ?”
పుజేగరీ- “హే దేవ! అపనే బడ పైఘ బాత పుఛలౌం। ఏక గుణ, ఘర్మ ఆ జాతిక సభ వస్తుక ఉపయోగ ఏక్కే పదక లేల హోయ, ఈ సర్వథా అసంభవ అఛి। ప్రకృతి కకరో ఏక రంగ నై రహఏ దైత అఛి। జే మనుష్యోమే అఛి। బహుతో మనుష్యమే ఏక తరహక ప్రతిభా ఆ గుణ-ఘర్మ హోఇత। ముదా ఓహూమే అపన శ్రేష్ఠ కర్మక కారణే కియో సభసఁ ఆగూ బఢి జాఇత ఆ కియో పాఛూ పడి జాఇత। తఁఏ ఏకర అర్థ ఈ నై జే ఓ -పాఛు పడల- అపనాకేఁ హేయ బుఝఏ। కిఏక తఁ పరివర్తన సృష్టిక నియమ ఛిఐ। ఆఇ జే ఊపర అఛి ఓ కాల్హియో ఊపరే రహత, ఏకర కోనో గారంటీ నై ఛై। తహినా జే నిచ్చాఁ అఛి ఓ సభ దిన నిచ్చేఁ రహత, సేహో బాత నై।”
పాగలఖానా
ఏకటా ఛోట-ఛీన దేశ ఆనన్ద లోక। దేశమే లోకక సంఖ్యా జమీనే అనుకూల। ఉర్వర మాటి మీఠ పాని, మధుర హవాక మిలాన తఁఏ మనుక్ఖసఁ లఽ కఽ గాఛ-విరిఛ, ఫల-ఫూల, జీవ-జన్తు ధరి ఆనందసఁ రహైత। దునియాఁక ఆన దేశమే తఁ ఢేరో సమ్ప్రదాయ అఛి ముదా ఓఇ దేశమే దుఇయేటా। దూ సమ్ప్రదాయ రహనౌం కహియో అపనామే ఝగడా-ఝంఝట నై హోఇత। ఏక్కే ఇనారక పాని పీబైత, ఏక్కే పోఖరిమే నహాఇత। ఏక్కే స్కూలమే పఢైత ఆ మౌకా-కుమౌకా ఏక్కే జహలోమే రహైత। తతబే నై బాఢి, రౌదీ, బిహాడి, శీతలహరీ సేహో సంగే ఝేలైత।
ఏక దిన దునూ సమ్ప్రదాఇక బీచ, ఏకటా గామమే ఝగడా ఐ లేల భఽ గేలై జే దునూ అపన-అపన సమ్ప్రదాయకేఁ దోసరసఁ పైఘ కహఏ లగలై। ఏక ఠామసఁ ఝగడా శురూ భేల ఆ సగరే దేశ పసరి గేల। ఝగడోక రూప బదలఏ లగలై। గారి-గరోబలిసఁ పటకా-పటకీ హోఇత ఖూన-ఖచ్చర హుఅఏ లగలై। అంతమే దునూ సమ్ప్రదాయ దూ దేశ బనా లేలక।
దునూ దేశక సిపాహీ సీమాపర బాఁసక ఖూటా గారి-గారి సీమాన కాఇమ కరఏ లగల। అధాసఁ జఖన ఆగూ బఢల తఁ సీమాపర ఏకటా పాగలఖానా పడైత రహఏ।
దునూ దేశక సిపాహీ పగలఖన్నాక బగలమే బైస బిచారఏ లగల జే ఐఠామ కోనా సీమా కాఇమ కరబ? దునూమే సఁ కియో అపనా దిస పగలఖన్నా లేమఏ నై చాహైత। దునూక బీచ వివాద శురూ భేల। దునూ అపన కాజ రోకి అపనా-అపనా సరకారకేఁ ఖబరి దేలక। సరకార పాగలక సంఖ్యా పతా లగబఏ చాహలక జే దునూ సమ్ప్రదాయక కతే-కతే పాగల అఛి। తై లేల ఆదేశ దేలక। దునూ దేశక సిపాహీ మిల కఽ పాగలఖానా జా పూఛలక- “అపన-అపన సమ్ప్రదాఇక నాఓం కహూ?”
సభ పాగల హల్లా కరైత కహఏ లగలై- “అరే బేకూఫ, భాగ ఏతఽ సఁ హమ సభ ఏక ఛీ ఆ ఏక రహబ।”
