(రంగకర్మీ, నిర్దేశక ఔర కవి అలఖనందన కా పిఛలే దినోం భోపాల మేం నిధన హో గయా। ఉనకే సంబంధ మేం విఖ్యాత సాహిత్యకార జ్ఞానరంజన నే ఏక మహత్వపూర్ణ సంస్మరణ ఆలేఖ లిఖా హై। యహ ఆలేఖ నాగపుర సే ప్రకాశిత లోకమత మేం 26 ఫరవరీ కో ప్రకాశిత హుఆ హై।)
రంగకర్మీ, నిర్దేశక ఔర కవి అలఖనందన నే చార దశకోం తక నిరంతర రంగకర్మ కరతే హుఏ అనేక బేజోడ నాటకోం కీ ప్రస్తుతియాఁ దేశ భర మేం కీ హైం। ఉన్హేం సంగీత నాటక అకాదమీ కా సర్వోచ్చ సమ్మాన భీ మిలా జో ఇసీ వర్ష మార్చ మేం దిల్లీ మేం దియా జానా థా, పర మృత్యు నే ఇసే సంభవ నహీం హోనే దియా। ఇసీ 12 ఫరవరీ కో మాత్ర 64 వర్ష కీ ఉమ్ర మేం, భోపాల మేం ఉనకా నిధన హుఆ। దేశ ఔర మధ్యప్రదేశ మేం ఇస నిధన సే రంగ కర్మియోం కో గహరా ఆఘాత లగా హై। ఉనకే అపనే రంగ-మండల కే అనగినత సదస్య ఔర పూరా వక్తీ కార్యకర్త్తా గహరే శోక మేం హైం। భోపాల కే భారత-భవన సే బాహర స్వతంత్ర రూప సే నాటకోం కా మంచన కరనా ఔర శ్రమజీవీ తరీకే సే 'నట బుందేలే' నామ కీ రంగ సంస్థా కో రాష్ట్రీయ పహచాన దేనా ఏక ఐసా చునౌతీపూర్ణ కామ థా జిసే అలఖనందన నే బఖూబీ సంగఠిత ఔర సంపాదిత కియా। జబకి అపార సాధనోం కే బావజూద భారత-భవన అపనా రంగమండల నహీం చలా పాయా। హమ సభీ జానతే హైం కి హిన్దీ మేం మౌలిక నాటకోం కీ లమ్బీ కమీ, సాధనోం కా అభావ, ఔర ఘటతే దర్శకోం కీ పరిస్థితియోం కే కారణ నిరంతర రంగ-కర్మ కరనా అబ ముశ్కిలోం భరా కామ హై। ఇసలియే అలఖనందన జైసే సక్రియ రంగకర్మీ కీ మౌత ఏక బడా సాంస్కృతిక ఆఘాత హై।
అలఖనందన మజబూత కాఠీ కే స్వస్థ ఔర సకారాత్మక వ్యక్తి థే। శరీర పుఖతా ఔర కసరతీ థా। కిశోర అవస్థా సే హీ భారతీయ భాషాఓం కే సాహిత్య ఔర ఖాసతౌర పర లోక-నాట్య కీ పఢాఈ కరనే లగే థే। వే ఉదార వామపంథీ థే, ఆత్మహత్యా కే విరుద్ధ థే, లేకిన ఆజీవన కఠోర పరిశ్రమ ఔర రంగకర్మ కీ లగాతార రాత-దిన జాగతీ దినచర్యాఓం ఔర ముఠభేడోం నే ఉన్హేం పతా హీ నహీం చలా, ధీరే-ధీరే తోడ దియా। ఉనకే ఫేంఫడే తబాహ హుఏ ఔర చౌబీస ఘంటోం కీ ఆక్సీజన ఉన్హేం లగ గఈ। ఉన్హేం 'ఫాఇబ్రోసిస ఓఫ లంగ్స' కీ బీమారీ థీ। ఉపచార బహుత హుఆ పర చారాగర హార గయే। అలఖనందన 1948 మేం బిహార కే లడాకూ జిలా భోజపుర మేం పైదా హుఏ ఔర ఫరవరీ 2012 మేం ఉనకా నిధన హుఆ। బిహార