౧.భారత ఆ నేపాలక మైథిలీ భాషా-వైజ్ఞానిక లోకని ద్వారా బనాఓల మానక శైలీ ఆ ౨.మైథిలీమే భాషా సమ్పాదన పాఠ్యక్రమ
౧.నేపాల ఆ భారతక మైథిలీ భాషా-వైజ్ఞానిక లోకని ద్వారా బనాఓల మానక శైలీ
౧.౧. నేపాలక మైథిలీ భాషా వైజ్ఞానిక లోకని ద్వారా బనాఓల మానక ఉచ్చారణ ఆ లేఖన శైలీ
౧.౧. నేపాలక మైథిలీ భాషా వైజ్ఞానిక లోకని ద్వారా బనాఓల మానక ఉచ్చారణ ఆ లేఖన శైలీ
(భాషాశాస్త్రీ డా. రామావతార యాదవక ధారణాకేఁ పూర్ణ రూపసఁ సఙ్గ లఽ నిర్ధారిత)
మైథిలీమే ఉచ్చారణ తథా లేఖన
౧.పఞ్చమాక్షర ఆ అనుస్వార: పఞ్చమాక్షరాన్తర్గత ఙ, ఞ, ణ, న ఏవం మ అబైత అఛి। సంస్కృత భాషాక అనుసార శబ్దక అన్తమే జాహి వర్గక అక్షర రహైత అఛి ఓహీ వర్గక పఞ్చమాక్షర అబైత అఛి। జేనా-
అఙ్క (క వర్గక రహబాక కారణే అన్తమే ఙ్ ఆఏల అఛి।)
పఞ్చ (చ వర్గక రహబాక కారణే అన్తమే ఞ్ ఆఏల అఛి।)
ఖణ్డ (ట వర్గక రహబాక కారణే అన్తమే ణ్ ఆఏల అఛి।)
సన్ధి (త వర్గక రహబాక కారణే అన్తమే న్ ఆఏల అఛి।)
ఖమ్భ (ప వర్గక రహబాక కారణే అన్తమే మ్ ఆఏల అఛి।)
ఉపర్యుక్త బాత మైథిలీమే కమ దేఖల జాఇత అఛి। పఞ్చమాక్షరక బదలామే అధికాంశ జగహపర అనుస్వారక ప్రయోగ దేఖల జాఇఛ। జేనా- అంక, పంచ, ఖండ, సంధి, ఖంభ ఆది। వ్యాకరణవిద పణ్డిత గోవిన్ద ఝాక కహబ ఛని జే కవర్గ, చవర్గ ఆ టవర్గసఁ పూర్వ అనుస్వార లిఖల జాఏ తథా తవర్గ ఆ పవర్గసఁ పూర్వ పఞ్చమాక్షరే లిఖల జాఏ। జేనా- అంక, చంచల, అండా, అన్త తథా కమ్పన। ముదా హిన్దీక నికట రహల ఆధునిక లేఖక ఏహి బాతకేఁ నహి మానైత ఛథి। ఓ లోకని అన్త ఆ కమ్పనక జగహపర సేహో అంత ఆ కంపన లిఖైత దేఖల జాఇత ఛథి।
నవీన పద్ధతి కిఛు సువిధాజనక అవశ్య ఛైక। కిఏక తఁ ఏహిమే సమయ ఆ స్థానక బచత హోఇత ఛైక। ముదా కతోక బేర హస్తలేఖన వా ముద్రణమే అనుస్వారక ఛోట సన బిన్దు స్పష్ట నహి భేలాసఁ అర్థక అనర్థ హోఇత సేహో దేఖల జాఇత అఛి। అనుస్వారక ప్రయోగమే ఉచ్చారణ-దోషక సమ్భావనా సేహో తతబఏ దేఖల జాఇత అఛి। ఏతదర్థ కసఁ లఽ కఽ పవర్గ ధరి పఞ్చమాక్షరేక ప్రయోగ కరబ ఉచిత అఛి। యసఁ లఽ కఽ జ్ఞ ధరిక అక్షరక సఙ్గ అనుస్వారక ప్రయోగ కరబామే కతహు కోనో వివాద నహి దేఖల జాఇఛ।
౨.ఢ ఆ ఢ : ఢక ఉచ్చారణ “ర్ హ”జకాఁ హోఇత అఛి। అతః జతఽ “ర్ హ”క ఉచ్చారణ హో ఓతఽ మాత్ర ఢ లిఖల జాఏ। ఆన ఠామ ఖాలీ ఢ లిఖల జఏబాక చాహీ। జేనా-
ఢ = ఢాకీ, ఢేకీ, ఢీఠ, ఢేఉఆ, ఢఙ్గ, ఢేరీ, ఢాకని, ఢాఠ ఆది।
ఢ = పఢాఇ, బఢబ, గఢబ, మఢబ, బుఢబా, సాఁఢ, గాఢ, రీఢ, చాఁఢ, సీఢీ, పీఢీ ఆది।
ఉపర్యుక్త శబ్ద సభకేఁ దేఖలాసఁ ఈ స్పష్ట హోఇత అఛి జే సాధారణతయా శబ్దక శురూమే ఢ ఆ మధ్య తథా అన్తమే ఢ అబైత అఛి। ఇఏహ నియమ డ ఆ డక సన్దర్భ సేహో లాగూ హోఇత అఛి।
౩.వ ఆ బ : మైథిలీమే “వ”క ఉచ్చారణ బ కఏల జాఇత అఛి, ముదా ఓకరా బ రూపమే నహి లిఖల జఏబాక చాహీ। జేనా- ఉచ్చారణ : బైద్యనాథ, బిద్యా, నబ, దేబతా, బిష్ణు, బంశ, బన్దనా ఆది। ఏహి సభక స్థానపర క్రమశః వైద్యనాథ, విద్యా, నవ, దేవతా, విష్ణు, వంశ, వన్దనా లిఖబాక చాహీ। సామాన్యతయా వ ఉచ్చారణక లేల ఓ ప్రయోగ కఏల జాఇత అఛి। జేనా- ఓకీల, ఓజహ ఆది।
౪.య ఆ జ : కతహు-కతహు “య”క ఉచ్చారణ “జ”జకాఁ కరైత దేఖల జాఇత అఛి, ముదా ఓకరా జ నహి లిఖబాక చాహీ। ఉచ్చారణమే యజ్ఞ, జది, జమునా, జుగ, జాబత, జోగీ, జదు, జమ ఆది కహల జాఏబలా శబ్ద సభకేఁ క్రమశః యజ్ఞ, యది, యమునా, యుగ, యావత, యోగీ, యదు, యమ లిఖబాక చాహీ।
౫.ఏ ఆ య : మైథిలీక వర్తనీమే ఏ ఆ య దునూ లిఖల జాఇత అఛి।
ప్రాచీన వర్తనీ- కఏల, జాఏ, హోఏత, మాఏ, భాఏ, గాఏ ఆది।
నవీన వర్తనీ- కయల, జాయ, హోయత, మాయ, భాయ, గాయ ఆది।
సామాన్యతయా శబ్దక శురూమే ఏ మాత్ర అబైత అఛి। జేనా ఏహి, ఏనా, ఏకర, ఏహన ఆది। ఏహి శబ్ద సభక స్థానపర యహి, యనా, యకర, యహన ఆదిక ప్రయోగ నహి కరబాక చాహీ। యద్యపి మైథిలీభాషీ థారూ సహిత కిఛు జాతిమే శబ్దక ఆరమ్భోమే “ఏ”కేఁ య కహి ఉచ్చారణ కఏల జాఇత అఛి।
ఏ ఆ “య”క ప్రయోగక సన్దర్భమే ప్రాచీనే పద్ధతిక అనుసరణ కరబ ఉపయుక్త మాని ఏహి పుస్తకమే ఓకరే ప్రయోగ కఏల గేల అఛి। కిఏక తఁ దునూక లేఖనమే కోనో సహజతా ఆ దురూహతాక బాత నహి అఛి। ఆ మైథిలీక సర్వసాధారణక ఉచ్చారణ-శైలీ యక అపేక్షా ఏసఁ బేసీ నికట ఛైక। ఖాస కఽ కఏల, హఏబ ఆది కతిపయ శబ్దకేఁ కైల, హైబ ఆది రూపమే కతహు-కతహు లిఖల జాఏబ సేహో “ఏ”క ప్రయోగకేఁ బేసీ సమీచీన ప్రమాణిత కరైత అఛి।
