జగదీశ ప్రసాద మణ్డల జీక తేసర నాటక। ఐ సఁ పహిలే ‘మిథిలాక బేటీ’ ఆ ‘కమ్ప్రోమాఇజ’। తీనూ నాటక అపన ఔపన్యాసిక విస్తార ఆ కావ్యాత్మక దృష్టిసఁ
పరిపూర్ణ। లేఖక సమకాలీన విశ్వ ఆ గద్యక పారస్పరికతాసఁ నీక జకాఁ పరిచిత ఛథి,
తఁఏ హినకర సంపూర్ణ రచనా-సంసారమే సమకాలీనతాక వైభవ పసరల అఛి,
జత్తే వైచారిక, ఓతబే రూపగత। సమకాలీనతాక
ప్రతి హినకర ఝుకావ ‘ఝమేలియా వియాహ’క ఏకటా విశేష స్వరూప దైత ఛైక। బారహ సాలక నేనాక బిఆహక ఓరియాఓన కరైత
మాఏ–బాపక చిత్ర జత్తే హఁసబై ఛైక, మాఏక బేమారీ ఓతబే సున్న। లేఖకక రచనా సంసారమే కాల-దేవతాక లేల విశేష జగ్గహ,
తఁఏ ఈ నాటక ప్రహసనక ప్రారంభిక రూపగుణ దేఖాబితో కిఛు ఆర అఛి।
పహిలే దృశ్యమే సుశీలా కహైత ఛథిన ‘రాజా దైవక కోన ఠేకాన...,
అగర దురభాఖా పడతై తఁ సుభాఖా కిఅఏ నే పడై ఛై...।’ ఆ రాజా, దైవక కర్తవ్యక ప్రతి ఈ ఉదాసీనతాక
అనుభవ సమస్త ఆస్తికతా ఆ భాగ్యవాదితాకేఁ ఖండిత కరైత అఛి।
సభ నాటకమే భరత మునికేఁ ఖోజనాఇ జరూరీ నఇ, ఓనా ఉత్సాహీ వివేచక అర్థ-ప్రకృతి,
కార్యావస్థా ఆ సంధిక ఖోజ కరబే కరతా, ఆ
కోనో తత్వ నఇ మిలతని తఁ చికడి ఉఠతా। యద్యపి లేఖకక ఉద్దేశ్య స్పష్ట అఛి। శాస్త్రీయ
రూఢి జేనా–నాన్దీ పాఠ, మంగలాచరణ,
ప్రస్తావనా, భరతవాక్యక ప్రతి లేఖక
కోనో ఆకర్షణ నఇ దేఖబైత ఛథిన। ఏతబే నఇ పాశ్చాత్య నాట్య సిద్ధాంతకేఁ హూబహూ (దేకసీ)
ఖోజఏబలాకేఁ ఆలస సేహో లాగతని। తఁఏ ‘ఝమేలియా వియాహ’ నాటకమే స్టీరియోటాఈప సంఘర్ష దేఖబాక ఈచ్ఛుక భాయ లోకని కనేక బచి బచా
కే చలబ। విసంగతి ఆ సమస్యా నాటకక ఫార్మూలాకేఁ నాటకమే ఖోజఏబలాకేఁ సేహో ఝమేలా బుఝా
సకైత ఛని, కిఏక తఁ లేఖక కోనో ఫార్మూలాకేఁ స్వీకారి కే నఇ
లిఖైత ఛథిన ।
సీధా-సీధీ అంక-బిహీన ‘ఝమేలియా వియాహ’ నఓ గోట దృశ్యమే బఁటల అఛి: అనేక దృశ్యస్య ఏకాంకీ। నే బహుత ఛోట ఆ నే
నమహర। తీన చారి ఘంటాక బినా ఝమేలాకేఁ ‘ఝమేలియా వియాహ’। ఏకేటా పరదా యా బౖక్స సేటపర మంచిత హోమఏ యోగ్య। మాత్ర ఘర వా దరబజ్జాక
సాజ-సజ్జా। తేరహటా పురుష ఆ చారిటా స్త్రీ పాత్రక నాటక। ఛోట-ఛోట రసగర సంవాద,