సే విస్థాపిత హోకర వే ఛత్తీసగఢ, సరగుజా ఔర బుందేలఖణ్డ కే ఇలాకోం మేం బార-బార జాతే రహే। ఇన ఇలాకోం సే ఉనకా గహరా లగావ ఔర ప్రేమ థా। ఉనకీ సమూచీ బునావట మేం జో మిశ్రణ థా వహ ఇసీ ఘుమంతూ ఆచరణ కా పరిణామ థా। వే భోజపురీ బోలనా కభీ నహీం భూలే, జబకి ఉనకా అంతిమ లేణ్డస్కేప బుందేలఖణ్డ హీ బనా। జబలపుర ఆకర వే స్థిర హుఏ ఔర ప్రాణ ప్రణ సే కామ కరనా శురూ హుఆ। ఉనకీ కాయా మేం జో భాషా తైర రహీ థీ వహ సంఘర్షశీల హిన్దీ పట్టియోం మేం హీ తైయార హుఈ థీ। అలఖనందన కుంభకార కే చాక కీ తరహ అవిరామ అపనే జీవన కో చలాతే రహే। ఉన్హోంనే నాటక కియే భీ ఔర లిఖే భీ।
భోజపుర సే జబలపుర
మేరీ అలఖనందన సే ములాకాతేం 1970 కే ఆసపాస శురూ హుఈం। ముఝే ఇలాహాబాద సే ఆయే 10 వర్ష హో చుకే థే ఔర జబలపుర శహర కీ ఆత్మా కో హమనే పకడ లియా థా। యహీ వహ సమయ థా జబ అలఖ మేం నాటకోం కా కీడా పైదా హుఆ। ఉసనే ఆరంభిక దినోం మేం నౌటంకీ, రామలీలాఏం ఖూబ దేఖీం ఔర ఆధునిక నాటకోం కీ తరఫ ఉసకా రుఝాన బఢ నే లగా థా। వహ చౌబీస ఘంటా బేచైన ప్రాణీ థా ఔర నీంద మేం భీ సంవాద బోలతే-బోలతే ఉఠ బైఠతా థా। వహ సతపులా (జబలపుర కా ఏక అంచల జహాం సే ఆర్డినేంస ఫేక్ట్రీ ఇస్టేట ద్యాురూ హోతీ థీ ఔర జహాం శ్రమికోం కే క్వార్టర్స భీ థే) సే శహర కే మధ్య తక హాంఫతా హుఆ, మిలన కీ ఉతావలియోం కే సాథ, యువకోం కీ తరహ కభీ సాయకిల సే కభీ పైదల ఆతా జాతా థా। బీచ మేం కభీ ఘమాపుర మేం కహానీకార రాజేన్ద్ర దానీ సే భీ బైఠక కరతా థా। ఉసకీ ఆవారగీ సోద్దేశ థీ। శామోం కా వార్తాలాప, మిత్ర మిలన, కార్య-యోజనాఏం, దేర రాత తక నాటకోం కా పాఠ, రిహర్సల ఆది హోతే రహతే థే। ఉస సమయ తక నఈ పీఢీ పర హరిశంకర పరసాఈ కా జాదూ చఢ నే లగా థా। వినోద కుమార శుక్ల ఔర నరేశ సక్సేనా కో శహర ఛోడ కర గయే హుఏ లగభగ ఏక దశక హో రహా థా। ముక్తిబోధ కీ మృత్యు హో చుకీ థీ, లేకిన ఉనకే సృజన కా సాయా శహర పర జబరదస్త రూప సే మండరా రహా థా। పరసాఈ కీ ఉపస్థితి ఔర ముక్తిబోధ కీ అనుపస్థితి నే ఛాత్రోం, అధ్యాపకోం, లేఖకోం, పత్రకారోం ఔర రంగ-కర్మియోం కో ఉత్తేజిత కియా హుఆ థా। భోజపుర కే బాద ఏక నయా అలఖనందన జబలపుర మేం పైదా హో రహా థా। తీస సాల వహ జబలపుర మేం రహా ఔర తీస సాల భోపాల మేం। శురూఆత ఉసకీ జబలపుర