౬.హి, హు తథా ఏకార, ఓకార : మైథిలీక ప్రాచీన లేఖన-పరమ్పరామే కోనో బాతపర బల దైత కాల శబ్దక పాఛాఁ హి, హు లగాఓల జాఇత ఛైక। జేనా- హునకహి, అపనహు, ఓకరహు, తత్కాలహి, చోట్టహి, ఆనహు ఆది। ముదా ఆధునిక లేఖనమే హిక స్థానపర ఏకార ఏవం హుక స్థానపర ఓకారక ప్రయోగ కరైత దేఖల జాఇత అఛి। జేనా- హునకే, అపనో, తత్కాలే, చోట్టే, ఆనో ఆది।
౭.ష తథా ఖ : మైథిలీ భాషామే అధికాంశతః షక ఉచ్చారణ ఖ హోఇత అఛి। జేనా- షడ్యన్త్ర (ఖడయన్త్ర), షోడశీ (ఖోడశీ), షట్కోణ (ఖటకోణ), వృషేశ (వృఖేశ), సన్తోష (సన్తోఖ) ఆది।
౮.ధ్వని-లోప : నిమ్నలిఖిత అవస్థామే శబ్దసఁ ధ్వని-లోప భఽ జాఇత అఛి:
(క) క్రియాన్వయీ ప్రత్యయ అయమే య వా ఏ లుప్త భఽ జాఇత అఛి। ఓహిమే సఁ పహినే అక ఉచ్చారణ దీర్ఘ భఽ జాఇత అఛి। ఓకర ఆగాఁ లోప-సూచక చిహ్న వా వికారీ (’ / ఽ) లగాఓల జాఇఛ। జేనా-
పూర్ణ రూప : పఢఏ (పఢయ) గేలాహ, కఏ (కయ) లేల, ఉఠఏ (ఉఠయ) పడతౌక।
అపూర్ణ రూప : పఢ’ గేలాహ, క’ లేల, ఉఠ’ పడతౌక।
పఢఽ గేలాహ, కఽ లేల, ఉఠఽ పడతౌక।
(ఖ) పూర్వకాలిక కృత ఆయ (ఆఏ) ప్రత్యయమే య (ఏ) లుప్త భఽ జాఇఛ, ముదా లోప-సూచక వికారీ నహి లగాఓల జాఇఛ। జేనా-
పూర్ణ రూప : ఖాఏ (య) గేల, పఠాయ (ఏ) దేబ, నహాఏ (య) అఏలాహ।
అపూర్ణ రూప : ఖా గేల, పఠా దేబ, నహా అఏలాహ।
(గ) స్త్రీ ప్రత్యయ ఇక ఉచ్చారణ క్రియాపద, సంజ్ఞా, ఓ విశేషణ తీనూమే లుప్త భఽ జాఇత అఛి। జేనా-
పూర్ణ రూప : దోసరి మాలిని చలి గేలి।
అపూర్ణ రూప : దోసర మాలిన చలి గేల।
(ఘ) వర్తమాన కృదన్తక అన్తిమ త లుప్త భఽ జాఇత అఛి। జేనా-
పూర్ణ రూప : పఢైత అఛి, బజైత అఛి, గబైత అఛి।
అపూర్ణ రూప : పఢై అఛి, బజై అఛి, గబై అఛి।
(ఙ) క్రియాపదక అవసాన ఇక, ఉక, ఐక తథా హీకమే లుప్త భఽ జాఇత అఛి। జేనా-
పూర్ణ రూప: ఛియౌక, ఛియైక, ఛహీక, ఛౌక, ఛైక, అబితైక, హోఇక।
అపూర్ణ రూప : ఛియౌ, ఛియై, ఛహీ, ఛౌ, ఛై, అబితై, హోఇ।
(చ) క్రియాపదీయ ప్రత్యయ న్హ, హు తథా హకారక లోప భఽ జాఇఛ। జేనా-
పూర్ణ రూప : ఛన్హి, కహలన్హి, కహలహుఁ, గేలహ, నహి।
అపూర్ణ రూప : ఛని, కహలని, కహలౌఁ, గేలఽ, నఇ, నఞి, నై।
౯.ధ్వని స్థానాన్తరణ : కోనో-కోనో స్వర-ధ్వని అపనా జగహసఁ హటి కఽ దోసర ఠామ చలి జాఇత అఛి। ఖాస కఽ హ్రస్వ ఇ ఆ ఉక సమ్బన్ధమే ఈ బాత లాగూ హోఇత అఛి। మైథిలీకరణ భఽ గేల శబ్దక మధ్య వా అన్తమే జఁ హ్రస్వ ఇ వా ఉ ఆబఏ తఁ ఓకర ధ్వని స్థానాన్తరిత భఽ ఏక అక్షర ఆగాఁ ఆబి జాఇత అఛి। జేనా- శని (శఇన), పాని (పాఇన), దాలి ( దాఇల), మాటి (మాఇట), కాఛు (కాఉఛ), మాసు (మాఉస) ఆది। ముదా తత్సమ శబ్ద సభమే ఈ నిఅమ లాగూ నహి హోఇత అఛి। జేనా- రశ్మికేఁ రఇశ్మ ఆ సుధాంశుకేఁ సుధాఉంస నహి కహల జా సకైత అఛి।
౧౦.హలన్త(్)క ప్రయోగ : మైథిలీ భాషామే సామాన్యతయా హలన్త (్)క ఆవశ్యకతా నహి హోఇత అఛి। కారణ జే శబ్దక అన్తమే అ ఉచ్చారణ నహి హోఇత అఛి। ముదా సంస్కృత భాషాసఁ జహినాక తహినా మైథిలీమే ఆఏల (తత్సమ) శబ్ద సభమే హలన్త ప్రయోగ కఏల జాఇత అఛి। ఏహి పోథీమే సామాన్యతయా సమ్పూర్ణ శబ్దకేఁ మైథిలీ భాషా సమ్బన్ధీ నిఅమ అనుసార హలన్తవిహీన రాఖల గేల అఛి। ముదా వ్యాకరణ సమ్బన్ధీ ప్రయోజనక లేల అత్యావశ్యక స్థానపర కతహు-కతహు హలన్త దేల గేల అఛి। ప్రస్తుత పోథీమే మథిలీ లేఖనక ప్రాచీన ఆ నవీన దునూ శైలీక సరల ఆ సమీచీన పక్ష సభకేఁ సమేటి కఽ వర్ణ-విన్యాస కఏల గేల అఛి। స్థాన ఆ సమయమే బచతక సఙ్గహి హస్త-లేఖన తథా తకనీకీ దృష్టిసఁ సేహో సరల హోబఽబలా హిసాబసఁ వర్ణ-విన్యాస మిలాఓల గేల అఛి। వర్తమాన సమయమే మైథిలీ మాతృభాషీ పర్యన్తకేఁ ఆన భాషాక మాధ్యమసఁ మైథిలీక జ్ఞాన లేబఽ పడి రహల పరిప్రేక్ష్యమే లేఖనమే సహజతా తథా ఏకరూపతాపర ధ్యాన దేల గేల అఛి। తఖన మైథిలీ భాషాక మూల విశేషతా సభ కుణ్ఠిత నహి హోఇక, తాహూ దిస లేఖక-మణ్డల సచేత అఛి। ప్రసిద్ధ భాషాశాస్త్రీ డా. రామావతార యాదవక కహబ ఛని జే సరలతాక అనుసన్ధానమే ఏహన అవస్థా కిన్నహు నే ఆబఽ దేబాక చాహీ జే భాషాక విశేషతా ఛాఁహమే పడి జాఏ।
-(భాషాశాస్త్రీ డా. రామావతార యాదవక ధారణాకేఁ పూర్ణ రూపసఁ సఙ్గ లఽ నిర్ధారిత)
౧.౨. మైథిలీ అకాదమీ, పటనా ద్వారా నిర్ధారిత మైథిలీ లేఖన-శైలీ
౧. జే శబ్ద మైథిలీ-సాహిత్యక ప్రాచీన కాలసఁ ఆఇ ధరి జాహి వర్త్తనీమే ప్రచలిత అఛి, సే సామాన్యతః తాహి వర్త్తనీమే లిఖల జాయ- ఉదాహరణార్థ-
గ్రాహ్య
ఏఖన
ఠామ
జకర, తకర
తనికర
అఛి
అగ్రాహ్య
అఖన, అఖని, ఏఖేన, అఖనీ
ఠిమా, ఠినా, ఠమా
జేకర, తేకర
తినకర। (వైకల్పిక రూపేఁ గ్రాహ్య)
ఐఛ, అహి, ఏ।