సంఘర్ష ఆ ఉతార-చఢావక సంభావనాసఁ యుక్త। నే కేతౌ నమహర స్వగత నే
నమహర సంవాద। అసంభవ దృశ్య, బాఢి, హాథీ-ఘోడా, కార జీపక కోనో యోజనా నఇ। సంవాదక
ద్వారా విభిన్న బరియాతీ యా యాత్రాక కథాసఁ జిజ్ఞాసా ఆ ఆద్యాంత ఆకర్షణ। కథామే చైతా
కేర రమణీయతా ఆ మర్యాదా, తఁఏ జోగీరాక దిశాహీనతా ఆ ఉద్దామ
వేగ నఇ భేటత। గంభీర సాహిత్య సర్వదా అపన సమైక అన్న, ఖూన
పసేనాక గంధసఁ యుక్త హోఇత అఛి। ఆ ‘ఝమేలియా వియాహ’ సేహో పావని-తిహార, భనసా ఘరక ఫోడన-ఛౌంక,
సోయరీ, శ్మశాన ఆ పకమానక బహువర్ణీ గంధసఁ
యుక్త అఛి, ఏకదమ ఓహినా జేనా పాబ్లో నేరూదా విభిన్న
కోటిక గంధకేఁ కవితామే ఖోజైత ఛథిన।
‘ఝమేలియా వియాహ’క సామాజిక ఆ సాంస్కృతిక ఆధారపర కనేక విచార కరూ। ఈ ఓఇ ఠామక నాటక అఛి,
జతఏ కర్మపర జన్మ, సంయోగ ఆ కాలదేవతాకేఁ
అంకుశ ఛైక, జఇఠామక లోక మానైత ఛథిన జే కఖనో ముఁహసఁ అవాచ
కథా నై నికాలీ। దురభక్ఖో విషాఇ ఛై। సామాజిక రూపేఁ ఓ వర్గ జేకర హఁసీ-ఖుశీ మాటిక
తరమే తోపా గేల అఛి। లైంగిక విచార హునకర ఈ జే పురుఖ ఆ స్త్రీగణక కాజ ఫుట-ఫుట అఛి।
ఆ వికాసక ఉదాహరణ ఈ కి జఇఠీన మథ-టనకీక ఏకటా గోటీ నై భేటై ఛై తఇఠీన సాల భరి పథ-పానిక
సంగ దవాఇ ఖాఏబ పార లాగత?
ముదా జగదీశజీ కేవల సాతత్య ఆ నిరంతరతాక లేఖక
నఇ ఛథిన, పరివర్తనక
ఛోట-ఛోట యతిపర అపన కైమరాసఁ ఫ్లైశ దైత రహైత ఛథిన। తఁఏ యథాస్థితివాదక లేల అభిశప్త
హోఇతో యశోధర బుఝైత ఛథిన జే మనుక్ఖక మనుఖతా గుణమే ఛిపల ఛై నై కి రంగమే। ఆ సుశీలా
సామాజిక స్థితిపర బిగడైత ఛథిన కి విధాతాకేఁ చూక భేలని జే మనుక్ఖోకేఁ సీంఘ నాంగరి
కిఅఏ నే దేలఖిన। ఆ ఈ నాటక కాలదేవతాక ఓఇ ఖండసఁ జుడైత అఛి జతఏ పోతా శ్యామ తేరహ కే
థర్టిన ఆ తీన కే థ్రీ కహైత ఛథిన। ఐఠామ అఖబార ఆబైత ఛైక ఆ రాజదేవ దేశభక్తిక
పరిభాషాకేఁ విస్తృత బనేబాక లేల కటిబద్ధ ఛథిన। ఖేతమే పసీనా చుబబైత ఖేతిహర, సడకపర పత్థర ఫోడైత బోనిహార, ధారమే నావ
ఖేబైత ఖేబనిహార సభ దేశ సేవా కరైత అఛి, ఆ రాజదేవ సభకేఁ
దేశభక్త మానైత ఛథిన।