మేం హుఈ ఔర అంత భోపాల మేం। రాజధానీ మేం, సర్వసాధారణ సే జుడే రంగ-కర్మ ఔర లోకప్రియ రంగమంచ కీ వజహ సే వహ నాటక కే సంసార కా సిరమౌర బనా ఔర ముఖయమంత్రీ, సంస్కృతి మంత్రీ కో భీ ఉసకా గుణగాన కరనా పడా। జబకి ఉసకీ శవయాత్రా మేం అభినేతా, రాజనైతిక-సాంస్కృతిక కార్యకర్త్తా, లేఖక, దర్శక, స్తంభకార ఔర హిన్దీ-ఉర్దూ కీ దునియా కే బహుత సే లోగ శామిల థే।
కారంత కా సాథమేరీ ములాకాతేం ఉససే సాతవేం-ఆఠవేం దశక మేం ఖూబ హుఈం ఔర జల్దీ హీ హమ ఏక దూసరే కే సాథీ హో గయే। ఉసకే భీతర ముఝే అపనా ఆవారాపన నజర ఆతా థా। ఇలాహాబాద సే ఉఖడ జానే కే బాద మైం జబలపుర మేం అపనే ఠికానే బనా రహా థా। ఉన దినోం జబలపుర బహుత హీ ఖూబసూరత ఔర శానదార థా, సాంస్కృతిక రూప సే ఖూబ సమ్పన్న। ఇసీ వజహ సే మైం ఏక ఆంశిక కమ్యూనిస్ట బన సకా। హమనే మిల-జులకర వివేచనా జైసీ రంగ-సంస్థా కా నిర్మాణ కియా, జిసనే అబ అపనీ కీర్తి కే 50 వర్ష పూరే కర లియే హైం। ఇసీ సమయ అలఖనందన ఏక పక్కా యువక హుఆ ఔర ఉసనే మధ్యప్రదేశ ఔర ఛత్తీసగఢ కే లోక-నాట్యోం, లోక-సంగీత కా గహరా అధ్యయన కర లియా థా, జిస వజహ సే బాద మేం వహ అపనే రంగమంచ పర కావ్యాత్మక-బింబోం కీ రచనా ఔర లోకతత్వోం కా పనరావిష్కార ఔర నవాచార కే లియే చర్చిత హో సకా। ఇసీ ఆధారభూమి కీ వజహ సే అలఖనందన కో భారత-భవన మేం రహతే హుఏ కారంత జైసే విశ్వవిఖ్యాత నిర్దేశక కా న కేవల సాథ మిలా బల్కి ఉనకే మాహిర రంగ-సంగీత కా అనుభవ భీ మిలా। విదిత హో కి భారత-భవన కే రంగమండల మేం అలఖనందన ఆఠ సాలోం తక బ. వ. కారంత కే సహాయక నిర్దేశక రహే। కారంత కే బాద అలఖ సర్వోచ్చ నిర్దేశక పద పర జానే కే లియే పూరీ యోగ్యతా రఖనే బావజూద ఉససే ఇసలియే వంచిత రహే కి ఉన దినోం కే ఏక జానే-మానే సంస్కృతి-జార నే ఐసీ సంభావనా సే ఉన్హేం వంచిత కర దియా।
జబలపురియా శురుఆత
సాతవేం దశక కే అంతిమ దౌర మేం జబలపుర కీ అపనీ రక్షా-మంత్రాలయ కీ అచ్ఛీ ఖాసీ నౌకరీ ఛోడ కర పూరా వక్తీ రంగ కర్మ కరనే కీ బాత అలఖ ముఝసే హమేశా కరతే థే। మైం ఉన్హేం రోకతా థా పర వే నహీం మానే। ఉన్హోంనే చుపచాప అంతిమ నిర్ణయ కర లియా। అలఖనందన ఏక బేచైన, మేహనతీ ఔర జిద్దీ ఆదమీ థా। నిర్ణయ మేం ఉసకీ భావుకతా నహీం థీ, మేరే రోకనే మేం జరూర థీ। కుఛ హీ దినోం పహలే