౨. నిమ్నలిఖిత తీన ప్రకారక రూప వైకల్పికతయా అపనాఓల జాయ: భఽ గేల, భయ గేల వా భఏ గేల। జా రహల అఛి, జాయ రహల అఛి, జాఏ రహల అఛి। కర’ గేలాహ, వా కరయ గేలాహ వా కరఏ గేలాహ।
౩. ప్రాచీన మైథిలీక ‘న్హ’ ధ్వనిక స్థానమే ‘న’ లిఖల జాయ సకైత అఛి యథా కహలని వా కహలన్హి।
౪. ‘ఐ’ తథా ‘ఔ’ తతయ లిఖల జాయ జత’ స్పష్టతః ‘అఇ’ తథా ‘అఉ’ సదృశ ఉచ్చారణ ఇష్ట హో। యథా- దేఖైత, ఛలైక, బౌఆ, ఛౌక ఇత్యాది।
౫. మైథిలీక నిమ్నలిఖిత శబ్ద ఏహి రూపే ప్రయుక్త హోయత: జైహ, సైహ, ఇఏహ, ఓఐహ, లైహ తథా దైహ।
౬. హ్ర్స్వ ఇకారాంత శబ్దమే ‘ఇ’ కే లుప్త కరబ సామాన్యతః అగ్రాహ్య థిక। యథా- గ్రాహ్య దేఖి ఆబహ, మాలిని గేలి (మనుష్య మాత్రమే)।
౭. స్వతంత్ర హ్రస్వ ‘ఏ’ వా ‘య’ ప్రాచీన మైథిలీక ఉద్ధరణ ఆదిమే తఁ యథావత రాఖల జాయ, కింతు ఆధునిక ప్రయోగమే వైకల్పిక రూపేఁ ‘ఏ’ వా ‘య’ లిఖల జాయ। యథా:- కయల వా కఏల, అయలాహ వా అఏలాహ, జాయ వా జాఏ ఇత్యాది।
౮. ఉచ్చారణమే దూ స్వరక బీచ జే ‘య’ ధ్వని స్వతః ఆబి జాఇత అఛి తకరా లేఖమే స్థాన వైకల్పిక రూపేఁ దేల జాయ। యథా- ధీఆ, అఢైఆ, విఆహ, వా ధీయా, అఢైయా, బియాహ।
౯. సానునాసిక స్వతంత్ర స్వరక స్థాన యథాసంభవ ‘ఞ’ లిఖల జాయ వా సానునాసిక స్వర। యథా:- మైఞా, కనిఞా, కిరతనిఞా వా మైఆఁ, కనిఆఁ, కిరతనిఆఁ।
౧౦. కారకక విభక్త్తిక నిమ్నలిఖిత రూప గ్రాహ్య:- హాథకేఁ, హాథసఁ, హాథేఁ, హాథక, హాథమే। ’మే’ మే అనుస్వార సర్వథా త్యాజ్య థిక। ‘క’ క వైకల్పిక రూప ‘కేర’ రాఖల జా సకైత అఛి।
౧౧. పూర్వకాలిక క్రియాపదక బాద ‘కయ’ వా ‘కఏ’ అవ్యయ వైకల్పిక రూపేఁ లగాఓల జా సకైత అఛి। యథా:- దేఖి కయ వా దేఖి కఏ।
౧౨. మాఁగ, భాఁగ ఆదిక స్థానమే మాఙ, భాఙ ఇత్యాది లిఖల జాయ।
౧౩. అర్ద్ధ ‘న’ ఓ అర్ద్ధ ‘మ’ క బదలా అనుసార నహి లిఖల జాయ, కింతు ఛాపాక సువిధార్థ అర్ద్ధ ‘ఙ’ , ‘ఞ’, తథా ‘ణ’ క బదలా అనుస్వారో లిఖల జా సకైత అఛి। యథా:- అఙ్క, వా అంక, అఞ్చల వా అంచల, కణ్ఠ వా కంఠ।
౧౪. హలంత చిహ్న నిఅమతః లగాఓల జాయ, కింతు విభక్తిక సంగ అకారాంత ప్రయోగ కఏల జాయ। యథా:- శ్రీమాన్, కింతు శ్రీమానక।
౧౫. సభ ఏకల కారక చిహ్న శబ్దమే సటా క’ లిఖల జాయ, హటా క’ నహి, సంయుక్త విభక్తిక హేతు ఫరాక లిఖల జాయ, యథా ఘర పరక।
౧౬. అనునాసికకేఁ చన్ద్రబిన్దు ద్వారా వ్యక్త కయల జాయ। పరంతు ముద్రణక సువిధార్థ హి సమాన జటిల మాత్రాపర అనుస్వారక ప్రయోగ చన్ద్రబిన్దుక బదలా కయల జా సకైత అఛి। యథా- హిఁ కేర బదలా హిం।
౧౭. పూర్ణ విరామ పాసీసఁ ( । ) సూచిత కయల జాయ।
౧౮. సమస్త పద సటా క’ లిఖల జాయ, వా హాఇఫేనసఁ జోడి క’ , హటా క’ నహి।
౧౯. లిఅ తథా దిఅ శబ్దమే బికారీ (ఽ) నహి లగాఓల జాయ।
౨౦. అంక దేవనాగరీ రూపమే రాఖల జాయ।
౨౧.కిఛు ధ్వనిక లేల నవీన చిన్హ బనబాఓల జాయ। జా' ఈ నహి బనల అఛి తాబత ఏహి దునూ ధ్వనిక బదలా పూర్వవత్ అయ/ ఆయ/ అఏ/ ఆఏ/ ఆఓ/ అఓ లిఖల జాయ। ఆకి ఎ వా ఒ సఁ వ్యక్త కఏల జాయ।
హ./- గోవిన్ద ఝా ౧౧/౮/౭౬ శ్రీకాన్త ఠాకుర ౧౧/౮/౭౬ సురేన్ద్ర ఝా "సుమన" ౧౧/౦౮/౭౬
౨. మైథిలీమే భాషా సమ్పాదన పాఠ్యక్రమ
౧. జే శబ్ద మైథిలీ-సాహిత్యక ప్రాచీన కాలసఁ ఆఇ ధరి జాహి వర్త్తనీమే ప్రచలిత అఛి, సే సామాన్యతః తాహి వర్త్తనీమే లిఖల జాయ- ఉదాహరణార్థ-
గ్రాహ్య
ఏఖన
ఠామ
జకర, తకర
తనికర
అఛి
అగ్రాహ్య
అఖన, అఖని, ఏఖేన, అఖనీ
ఠిమా, ఠినా, ఠమా
జేకర, తేకర
తినకర। (వైకల్పిక రూపేఁ గ్రాహ్య)
ఐఛ, అహి, ఏ।
౨. నిమ్నలిఖిత తీన ప్రకారక రూప వైకల్పికతయా అపనాఓల జాయ: భఽ గేల, భయ గేల వా భఏ గేల। జా రహల అఛి, జాయ రహల అఛి, జాఏ రహల అఛి। కర’ గేలాహ, వా కరయ గేలాహ వా కరఏ గేలాహ।
౩. ప్రాచీన మైథిలీక ‘న్హ’ ధ్వనిక స్థానమే ‘న’ లిఖల జాయ సకైత అఛి యథా కహలని వా కహలన్హి।
౪. ‘ఐ’ తథా ‘ఔ’ తతయ లిఖల జాయ జత’ స్పష్టతః ‘అఇ’ తథా ‘అఉ’ సదృశ ఉచ్చారణ ఇష్ట హో। యథా- దేఖైత, ఛలైక, బౌఆ, ఛౌక ఇత్యాది।
౫. మైథిలీక నిమ్నలిఖిత శబ్ద ఏహి రూపే ప్రయుక్త హోయత: జైహ, సైహ, ఇఏహ, ఓఐహ, లైహ తథా దైహ।
౬. హ్ర్స్వ ఇకారాంత శబ్దమే ‘ఇ’ కే లుప్త కరబ సామాన్యతః అగ్రాహ్య థిక। యథా- గ్రాహ్య దేఖి ఆబహ, మాలిని గేలి (మనుష్య మాత్రమే)।
౭. స్వతంత్ర హ్రస్వ ‘ఏ’ వా ‘య’ ప్రాచీన మైథిలీక ఉద్ధరణ ఆదిమే తఁ యథావత రాఖల జాయ, కింతు ఆధునిక ప్రయోగమే వైకల్పిక రూపేఁ ‘ఏ’ వా ‘య’ లిఖల జాయ। యథా:- కయల వా కఏల, అయలాహ వా అఏలాహ, జాయ వా జాఏ ఇత్యాది।
౮. ఉచ్చారణమే దూ స్వరక బీచ జే ‘య’ ధ్వని స్వతః ఆబి జాఇత అఛి తకరా లేఖమే స్థాన వైకల్పిక రూపేఁ దేల జాయ। యథా- ధీఆ, అఢైఆ, విఆహ, వా ధీయా, అఢైయా, బియాహ।