‘ఝమేలియా వియాహ’క ఝమేలా జినగీక స్వాభావిక రంగ పరివర్తనసఁ ఉద్భూత అఛి, తఁఏ జీవనక సామాన్య గతివిధిక చిత్రణ చలి రహల అఛి కథాకేఁ బినా నీరస
బనేనే। నాటకక కథా వికాస బినా కోనో బిహాడిక ఆగూ బఢైత అఛి, ముదా లేఖకీయ కౌశల సామాన్య కథోపకథనకేఁ విశిష్ట బనబైత అఛి। పహిల దృశ్యమే
పతి-పత్నీక బాతచితమే హాస్యక సంగ సమఏ దేవతాక క్రూరతా సానల బుఝాఇత అఛి। దోసర దృశ్యమే
ఝమేలియా అపన స్వాభావిక కైశోర్యసఁ సమైకేఁ ద్వారా తోపల ఖుశీకేఁ ఖునబాక ప్రయాస కరైత
అఛి। పహిల దృశ్యమే వ్యక్తి పరిస్థితికేఁ సమక్ష మూక బనల అఛి, ఆ దోసర దృశ్యమే వ్యక్తిత్వ ఆ సమైక సంఘర్ష కథాకేఁ ఆగూ బఢబైత కథా ఆ
జినగీకేఁ దిశా నిర్ధారిత కరైత అఛి। తేసర దృశ్య దేశభక్తి ఆ విధవా వివాహక ప్రశ్నకేఁ
అర్థ విస్తార దైత అఛి, ఆ ఈ నాటకక గతిసఁ బేశీ జినగీకేఁ
గతిశీల కరబాక లేల అనుప్రాణిత అఛి ।
చారిమ దృశ్యమే రాధేశ్యామ కహైత ఛథిన జే
కమసఁ కమ తీనక మిలానీ అబస హేబాక చాహీ। ఆ, లేఖక అత్యంత చుంబకీయతాసఁ నాటకీయ కథామే ఓఇ జిజ్ఞాసాకేఁ సమావిష్ట కఽ
దైత ఛథిన కి పతా నఇ మిలాన భఽ పేతై ఆ కి నఇ। ఈ జిజ్ఞాసా బరియాతీ-సరియాతీక మారిపీట
ఆ సమాజక కుకుడ చాలిసఁ నిరంతర బనల రహైత ఛైక। ఆ పాంచమ దృశ్యమే మిథిలాక ఓ సనాతన ‘ఖోటికరమా’ పురాణ। దహేజ, బేటీ, బిఆహ ఆ ఘటకక చక్రవ్యూహ! ఆ లేఖకక కటుక్తి జే నే కేవల మైథిల సమాజ బల్కి సమకాలీన బుద్ధిజీవీ ఆ
ఆలోచనాక లేల సేహో అకాట్య అఛి: కతఏ నై దలాలీ అఛి। ఏక్కే శబ్దకేఁ జగహ-జగహ
బదలి-బదలి సభ అపన-అపన హాథ సుతారైఏ ।
ఆ ఘటకభాయకేఁ దేఖిఅను। సమైకేఁ భాగబా ఆ సమైమే
ఆగి లగబాక స్పష్ట దృశ్య హునకే దేఖాఇ ఛని। అపన నీచ చేష్టాకేఁ ఛుపబైత బాలగోవిన్దకేఁ
ఏక ఛిట్టా ఆర్శీవాద దైత ఛథిన। బాలగోవిన్దకేఁ జాఇతే హునకర ఆస్తికతాక రూపాంతరణ ఐ బిన్దుపర
హోఇత అఛి ‘భగవాన బడీటా
ఛథిన। జఁ సే నై రహితథి తఁ పహాడక ఖోహమే రహైబలా కేనా జీబైఏ। అజగరకేఁ అహార కతఏ సఁ
అబై ఛై। ఘాస-పాతమే ఫూల-ఫడ కేనా లగై ఛై.......’ బాతచితక
క్రమమే ఓ బేర-బేర బుఝబైక ఆ ఫరిఛాబైక కాజ కరైత ఛథి। మైథిల సమాజక అగిలగఓనా। మహత్వ
దేబై తఁ కాజో కఽ దేత నఇ తఁ ఆగి లగా కఽ ఛోడత !!!!!