జబలపుర మేం పంకజ స్వామీ కో ఏక సాక్షాత్కార దేతే హుఏ, అలఖ నే కహా థా కి అగర ముఝే 250 వర్ష కా జీవన మిలే తో ఉతనే హీ సమయ తక రంగ కర్మ కరతే హుఏ థకూంగా నహీం। ఇసలియే ఉసనే నౌకరీ ఛోడ దీ ఔర ఆజాద హో గయా। వహ బిల్కుల నిడర థా ఔర లక్ష్యభేద కే లియే తత్పర థా। బాద మేం ఉసనే భోపాల కే ఏక బడే ఉర్దూ శాయర ఫజ్ల తావిశ కే నాటక 'డరా హుఆ ఆదమీ' కీ శానదార యాదగార ప్రస్తుతి కీ ఔర జబలపుర మేం భీ 'వివేచనా' నే ఇసకా మంచన కియా।
జహాం తక ముఝే యాద ఆతా హై అలఖనందన కీ జబలపురియా శురూఆత ఏక నుక్కడ నాటక సే హుఈ - 'జైసే హమ లోగ'। ఇసే హిన్దీ కే కథాకార శశాంక నే లిఖా థా। శశాంక తబ మనోవిజ్ఞాన కే ఛాత్ర థే ఔర ఉన్హేం ఇస నాటక కో సమయ పర లిఖ దేనే కే లియే మైంనే ఏక కమరే మేం బంద కర దియా థా। ఏక స్థానీయ రంగ-సంస్థా 'కచనార' కే లియే అలఖ నే మశహూర నాటకోం, 'రంగ గంధర్వ' ఔర 'తీన అపాహిజ' కా నిర్దేశన కియా। వివేచనా కే సాథ ఉన్హోంనే 'దులారీ బాఈ', 'బకరీ', 'ఇకతారే కీ ఆఁఖ', 'బహుత బడా సవాల', ఔర 'వేటింగ ఫౖర ద గోడో' జైసే బడే నాటక కియే ఔర ఇన నాటకోం నే ఖూబ ధూమ మచాఈ। ఇసీ దౌరాన అలఖ నే ధమతరీ, రాయపుర, బిలాసపుర ఔర బాద మేం అమ్బికాపుర, రాయగఢ మేం ఐసీ కార్యశాలాఏం కీం జినసే స్థానీయ రంగకర్మీ ఉభర కర ఆ సకే। ఆజ భీ వే నాటక కే జీతే-జాగతే కేన్ద్ర బనే హుఏ హైం। యహ 1975 సే 1980 కా సమయ థా।
రాష్ట్రీయ పహచానఅలఖ కే జీవన కా దూసరా దౌర ఉసకీ రాష్ట్రీయ పహచాన కా హై, జిసమేం వహ జబలపుర సే భోపాల ప్రవాస పర గయా ఔర ప్రముఖతః వహీం రహ గయా। ఉస సమయ భారత-భవన మేం రంగమండల కా తానా-బానా బునా జా రహా థా ఔర అలఖ ఉసకే సంస్థాపకోం, నిర్మాతాఓం మేం ఏక ప్రముఖ వ్యక్తి థా। ఉసనే లగభగ ఆఠ వర్ష తో దేశ కే విఖ్యాత ఔర మహాన రంగశిల్పీ బ. వ. కారంత కే సాథ హీ కామ కియా। కుల 16 వర్ష అలఖనందన భారత భవన మేం రహా। ఉసనే 'ఆధే అధూరే', 'క్లర్క కీ మౌత', 'ఆగరా బాజార', 'శస్త్ర సంతాన', 'చందా బేడనీ', 'తామ్ర పత్ర', 'జగర మగర అంధేర నగర' ఔర 'చారపాఈ' జైసే సఫల నాటకోం కీ ప్రస్తుతి కీ। మోహన రాకేశ, రామేశ్వర ప్రేమ, హబీబ తనవీర, త్రిపురారీ శర్మా ఔర మణి మధుకర కే నాటకోం కే అలావా ఉసనే స్వయం కే భీ నాటక కియే। ఉసకా ఏక ఖాస కామ యహ థా కి ఉసనే బచ్చోం