౯. సానునాసిక స్వతంత్ర స్వరక స్థాన యథాసంభవ ‘ఞ’ లిఖల జాయ వా సానునాసిక స్వర। యథా:- మైఞా, కనిఞా, కిరతనిఞా వా మైఆఁ, కనిఆఁ, కిరతనిఆఁ।
౧౦. కారకక విభక్త్తిక నిమ్నలిఖిత రూప గ్రాహ్య:- హాథకేఁ, హాథసఁ, హాథేఁ, హాథక, హాథమే। ’మే’ మే అనుస్వార సర్వథా త్యాజ్య థిక। ‘క’ క వైకల్పిక రూప ‘కేర’ రాఖల జా సకైత అఛి।
౧౧. పూర్వకాలిక క్రియాపదక బాద ‘కయ’ వా ‘కఏ’ అవ్యయ వైకల్పిక రూపేఁ లగాఓల జా సకైత అఛి। యథా:- దేఖి కయ వా దేఖి కఏ।
౧౨. మాఁగ, భాఁగ ఆదిక స్థానమే మాఙ, భాఙ ఇత్యాది లిఖల జాయ।
౧౩. అర్ద్ధ ‘న’ ఓ అర్ద్ధ ‘మ’ క బదలా అనుసార నహి లిఖల జాయ, కింతు ఛాపాక సువిధార్థ అర్ద్ధ ‘ఙ’ , ‘ఞ’, తథా ‘ణ’ క బదలా అనుస్వారో లిఖల జా సకైత అఛి। యథా:- అఙ్క, వా అంక, అఞ్చల వా అంచల, కణ్ఠ వా కంఠ।
౧౪. హలంత చిహ్న నిఅమతః లగాఓల జాయ, కింతు విభక్తిక సంగ అకారాంత ప్రయోగ కఏల జాయ। యథా:- శ్రీమాన్, కింతు శ్రీమానక।
౧౫. సభ ఏకల కారక చిహ్న శబ్దమే సటా క’ లిఖల జాయ, హటా క’ నహి, సంయుక్త విభక్తిక హేతు ఫరాక లిఖల జాయ, యథా ఘర పరక।
౧౬. అనునాసికకేఁ చన్ద్రబిన్దు ద్వారా వ్యక్త కయల జాయ। పరంతు ముద్రణక సువిధార్థ హి సమాన జటిల మాత్రాపర అనుస్వారక ప్రయోగ చన్ద్రబిన్దుక బదలా కయల జా సకైత అఛి। యథా- హిఁ కేర బదలా హిం।
౧౭. పూర్ణ విరామ పాసీసఁ ( । ) సూచిత కయల జాయ।
౧౮. సమస్త పద సటా క’ లిఖల జాయ, వా హాఇఫేనసఁ జోడి క’ , హటా క’ నహి।
౧౯. లిఅ తథా దిఅ శబ్దమే బికారీ (ఽ) నహి లగాఓల జాయ।
౨౦. అంక దేవనాగరీ రూపమే రాఖల జాయ।
౨౧.కిఛు ధ్వనిక లేల నవీన చిన్హ బనబాఓల జాయ। జా' ఈ నహి బనల అఛి తాబత ఏహి దునూ ధ్వనిక బదలా పూర్వవత్ అయ/ ఆయ/ అఏ/ ఆఏ/ ఆఓ/ అఓ లిఖల జాయ। ఆకి ఎ వా ఒ సఁ వ్యక్త కఏల జాయ।
హ./- గోవిన్ద ఝా ౧౧/౮/౭౬ శ్రీకాన్త ఠాకుర ౧౧/౮/౭౬ సురేన్ద్ర ఝా "సుమన" ౧౧/౦౮/౭౬
౨. మైథిలీమే భాషా సమ్పాదన పాఠ్యక్రమ
౨.౧. ఉచ్చారణ నిర్దేశ: (బోల్డ కఏల రూప గ్రాహ్య):-
దన్త న క ఉచ్చారణమే దాఁతమే జీహ సటత- జేనా బాజూ నామ , ముదా ణ క ఉచ్చారణమే జీహ మూర్ధామే సటత (నై సటైఏ తఁ ఉచ్చారణ దోష అఛి)- జేనా బాజూ గణేశ। తాలవ్య శమే జీహ తాలుసఁ , షమే మూర్ధాసఁ ఆ దన్త సమే దాఁతసఁ సటత। నిశాఁ, సభ ఆ శోషణ బాజి కఽ దేఖూ। మైథిలీమే ష కేఁ వైదిక సంస్కృత జకాఁ ఖ సేహో ఉచ్చరిత కఏల జాఇత అఛి, జేనా వర్షా, దోష। య అనేకో స్థానపర జ జకాఁ ఉచ్చరిత హోఇత అఛి ఆ ణ డ జకాఁ (యథా సంయోగ ఆ గణేశ సంజోగ ఆ
గడేస ఉచ్చరిత హోఇత అఛి)। మైథిలీమే వ క ఉచ్చారణ బ, శ క ఉచ్చారణ స ఆ య క ఉచ్చారణ జ సేహో హోఇత అఛి।
ఓహినా హ్రస్వ ఇ బేశీకాల మైథిలీమే పహినే బాజల జాఇత అఛి కారణ దేవనాగరీమే ఆ మిథిలాక్షరమే హ్రస్వ ఇ అక్షరక పహినే లిఖలో జాఇత ఆ బాజలో జఏబాక చాహీ। కారణ జే హిన్దీమే ఏకర దోషపూర్ణ ఉచ్చారణ హోఇత అఛి (లిఖల తఁ పహినే జాఇత అఛి ముదా బాజల బాదమే జాఇత అఛి), సే శిక్షా పద్ధతిక దోషక కారణ హమ సభ ఓకర ఉచ్చారణ దోషపూర్ణ ఢంగసఁ కఽ రహల ఛీ।
అఛి- అ ఇ ఛ ఐఛ (ఉచ్చారణ)
ఛథి- ఛ ఇ థ – ఛైథ (ఉచ్చారణ)
పహుఁచి- ప హుఁ ఇ చ (ఉచ్చారణ)
ఆబ అ ఆ ఇ ఈ ఏ ఐ ఓ ఔ అం అః ఋ ఐ సభ లేల మాత్రా సేహో అఛి, ముదా ఐమే ఈ ఐ ఓ ఔ అం అః ఋ కేఁ సంయుక్తాక్షర రూపమే గలత రూపమే ప్రయుక్త ఆ ఉచ్చరిత కఏల జాఇత అఛి। జేనా ఋ కేఁ రీ రూపమే ఉచ్చరిత కరబ। ఆ దేఖియౌ- ఐ లేల దేఖిఔ క ప్రయోగ అనుచిత। ముదా దేఖిఐ లేల దేఖియై అనుచిత। క్ సఁ హ్ ధరి అ సమ్మిలిత భేలాసఁ క సఁ హ బనైత అఛి, ముదా ఉచ్చారణ కాల హలన్త యుక్త శబ్దక అన్తక ఉచ్చారణక ప్రవృత్తి బఢల అఛి, ముదా హమ జఖన మనోజమే జ్ అన్తమే బజైత ఛీ, తఖనో పురనకా లోకకేఁ బజైత సునబన్హి- మనోజఽ, వాస్తవమే ఓ అ యుక్త జ్ = జ బజై ఛథి।
ఫేర జ్ఞ అఛి జ్ ఆ ఞ క సంయుక్త ముదా గలత ఉచ్చారణ హోఇత అఛి- గ్య। ఓహినా క్ష అఛి క్ ఆ ష క సంయుక్త ముదా ఉచ్చారణ హోఇత అఛి ఛ। ఫేర శ్ ఆ ర క సంయుక్త అఛి శ్ర ( జేనా శ్రమిక) ఆ స్ ఆ ర క సంయుక్త అఛి స్ర (జేనా మిస్ర)। త్ర భేల త+ర ।
ఉచ్చారణక ఓడియో ఫాఇల విదేహ ఆర్కాఇవ http://www.videha.co.in/ పర ఉపలబ్ధ అఛి। ఫేర కేఁ / సఁ / పర పూర్వ అక్షరసఁ సటా కఽ లిఖూ ముదా తఁ / కఽ హటా కఽ। ఐమే సఁ మే పహిల సటా కఽ లిఖూ ఆ బాదబలా హటా కఽ। అంకక బాద టా లిఖూ సటా కఽ ముదా అన్య ఠామ టా లిఖూ హటా కఽ– జేనా