ఛఠమ దృశ్యమే బాబా ఆ పోతీక బాతచిత ఆ బరియాతీ
జఏబా ఆ నఇ జఏబాక ఔచిత్యపర మంథన। బాబా రాజదేవ నిర్ణయ నఇ లఽ పాబై ఛథిన। బరియాతీ
జఏబాక అనివార్యతాపర ఓ బిచ-బిచహామే ఛథిన ‘ఛఇహో ఆ నహియో ఛై। సమాజమే దునూ చలై ఛై। హమరే బిఆహ మే మామేటా బరియాతీ
గేల రహథి। ‘ముదా ఖాఏ, పచబై ఆ
దుఇర హోఇక కోనో సముచిత నిదాన నఇ భేటైత ఛైక। బరియాతీ-సరియాతీక వ్యవహార శాస్త్ర
బనబైత రాజదేవ ఆ కృష్ణానంద కథే-బిహనిమే ఓఝరా కఽ రహి జాఇత ఛథి। దస బరిఖక బచ్చాకేఁ
శ్రాద్ధమే రసగుల్లా మాంగి-మాంగి కఽ ఖాఇబలా హమర సమాజ బిఆహమే కిఏక నే ఖాఏత? తఁఏ కామేసర భాయ నిశాఁమే అఢాయ-తీన సఏ రసగుల్లా ఆ కిలో చారిఏక మాఛ పచా
గేలఖిన ఆ రసగుల్లో సరబా ఏతఏ ఓతఏ నఇ ఆంతేమే జా నుకా రహల !!!
సాతమ దృశ్య సభసఁ నమహర అఛి, ముదా బిఆహ పూర్వ వర ఆ కన్యాగతక
ఝీకా-తీరీ ఆ ఘటకభాయ ద్వారా బరియాతీ గమనక విభిన్న రసగర ప్రసంగసఁ నాటక బోఝిల నఇ
హోఇత ఛైక। ఆ ఘటక భాయపర ధియాన దేబై, పూరా నాటకమే సభసఁ
బేశీ ముహావరా, లోకోక్తి, కహబైకాక
ప్రయోగ ఓఏహ కరైత ఛథిన। మాత్ర సాతమే దృశ్యకేఁ దేఖల జాఏ ఖరమాస (బైసాఖ జేఠ) మే
ఆగి-ఛాఇక డర రహై ఛై (అనుభవ కే బహానే బాత మనేనఇ)..... పురూష నారీక సంయోగసఁ సృష్టిక
నిర్మాణ హోఇఏ (సిద్ధాంతక తరే ధియాన మూలబిందుసఁ హటేనఇ)...... ఆగూక విచార బఢబైసఁ
పహినే ఏక బేర చాహ-పాన భఽ జాఏ (భోగీ ఆ లాలుప సమాజక ప్రతినిధి) ...... జఇ కాజమే హాథ
దఇ ఛీ ఓఇ కాజకేఁ కఇయే కఽ ఛోడై ఛీ (గర్వోక్తి)....... జినగీమే పహిల బేర ఏహేన ఫేరా
లాగల (కథా కహబాసఁ పహిలే ధియాన ఆకర్షిత కరబాక సఫల ప్రయాస).... ఖాఇ పీబైక బేరో భఽ
గేల ఆ దేహో హాథ అకడి గేల...... కుటుమ నారాయణ తఁ ఠరలో ఖా కఽ పేట భరి లేతాహ ముదా
హమరా తఁ కోనో గంజన గృహణీ నహియే రఖతీహ। (ప్రకారాంతరసఁ అపన మహత్వ ఆ యోగదాన జనబైత ఈ
ధ్వని జే హమరో కహూ ఖాఏ లేల)
ఆఠమో దృశ్యమే బాలగోవిన్ద, యశోధర, భాగేసర, ఘటకభాయ
బిఆహ ఆ బరియాతీకేఁ బుఝౌఏల కే నిదాన కరబా హేతు ప్రయాసరత్ ఛథి, ఆ లేఖక ఘటకభాయకేఁ పూర్ణ నాంగట నఇ బనబైత ఛథిన, ముదా
ఓకర మీఠ-మీఠ శబ్దక నిహితార్థకేఁ నీక జకాఁ ఖోలి దైత ఛథిన। ఐ దృశ్యమే బాజల బాత, ముహావరా, లోకోక్తి ఆ ప్రసంగ, ఉదాహరణక బలే ఓ అపన బాత మనబాబఏ లేల కటిబద్ధ ఛథిన। హునకర కహబైకాపర ధియాన