కే లియే 10 సే అధిక నాటకోం కీ పరికల్పనా కీ ఔర ఉనకా మంచన కియా, కరవాయా। ఏశియా కవితా సమారోహ మేం ఉసనే శ్రీకాంత వర్మా కే 'మగధ' కీ నాట్య ప్రస్తుతి కీ థీ, జిసే ఖూబ సరాహనా మిలీ। ఉసనే బేంగలురూ మేం ఉర్దూ థియేటర కీ స్థాపనా కీ ఔర ౨౦ సాల తక దేశ కే బడే నాట్య సమారోహోం మేం యాదగార ప్రస్తుతియాఁ భీ ఉసకే ఖాతే మేం హైం।
నట బుందేలే కా అవదాన
భారత భవన సే ముక్త హోనే సే పహలే హీ ఉసనే ఏక నాటక టుకడీ 'నట బుందేలే' కీ స్థాపనా కర లీ థీ, జిసమేం వహ శేష జీవన కామ కరతా రహా। యహీ ఉసకా మౌలిక దస్తా థా। వహ లగాతార కవితాఏం లిఖ రహా థా। ఉసకే దో-తీన సంగ్రహ ఆయే, పహలా కవితా సంగ్రహ 2003 మేం ఆయా థా, జిసకా నామ 'ఘర నహీం పహుఁచ పాతా' థా। వహ అపనే నాటకోం మేం కవితాఓం కా ప్రయోగ అక్సర కరతా థా। ఉసకే ఏక నాటక మేం ముక్తిబోధ కీ ఏక కవితా కా పాఠ మైంనే భీ కియా థా।
అలఖనందన నే జబ 'తామ్ర పత్ర', నట బుందేలే కే బైనర పర కియా తబ వహ రంగ భాషా మేం ఏక సృజనాత్మక ముఠభేడ కరనే కీ క్షమతా పైదా కర చుకా థా। ఉసకా కద ఇతనా బడా హుఆ కి ఉసకే ఏక నాటక 'మహానిర్వాణ' మేం ఖుద బ. వ. కారంత నే ఏక అభినేతా కీ హైసియత సే కామ కియా। యహ 1994-95 కీ ఘటనా హై। భోపాల గైస త్రాసదీ పర ఉసకే నాటక 'బాంఝ ఘాటీ' కే సమయ విఖ్యాత అభినేత్రీ విభా మిశ్రా సే ఉసకా గహరా వివాద భీ హుఆ। ఉసనే అరుణ పాండే, సీతారామ సోనీ, రాజేన్ద్ర కామలే, గౌరీశంకర యాదవ, అజయ ఘోష, ఆలోక చటర్జీ, తపన బేనర్జీ, ఇరఫాన సౌరభ ఔర రంజనా భట్ట జైసే బడే అభినేతా థియేటర కీ దునియా కో దియే ఔర బసంత కాశీకర జైసే యువా రంగ నిర్దేశక కో గహరీ ప్రేరణాఏం।
అలఖనందన కో శిఖర సమ్మాన, సంగీత నాటక అకాదమీ కా శీర్ష రాష్ట్రీయ సమ్మాన, హబీబ తనవీర సమ్మాన, స్పందన పురస్కార ఔర నరసీ సమ్మాన ఆది అనేక సమ్మాన మిలే। పర ఉసకా వాస్తవిక సమ్మాన రంగ జనోం కే భీతర థా। కహతే హైం కి వహ భోపాల శహర మేం హోనే వాలా, భరసక, హర నాటక దేఖతా థా। భారత భవన మేం ఉసకే లియే ఏక కుర్సీ సదైవ ఖాలీ రహతీ థీ। వహ నాటక దేఖతా ఔర చుపచాప లౌట జాతా థా। వహ తత్కాల ప్రతిక్రియా నహీం దేతా థా। జిస దిన యహ కుర్సీ ఖాలీ రహ జాతీ థీ, ఇసకా మతలబ హోతా థా కి అలఖనందన భోపాల మేం నహీం హై। అబ యహ కుర్సీ సదైవ ఖాలీ రహేగీ।