ఛహటా ముదా సభ టా। ఫేర ౬అ మ సాతమ లిఖూ- ఛఠమ సాతమ నై। ఘరబలామే బలా ముదా ఘరవాలీమే వాలీ ప్రయుక్త కరూ।
రహఏ-
రహై ముదా సకైఏ (ఉచ్చారణ సకై-ఏ)।
ముదా కఖనో కాల రహఏ ఆ రహై మే అర్థ భిన్నతా సేహో, జేనా సే కమ్మో జగహమే పార్కింగ కరబాక అభ్యాస రహై ఓకరా। పుఛలాపర పతా లాగల జే ఢునఢున నామ్నా ఈ డ్రాఇవర కనాట ప్లేసక పార్కింగమే కాజ కరైత రహఏ।
ఛలై, ఛలఏ మే సేహో ఐ తరహక భేల। ఛలఏ క ఉచ్చారణ ఛల-ఏ సేహో।
సంయోగనే- (ఉచ్చారణ సంజోగనే)
కేఁ/ కఽ
కేర- క (
కేర క ప్రయోగ గద్యమే నై కరూ , పద్యమే కఽ సకై ఛీ। )
క (జేనా రామక)
–రామక ఆ సంగే (ఉచ్చారణ రామ కే / రామ కఽ సేహో)
సఁ- సఽ (ఉచ్చారణ)
చన్ద్రబిన్దు ఆ అనుస్వార- అనుస్వారమే కంఠ ధరిక ప్రయోగ హోఇత అఛి ముదా చన్ద్రబిన్దుమే నై। చన్ద్రబిన్దుమే కనేక ఏకారక సేహో ఉచ్చారణ హోఇత అఛి- జేనా రామసఁ- (ఉచ్చారణ రామ సఽ) రామకేఁ- (ఉచ్చారణ రామ కఽ/ రామ కే సేహో)।
కేఁ జేనా రామకేఁ భేల హిన్దీక కో (రామ కో)- రామ కో= రామకేఁ
క జేనా రామక భేల హిన్దీక కా ( రామ కా) రామ కా= రామక
కఽ జేనా జా కఽ భేల హిన్దీక కర ( జా కర) జా కర= జా కఽ
సఁ భేల హిన్దీక సే (రామ సే) రామ సే= రామసఁ
సఽ , తఽ , త , కేర (గద్యమే) ఏే చారూ శబ్ద సబహక ప్రయోగ అవాంఛిత।
కే దోసర అర్థేఁ ప్రయుక్త భఽ సకైఏ- జేనా, కే కహలక? విభక్తి “క”క బదలా ఏకర ప్రయోగ అవాంఛిత।
నఞి, నహి, నై, నఇ, నఁఇ, నఇఁ, నఇం ఐ సభక ఉచ్చారణ ఆ లేఖన - నై
త్త్వ క బదలామే త్వ జేనా మహత్వపూర్ణ (మహత్త్వపూర్ణ నై) జతఏ అర్థ బదలి జాఏ ఓతహి మాత్ర తీన అక్షరక సంయుక్తాక్షరక ప్రయోగ ఉచిత। సమ్పతి- ఉచ్చారణ స మ్ప ఇ త (సమ్పత్తి నై- కారణ సహీ ఉచ్చారణ ఆసానీసఁ సమ్భవ నై)। ముదా సర్వోత్తమ (సర్వోతమ నై)।
రాష్ట్రియ (రాష్ట్రీయ నై)
సకైఏ/ సకై (అర్థ పరివర్తన)
పోఛైలే/ పోఛై లేల/ పోఛఏ లేల
పోఛైఏ/ పోఛఏ/ (అర్థ పరివర్తన) పోఛఏ/ పోఛై
ఓ లోకని ( హటా కఽ, ఓ మే బికారీ నై)
ఓఇ/ ఓహి
ఓహిలే/
ఓహి లేల/ ఓహీ లఽ
జఏబేఁ/ బైసబేఁ
పఁచభఇయాఁ
దేఖియౌక/ (దేఖిఔక నై- తహినా అ మే హ్రస్వ ఆ దీర్ఘక మాత్రాక ప్రయోగ అనుచిత)
జకాఁ / జేకాఁ
తఁఇ/ తైఁ/
హోఏత / హఏత
నఞి/ నహి/ నఁఇ/ నఇఁ/ నై
సౌఁసే/ సౌంసే
బడ /
బడీ (ఝోరాఓల)
గాఏ (గాఇ నహి), ముదా గాఇక దూధ (గాఏక దూధ నై।)
రహలేఁ/ పహిరతైఁ
హమహీం/ అహీం
సబ - సభ
సబహక - సభహక
ధరి - తక
గప- బాత
బూఝబ - సమఝబ
బుఝలౌం/ సమఝలౌం/ బుఝలహుఁ - సమఝలహుఁ
హమరా ఆర - హమ సభ
ఆకి- ఆ కి
సకైఛ/ కరైఛ (గద్యమే ప్రయోగక ఆవశ్యకతా నై)
హోఇన/ హోని
జాఇన (జాని నై, జేనా దేల జాఇన) ముదా జాని-బూఝి (అర్థ పరివ్ర్తన)
పఇఠ/ జాఇఠ
ఆఉ/ జాఉ/ ఆఊ/ జాఊ
మే, కేఁ, సఁ, పర (శబ్దసఁ సటా కఽ) తఁ కఽ ధఽ దఽ (శబ్దసఁ హటా కఽ) ముదా దూటా వా బేసీ విభక్తి సంగ రహలాపర పహిల విభక్తి టాకేఁ సటాఊ। జేనా ఐమే సఁ ।
ఏకటా , దూటా (ముదా కఏ టా)
బికారీక ప్రయోగ శబ్దక అన్తమే, బీచమే అనావశ్యక రూపేఁ నై। ఆకారాన్త ఆ అన్తమే అ క బాద బికారీక ప్రయోగ నై (జేనా దిఅ
, ఆ/ దియ’ , ఆ’, ఆ నై )
అపోస్ట్రోఫీక ప్రయోగ బికారీక బదలామే కరబ అనుచిత ఆ మాత్ర ఫౖన్టక తకనీకీ న్యూనతాక పరిచాయక)- ఓనా బికారీక సంస్కృత రూప ఽ అవగ్రహ కహల జాఇత అఛి ఆ వర్తనీ ఆ ఉచ్చారణ దునూ ఠామ ఏకర లోప రహైత అఛి/ రహి సకైత అఛి (ఉచ్చారణమే లోప రహితే అఛి)। ముదా అపోస్ట్రోఫీ సేహో అంగ్రేజీమే పసేసివ కేసమే హోఇత అఛి ఆ ఫ్రేంచమే శబ్దమే జతఏ ఏకర ప్రయోగ హోఇత అఛి జేనా raison d’etre ఏతఏ సేహో ఏకర ఉచ్చారణ రైజౌన డేటర హోఇత అఛి, మానే అపోస్ట్రౖఫీ అవకాశ నై దైత అఛి వరన జోడైత అఛి, సే ఏకర ప్రయోగ బికారీక బదలా దేనాఇ తకనీకీ రూపేఁ సేహో అనుచిత)।
అఇమే, ఏహిమే/ ఐమే
జఇమే, జాహిమే
ఏఖన/ అఖన/ అఇఖన
కేఁ (కే నహి) మే (అనుస్వార రహిత)
భఽ
మే
దఽ
తఁ (తఽ, త నై)
సఁ ( సఽ స నై)
గాఛ తర
గాఛ లగ
సాఁఝ ఖన
జో (జో go, కరై జో do)
తై/తఇ జేనా- తై దుఆరే/ తఇమే/ తఇలే
జై/జఇ జేనా- జై కారణ/ జఇసఁ/ జఇలే
ఐ/అఇ జేనా- ఐ కారణ/ ఐసఁ/ అఇలే/ ముదా ఏకర ఏకటా ఖాస ప్రయోగ- లాలతి కతేక దినసఁ కహైత రహైత అఇ
లై/లఇ జేనా లైసఁ/ లఇలే/ లై దుఆరే
లహఁ/ లౌం
గేలౌం/ లేలౌం/ లేలఁహ/ గేలహుఁ/ లేలహుఁ/ లేలఁ
జఇ/ జాహి/ జై
జహిఠామ/ జాహిఠామ/ జఇఠామ/ జైఠామ
ఏహి/ అహి/
అఇ (వాక్యక అంతమే గ్రాహ్య) / ఐ
అఇఛ/ అఛి/ ఐఛ
తఇ/ తహి/ తై/ తాహి
ఓహి/ ఓఇ
సీఖి/ సీఖ
జీవి/ జీవీ/ జీబ
భలేహీం/ భలహిం
తైం/ తఁఇ/ తఁఏ
జాఏబ/ జఏబ
లఇ/ లై
ఛఇ/ ఛై
నహి/ నై/ నఇ
గఇ/ గై
ఛని/ ఛన్హి ...