దిఓ- జమాత కరఏ కరామాత..., జాబత బరతన తాబత బరతన.....,
నై పాన తఁ పానక డంటియేసఁ....., సతరహ
ఘాటక సుఆద......., అనజాన సునజాన మహాకల్యాణ।
ముదా ఘటకభాయకేఁ ఐ సుభాషితానిక కీ నిహితార్థ? ఈ అర్థ పఢబాక లేల కోనో మేహనతి
కరబాక జరూరీ నఇ। ఓ రాధేశ్యామకేఁ కహై ఛథిన ‘జఖన బరియాతీ
పహుంచైఏ తఖన శర్బత ఠండా గరమ, చాహ-పాన, సిగరేట-గుటకా చలైఏ। తఇపర సఁ పతోరా బాన్హల జలపాన, తఇపర సఁ పలాఉఓ ఆ భాతో, పూడిఓ ఆ కచౌడియో,
తఇపర సఁ రంగ-బిరంగక తరకారియో ఆ అచారో, తఇపర
సఁ మిఠాఇయో ఆ మాఛో-మాసు, తఇపర దహియో, సకడౌడిఓ ఆ పనీరో చలైఏ।
నాటకక నఓమ ఆ అంతిమ దృశ్య। బాబా రాజదేవ ఆ
పోతీ సునీతాక వార్తాలాప, ఆఖిర ఐ వార్తాలాపక కీ ఔచిత్య? జగదీశ జీ సన
సిద్ధహస్త లేఖక జానై ఛథిన జే బీసమ ఆ ఏకైసమ సదీక మిథిలా పురుషహీన భఽ చుకల ఛైక।
యాత్రీ జీక కవితాపర విచార కరైత కవయిత్రీ అనామికా కహైత ఛథిన ‘బిహారక బేశీ కనియాఁ విస్థాపిత పతిగణక కనియాఁ ఛథి। ‘సిందూర తిలకిత భాల’ ఓఇ ఠామ సర్వదా చింతాక
గహీంర రేఖాక పుంజ రహల ఛైక।
....భూమండలీకరణక బాదో ఈ స్థితి అఛి జే
మిథిలా, తిరహుత, వైశాలీ, సారణ ఆ చంపారణ యానీ గంగా పారక బిహారీ
గామ సభ తరహేఁ పురుషబిహీన భఽ గేల ఛైక। ......సభ పియా పరదేశీ పియా ఛథి ఓఇఠామ। గామమే
బచల ఛథి వృద్ధా, పరిత్యక్తా ఆ కిశోరీ సభ। ఏహన కిశోరీ,
జేకర తురతే తురత బిఆహ భేలై యా ఫేర నఇ భేల హోఏ, భేలఏ ఐ దుఆరే నఇ జే దహేజక లేల పైసా నఇ జుటల హేతైక।‘బిఆహ ఆ దహేజక ఐ సమస్యాక బీచ సునీతాకేఁ దేఖల జాఏ। ఏక తరహేఁ ఓ లేఖకక
పూర్ణ వైచారిక ప్రతినిధి అఛి। యద్యపి కఖనో-కఖనో రాజదేవ, కృష్ణానంద
ఆ యశోధర సేహో లేఖకక విచార వ్యక్త కరైత ఛథిన। సునీతా, సుశీలా
ఆ రాజదేవ మిథిలాక స్థాయీ ఆబాదీ, ఆ ఘటకభాఇక బీచ రహబాక లేల
అభిశప్త పీఢీ। కృష్ణానంద సన పఢల-లిఖల యువకక స్థాన మిథిలాక గామమే కోనో ఖాస నఇ।
ఆ లేఖక బినా కోనో హో-హల్లా కేనే నాటకమే ఐ దుష్ప్రవృత్తికేఁ రాఖి దేనే ఛథి। జీవన
ఆ నాటకక సమాంతరతా ఐఠామ సమాప్త భఽ జాఇత ఛైక ఆ దూటా అర్ద్ధవృత్త అపన చాలి స్వభావకేం
గమైత జుడి పూర్ణవృత్త భఽ జాఇత అఛి।
4