సమఏ శబ్దక సంగ జఖన కోనో విభక్తి జుటై ఛై తఖన సమై జనా సమైపర ఇత్యాది। అసగరమే హృదఏ ఆ విభక్తి జుటనే హృదే జనా హృదేసఁ, హృదేమే ఇత్యాది।
జఇ/ జాహి/
జై
జహిఠామ/ జాహిఠామ/ జఇఠామ/ జైఠామ
ఏహి/ అహి/ అఇ/ ఐ
అఇఛ/ అఛి/ ఐఛ
తఇ/ తహి/ తై/ తాహి
ఓహి/ ఓఇ
సీఖి/ సీఖ
జీవి/ జీవీ/
జీబ
భలే/ భలేహీం/
భలహిం
తైం/ తఁఇ/ తఁఏ
జాఏబ/ జఏబ
లఇ/ లై
ఛఇ/ ఛై
నహి/ నై/ నఇ
గఇ/
గై
ఛని/ ఛన్హి
చుకల అఛి/ గేల గఛి
౨.౨. మైథిలీమే భాషా సమ్పాదన పాఠ్యక్రమ
నీచాఁక సూచీమే దేల వికల్పమేసఁ లైంగుఏజ ఏడీటర ద్వారా కోన రూప చునల జేబాక చాహీ:
బోల్డ కఏల రూప గ్రాహ్య:
౧.హోయబలా/ హోబయబలా/ హోమయబలా/ హేబ’బలా, హేమ’బలా/ హోయబాక/హోబఏబలా /హోఏబాక
౨. ఆ’/ఆఽ
ఆ
౩. క’ లేనే/కఽ లేనే/కఏ లేనే/కయ లేనే/ల’/లఽ/లయ/లఏ
౪. భ’ గేల/భఽ గేల/భయ గేల/భఏ
గేల
౫. కర’ గేలాహ/కరఽ
గేలహ/కరఏ గేలాహ/కరయ గేలాహ
౬.
లిఅ/దిఅ లియ’,దియ’,లిఅ’,దియ’/
౭. కర’ బలా/కరఽ బలా/ కరయ బలా కరైబలా/క’ర’ బలా /
కరైవాలీ
౮. బలా వలా (పురూష), వాలీ (స్త్రీ) ౯
.
ఆఙ్ల ఆంగ్ల
౧౦. ప్రాయః ప్రాయహ
౧౧. దుఃఖ దుఖ ౧
౨. చలి గేల చల గేల/చైల గేల
౧౩. దేలఖిన్హ దేలకిన్హ, దేలఖిన
౧౪.
దేఖలన్హి దేఖలని/ దేఖలైన్హ
౧౫. ఛథిన్హ/ ఛలన్హి ఛథిన/ ఛలైన/ ఛలని
౧౬. చలైత/దైత చలతి/దైతి
౧౭. ఏఖనో
అఖనో
౧౮.
బఢని బఢఇన బఢన్హి
౧౯. ఓ’/ఓఽ(సర్వనామ) ఓ
౨౦
. ఓ (సంయోజక) ఓ’/ఓఽ
౨౧. ఫాఁగి/ఫాఙ్గి ఫాఇంగ/ఫాఇఙ
౨౨.
జే జే’/జేఽ ౨౩. నా-నుకుర నా-నుకర
౨౪. కేలన్హి/కేలని/కయలన్హి
౨౫. తఖనతఁ/ తఖన తఁ
౨౬. జా
రహల/జాయ రహల/జాఏ రహల
౨౭. నికలయ/నికలఏ
లాగల/ లగల బహరాయ/ బహరాఏ లాగల/ లగల నికల’/బహరై లాగల
౨౮. ఓతయ/ జతయ జత’/ ఓత’/ జతఏ/ ఓతఏ
౨౯.
కీ ఫూరల జే కి ఫూరల జే
౩౦. జే జే’/జేఽ
౩౧. కూది / యాది(మోన పారబ) కూఇద/యాఇద/కూద/యాద/
యాది (మోన)
౩౨. ఇహో/ ఓహో
౩౩.
హఁసఏ/ హఁసయ హఁసఽ
౩౪. నౌ ఆకి దస/నౌ కింవా దస/ నౌ వా దస
౩౫. సాసు-ససుర సాస-ససుర
౩౬. ఛహ/ సాత ఛ/ఛః/సాత
౩౭.
కీ కీ’/ కీఽ (దీర్ఘీకారాన్తమే ఽ వర్జిత)
౩౮. జబాబ జవాబ
౩౯. కరఏతాహ/ కరేతాహ కరయతాహ
౪౦. దలాన దిశి దలాన దిశ/దలాన దిస
౪౧
. గేలాహ గఏలాహ/గయలాహ
౪౨. కిఛు ఆర/ కిఛు ఔర/ కిఛ ఆర
౪౩. జాఇ ఛల/ జాఇత ఛల జాతి ఛల/జైత ఛల
౪౪. పహుఁచి/ భేట జాఇత ఛల/ భేట జాఇ ఛలఏ పహుఁచ/ భేటి జాఇత ఛల
౪౫.
జబాన (యువా)/ జవాన(ఫౌజీ)
౪౬. లయ/ లఏ క’/ కఽ/ లఏ కఏ / లఽ కఽ/ లఽ కఏ
౪౭. ల’/లఽ కయ/
కఏ
౪౮. ఏఖన / ఏఖనే / అఖన / అఖనే
౪౯.
అహీంకేఁ అహీఁకేఁ
౫౦. గహీంర గహీఁర
౫౧.
ధార పార కేనాఇ ధార పార కేనాయ/కేనాఏ
౫౨. జేకాఁ జేఁకాఁ/
జకాఁ
౫౩. తహినా తేహినా
౫౪. ఏకర అకర
౫౫. బహినఉ బహనోఇ
౫౬. బహిన బహిని
౫౭. బహిన-బహినోఇ
బహిన-బహనఉ
౫౮. నహి/ నై
౫౯. కరబా / కరబాయ/ కరబాఏ
౬౦. తఁ/ త ఽ తయ/తఏ
౬౧. భైయారీ మే ఛోట-భాఏ/భై/, జేఠ-భాయ/భాఇ,
౬౨. గినతీమే దూ భాఇ/భాఏ/భాఁఇ
౬౩. ఈ పోథీ దూ భాఇక/ భాఁఇ/ భాఏ/ లేల। యావత జావత
౬౪. మాయ మై / మాఏ ముదా మాఇక మమతా
౬౫. దేన్హి/ దఇన దని/ దఏన్హి/ దయన్హి దన్హి/ దైన్హి
౬౬. ద’/ దఽ/ దఏ
౬౭. ఓ (సంయోజక) ఓఽ (సర్వనామ)
౬౮. తకా కఏ తకాయ తకాఏ
౬౯. పైరే (on foot) పఏరే కఏక/ కైక
౭౦.
తాహుమే/ తాహూమే
౭౧.
పుత్రీక
౭౨.
బజా కయ/ కఏ / కఽ
౭౩. బననాయ/బననాఇ
౭౪. కోలా
౭౫.
దినుకా దినకా
౭౬.
తతహిసఁ
౭౭. గరబఓలన్హి/ గరబౌలని/
గరబేలన్హి/ గరబేలని
౭౮. బాలు బాలూ
౭౯.
చేన్హ చిన్హ(అశుద్ధ)
౮౦. జే జే’
౮౧
. సే/ కే సే’/కే’
౮౨. ఏఖునకా అఖనుకా
౮౩. భుమిహార భూమిహార
౮౪. సుగ్గర
/ సుగరక/ సూగర
౮౫. ఝఠహాక ఝటహాక ౮౬.
ఛూబి
౮౭. కరఇయో/ఓ కరైయో నే దేలక /కరియౌ-కరఇయౌ
౮౮. పుబారి
పుబాఇ
౮౯. ఝగడా-ఝాఁటీ
ఝగడా-ఝాఁటి
౯౦. పఏరే-పఏరే పైరే-పైరే
౯౧. ఖేలఏబాక
౯౨. ఖేలేబాక
౯౩. లగా
౯౪. హోఏ- హో – హోఅఏ
౯౫. బుఝల బూఝల
౯౬.
బూఝల (సంబోధన అర్థమే)
౯౭. యైహ యఏహ / ఇఏహ/ సైహ/ సఏహ
౯౮. తాతిల
౯౯. అయనాయ- అయనాఇ/ అఏనాఇ/ ఏనాఇ
౧౦౦. నిన్న- నిన్ద
౧౦౧.
బిను బిన
౧౦౨. జాఏ జాఇ
౧౦౩.
జాఇ (in different sense)-last word of sentence
౧౦౪. ఛత పర ఆబి జాఇ
౧౦౫.
నే
౧౦౬. ఖేలాఏ (play) –ఖేలాఇ
౧౦౭. శికాఇత- శికాయత
౧౦౮.
ఢప- ఢప
౧౦౯
. పఢ- పఢ
౧౧౦. కనిఏ/ కనియే కనిఞే
౧౧౧. రాకస- రాకశ
౧౧౨. హోఏ/ హోయ హోఇ
౧౧౩. అఉరదా-
ఔరదా
౧౧౪. బుఝేలన్హి (different meaning- got understand)
౧౧౫. బుఝఏలన్హి/బుఝేలని/ బుఝయలన్హి (understood himself)
౧౧౬. చలి- చల/ చలి గేల
౧౧౭. ఖధాఇ- ఖధాయ
౧౧౮.
మోన పాడలఖిన్హ/ మోన పాడలఖిన/ మోన పారలఖిన్హ
౧౧౯. కైక- కఏక- కఇఏక
౧౨౦.
లగ ల’గ
౧౨౧. జరేనాఇ
౧౨౨. జరౌనాఇ జరఓనాఇ- జరఏనాఇ/
జరేనాఇ
౧౨౩. హోఇత
౧౨౪.
గరబేలన్హి/ గరబేలని గరబౌలన్హి/ గరబౌలని
౧౨౫.
చిఖైత- (to test)చిఖఇత
౧౨౬. కరఇయో (willing to do) కరైయో
౧౨౭. జేకరా- జకరా
౧౨౮. తకరా- తేకరా
౧౨౯.
బిదేసర స్థానేమే/ బిదేసరే స్థానమే
౧౩౦. కరబయలహుఁ/ కరబఏలహుఁ/ కరబేలహుఁ కరబేలౌం
౧౩౧.
హారిక (ఉచ్చారణ హాఇరక)
౧౩౨. ఓజన వజన ఆఫసోచ/ అఫసోస కాగత/ కాగచ/ కాగజ
౧౩౩. ఆధే భాగ/ ఆధ-భాగే
౧౩౪. పిచా / పిచాయ/పిచాఏ
౧౩౫. నఞ/ నే
౧౩౬. బచ్చా నఞ
(నే) పిచా జాయ
౧౩౭. తఖన నే (నఞ) కహైత అఛి। కహై/ సునై/ దేఖై ఛల ముదా కహైత-కహైత/ సునైత-సునైత/ దేఖైత-దేఖైత
౧౩౮.
కతేక గోటే/ కతాక గోటే
౧౩౯. కమాఇ-ధమాఇ/ కమాఈ- ధమాఈ
౧౪౦
. లగ ల’గ
౧౪౧. ఖేలాఇ (for playing)
౧౪౨.
ఛథిన్హ/ ఛథిన
౧౪౩.
హోఇత హోఇ
౧౪౪. క్యో కియో / కేఓ
౧౪౫.
కేశ (hair)
౧౪౬.
కేస (court-case)
౧౪౭
. బననాఇ/ బననాయ/ బననాఏ
౧౪౮. జరేనాఇ
౧౪౯. కురసీ కుర్సీ
౧౫౦. చరచా చర్చా
౧౫౧. కర్మ కరమ
౧౫౨. డుబాబఏ/ డుబాబై/ డుమాబై డుమాబయ/ డుమాబఏ
౧౫౩. ఏఖునకా/
అఖునకా
౧౫౪. లఏ/ లిఅఏ (వాక్యక అంతిమ శబ్ద)- లఽ
౧౫౫. కఏలక/
కేలక
౧౫౬. గరమీ గర్మీ
౧౫౭
. వరదీ వర్దీ
౧౫౮. సునా గేలాహ సునా’/సునాఽ
౧౫౯. ఏనాఇ-గేనాఇ
౧౬౦.
తేనా నే ఘేరలన్హి/ తేనా నే ఘేరలని
౧౬౧. నఞి / నై
౧౬౨.
డరో డ’రో
౧౬౩. కతహు/ కతౌ కహీం
౧౬౪. ఉమరిగర-ఉమేరగర ఉమరగర
౧౬౫. భరిగర
౧౬౬. ధోల/ధోఅల ధోఏల
౧౬౭. గప/గప్ప
౧౬౮.
కే కే’
౧౬౯. దరబజ్జా/ దరబజా
౧౭౦. ఠామ
౧౭౧.
ధరి తక
౧౭౨.
ఘూరి లౌటి
౧౭౩. థోరబేక
౧౭౪. బడ్డ
౧౭౫. తోఁ/ తూఁ
౧౭౬. తోఁహి( పద్యమే గ్రాహ్య)
౧౭౭. తోఁహీ / తోఁహి
౧౭౮.
కరబాఇఏ కరబాఇయే
౧౭౯. ఏకేటా
౧౮౦. కరితథి /కరతథి
౧౮౧.
పహుఁచి/ పహుఁచ
౧౮౨. రాఖలన్హి రఖలన్హి/ రఖలని
౧౮౩.
లగలన్హి/ లగలని లాగలన్హి
౧౮౪.
సుని (ఉచ్చారణ సుఇన)
౧౮౫. అఛి (ఉచ్చారణ అఇఛ)
౧౮౬. ఏలథి గేలథి
౧౮౭. బితఓనే/ బితౌనే/
బితేనే
౧౮౮. కరబఓలన్హి/ కరబౌలని/
కరేలఖిన్హ/ కరేలఖిన
౧౮౯. కరఏలన్హి/ కరేలని
౧౯౦.
ఆకి/ కి
౧౯౧. పహుఁచి/
పహుఁచ
౧౯౨. బత్తీ జరాయ/ జరాఏ జరా (ఆగి లగా)
౧౯౩.
సే సే’
౧౯౪.
హాఁ మే హాఁ (హాఁమే హాఁ విభక్త్తిమే హటా కఏ)
౧౯౫. ఫేల ఫైల
౧౯౬. ఫఇల(spacious) ఫైల
౧౯౭. హోయతన్హి/ హోఏతన్హి/ హోఏతని/హేతని/ హేతన్హి
౧౯౮. హాథ మటిఆఏబ/ హాథ మటియాబయ/హాథ మటియాఏబ
౧౯౯. ఫేకా ఫేంకా
౨౦౦. దేఖాఏ దేఖా
౨౦౧. దేఖాబఏ
౨౦౨. సత్తరి సత్తర
౨౦౩.
సాహేబ సాహబ
౨౦౪.గేలైన్హ/ గేలన్హి/ గేలని
౨౦౫. హేబాక/ హోఏబాక
౨౦౬.కేలో/ కఏలహుఁ/కేలౌం/ కేలుఁ
౨౦౭. కిఛు న కిఛు/
కిఛు నే కిఛు
౨౦౮.ఘుమేలహుఁ/ ఘుమఓలహుఁ/ ఘుమేలౌం
౨౦౯. ఏలాక/ అఏలాక
౨౧౦. అః/ అహ
౨౧౧.లయ/
లఏ (అర్థ-పరివర్త్తన) ౨౧౨.కనీక/ కనేక
౨౧౩.సబహక/ సభక
౨౧౪.మిలాఽ/ మిలా
౨౧౫.కఽ/ క
౨౧౬.జాఽ/
జా
౨౧౭.ఆఽ/ ఆ
౨౧౮.భఽ /భ’ (’ ఫౖన్టక కమీక ద్యోతక)
౨౧౯.నిఅమ/ నియమ
౨౨౦
.హేక్టేఅర/ హేక్టేయర
౨౨౧.పహిల అక్షర ఢ/ బాదక/ బీచక ఢ
౨౨౨.తహిం/తహిఁ/ తఞి/ తైం
౨౨౩.కహిం/ కహీం
౨౨౪.తఁఇ/
తైం / తఇఁ
౨౨౫.నఁఇ/ నఇఁ/ నఞి/ నహి/నై
౨౨౬.హై/ హఏ / ఏలీహేఁ/
౨౨౭.ఛఞి/ ఛై/ ఛైక /ఛఇ
౨౨౮.దృష్టిఏఁ/ దృష్టియేఁ
౨౨౯.ఆ (come)/ ఆఽ(conjunction)
౨౩౦.
ఆ (conjunction)/ ఆఽ(come)
౨౩౧.కునో/ కోనో, కోనా/కేనా
౨౩౨.గేలైన్హ-గేలన్హి-గేలని
౨౩౩.హేబాక- హోఏబాక
౨౩౪.కేలౌఁ- కఏలౌఁ-కఏలహుఁ/కేలౌం
౨౩౫.కిఛు న కిఛ- కిఛు నే కిఛు
౨౩౬.కేహేన- కేహన
౨౩౭.ఆఽ (come)-ఆ (conjunction-and)/ఆ। ఆబ'-ఆబ' /ఆబహ-ఆబహ
౨౩౮. హఏత-హైత
౨౩౯.ఘుమేలహుఁ-ఘుమఏలహుఁ- ఘుమేలాేం
౨౪౦.ఏలాక- అఏలాక
౨౪౧.హోని- హోఇన/ హోన్హి/
౨౪౨.ఓ-రామ ఓ శ్యామక బీచ(conjunction), ఓఽ కహలక (he said)/ఓ
౨౪౩.కీ హఏ/ కోసీ అఏలీ హఏ/ కీ హై। కీ హఇ
౨౪౪.దృష్టిఏఁ/ దృష్టియేఁ
౨౪౫
.శామిల/ సామేల
౨౪౬.తైఁ / తఁఏ/ తఞి/ తహిం
౨౪౭.జౌం
/ జ్యోఁ/ జఁ/
౨౪౮.సభ/ సబ
౨౪౯.సభక/ సబహక
౨౫౦.కహిం/ కహీం
౨౫౧.కునో/ కోనో/ కోనహుఁ/
౨౫౨.ఫారకతీ భఽ గేల/ భఏ గేల/ భయ గేల
౨౫౩.కోనా/ కేనా/ కన్నా/కనా
౨౫౪.అః/ అహ
౨౫౫.జనై/ జనఞ
౨౫౬.గేలని/
గేలాహ (అర్థ పరివర్తన)
౨౫౭.కేలన్హి/ కఏలన్హి/ కేలని/
౨౫౮.లయ/ లఏ/ లఏహ (అర్థ పరివర్తన)
౨౫౯.కనీక/ కనేక/కనీ-మనీ
౨౬౦.పఠేలన్హి పఠేలని/ పఠేలఇన/ పపఠఓలన్హి/ పఠబౌలని/
౨౬౧.నిఅమ/ నియమ
౨౬౨.హేక్టేఅర/ హేక్టేయర
౨౬౩.పహిల అక్షర రహనే ఢ/ బీచమే రహనే ఢ
౨౬౪.ఆకారాన్తమే బికారీక ప్రయోగ ఉచిత నై/ అపోస్ట్రోఫీక ప్రయోగ ఫాన్టక తకనీకీ న్యూనతాక పరిచాయక ఓకర బదలా అవగ్రహ (బికారీ) క ప్రయోగ ఉచిత
౨౬౫.కేర (పద్యమే గ్రాహ్య) / -క/ కఽ/ కే
౨౬౬.ఛైన్హి- ఛన్హి
౨౬౭.లగైఏ/ లగైయే
౨౬౮.హోఏత/ హఏత
౨౬౯.జాఏత/ జఏత/
౨౭౦.ఆఏత/ అఏత/ ఆఓత
౨౭౧
.ఖాఏత/ ఖఏత/ ఖైత
౨౭౨.పిఅఏబాక/ పిఏబాక/పియేబాక
౨౭౩.శురు/ శురుహ
౨౭౪.శురుహే/ శురుఏ
౨౭౫.అఏతాహ/అఓతాహ/ ఏతాహ/ ఔతాహ
౨౭౬.జాహి/ జాఇ/ జఇ/ జై/
౨౭౭.జాఇత/ జైతఏ/ జఇతఏ
౨౭౮.ఆఏల/ అఏల
౨౭౯.కైక/ కఏక
౨౮౦.ఆయల/ అఏల/ ఆఏల
౨౮౧. జాఏ/ జఅఏ/ జఏ (లాలతి జాఏ లగలీహ।)
౨౮౨. నుకఏల/ నుకాఏల
౨౮౩. కఠుఆఏల/ కఠుఅఏల
౨౮౪. తాహి/ తై/ తఇ
౨౮౫. గాయబ/ గాఏబ/ గఏబ
౨౮౬. సకై/ సకఏ/ సకయ
౨౮౭.సేరా/సరా/ సరాఏ (భాత సరా గేల)
౨౮౮.కహైత రహీ/దేఖైత రహీ/ కహైత ఛలౌం/ కహై ఛలౌం- అహినా చలైత/ పఢైత
(పఢై-పఢైత అర్థ కఖనో కాల పరివర్తిత) - ఆర బుఝై/ బుఝైత (బుఝై/ బుఝై ఛీ, ముదా బుఝైత-బుఝైత)/ సకైత/ సకై। కరైత/ కరై। దై/ దైత। ఛైక/ ఛై। బచలై/ బచలైక। రఖబా/ రఖబాక । బిను/ బిన। రాతిక/ రాతుక బుఝై ఆ బుఝైత కేర అపన-అపన జగహపర ప్రయోగ సమీచీన అఛి। బుఝైత-బుఝైత ఆబ బుఝలిఐ। హమహూఁ బుఝై ఛీ।
౨౮౯. దుఆరే/ ద్వారే
౨౯౦.భేటి/ భేట/ భేఁట
౨౯౧.
ఖన/ ఖీన/ ఖునా (భోర ఖన/ భోర ఖీన)
౨౯౨.తక/ ధరి
౨౯౩.గఽ/ గై (meaning different-జనబై గఽ)
౨౯౪.సఽ/ సఁ (ముదా దఽ, లఽ)
౨౯౫.త్త్వ,(తీన అక్షరక మేల బదలా పునరుక్తిక ఏక ఆ ఏకటా దోసరక ఉపయోగ) ఆదిక బదలా త్వ ఆది। మహత్త్వ/ మహత్వ/ కర్తా/ కర్త్తా ఆదిమే త్త సంయుక్తక కోనో ఆవశ్యకతా మైథిలీమే నై అఛి। వక్తవ్య
౨౯౬.బేసీ/ బేశీ
౨౯౭.బాలా/వాలా బలా/ వలా (రహైబలా)
౨౯౮
.వాలీ/ (బదలైవాలీ)
౨౯౯.వార్త్తా/ వార్తా
౩౦౦. అన్తర్రాష్ట్రియ/ అన్తర్రాష్ట్రీయ
౩౦౧. లేమఏ/ లేబఏ
౩౦౨.లమఛురకా, నమఛురకా
౩౦౨.లాగై/ లగై (
భేటైత/ భేటై)
౩౦౩.లాగల/ లగల
౩౦౪.హబా/ హవా
౩౦౫.రాఖలక/ రఖలక
౩౦౬.ఆ (come)/ ఆ (and)
౩౦౭. పశ్చాతాప/ పశ్చాత్తాప
౩౦౮. ఽ కేర వ్యవహార శబ్దక అన్తమే మాత్ర, యథాసంభవ బీచమే నై।
౩౦౯.కహైత/ కహై
౩౧౦.
రహఏ (ఛల)/ రహై (ఛలై) (meaning different)
౩౧౧.తాగతి/ తాకతి
౩౧౨.ఖరాప/ ఖరాబ
౩౧౩.బోఇన/ బోని/ బోఇని
౩౧౪.జాఠి/ జాఇఠ
౩౧౫.కాగజ/ కాగచ/ కాగత
౩౧౬.గిరై (meaning different- swallow)/ గిరఏ (ఖసఏ)
౩౧౭.రాష్ట్రియ/ రాష్ట్రీయ
