జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల పర బాతచీత

హాల హీ మేం సమ్పన్న హుఏ జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల కే బారే మేం డౖ దుర్గాప్రసాద అగ్రవాల సే డౖ రజనీశ భారద్వాజ కీ బాతచీత ఆప హిందీ కే వరిష్ఠ లేఖక హైం, సజగ ఆలోచక హైం, వస్తుపరక విశ్లేషక హైం, దేశ-విదేశ ఘూమనే కా ఆపకో సమృద్ధ అనుభవ హై, అభివ్యక్తి కీ వర్తమాన తకనీకోం కో అచ్ఛీ తరహ సమఝతే హైం తథా ఉనకా ఉపయోగ భీ కరతే హైం. ఇసీ దృష్టి సే మైం ఆపకే సమక్ష ఐసే కుఛ ప్రశ్న రఖ రహా హూం జినకా ఉత్తర ఆప హీ దే సకతే హైం.  ఆప జయపుర మేం ఆయోజిత జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల కే హర ఆయోజన కో దేఖతే ఆ రహే హై. అబ తక హుఏ ఉత్సవోం కీ సాహిత్యిక ఉపలబ్ధియోం కో ఆప కిస ప్రకార రేఖాంకిత కరేంగే? జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల కీ శురుఆత 2006 మేం హుఈ థీ, ఔర ఉస బరస ఇసమేం మాత్ర 18 లేఖకోం ఔర 14 అన్య లోగోం నే భాగ లియా థా. ఇన్హేం సుననే వాలోం కీ సంఖ్యా బముశ్కిల 100 రహీ హోగీ. ఇస బరస యాని 2012 కే ఫేస్టివల మేం లగభగ 250 లేఖకోం నే శిరకత కీ ఔర ఉన్హేం దేఖనే-సుననే వాలోం కీ సంఖ్యా ఏక లాఖ కే లగభగ బతాఈ జాతీ హై. యాని బహుత కమ సమయ మేం యహ ఉత్సవ బహుత బడా హో గయా హై. ఇన బరసోం మేం ఇస ఆయోజన మేం దేశ విదేశ కే అనేక బడే ఔర బహుత బడే లేఖకోం నే శిరకత కీ హై. ఇస బరస బేన ఓకరీ, రిచర్డ డౖకింస, స్టీవన పింకర, ఏమీ చుఆ జైసే విదేశీ ఔర గిరీశ కర్నాడ, కే. సచ్చిదానందన, ప్రతిభా రే, కులదీప నైయర, ఏమ. జే. అకబర, అశోక వాజపేయీ, పురుషోత్తమ అగ్రవాల, నీలాభ అశ్క జైసే అనేక భారతీయ లేఖక ఇసమేం ఆఏ. ముఝే లగతా హై కి కిసీ భీ సాహిత్యిక ఆయోజన కీ ఉపలబ్ధి యహీ హో సకతీ హై కి వహ లేఖక-పాఠక కో నజదీక లాఏ. ఇస లిహాజ సే తో మైం ఇస ఆయోజన కో ఉపలబ్ధిమూలక హీ కహనా చాహూంగా.  ఇస ఫేస్టివల సే సాహిత్య ఔర సమాజ కో క్యా లాభ హుఆ? ఇస సవాల కా జవాబ దేనా తో బహుత ముశ్కిల హై. క్యా కిసీ భీ సాహిత్యిక ఆయోజన కే బారే మేం యహ సవాల కరకే కోఈ సీధా ఉత్తర పాయా జా సకతా హై? ఏక బడా లేఖక శహర మేం ఆతా హై, కోఈ సంస్థా ఉనకే వ్యాఖ్యాన కా ఆయోజన కరతీ హై, యా కిసీ విషయ పర కోఈ చర్చా ఆయోజిత కీ జాతీ హై, కిసీ పుస్తక పర కోఈ చర్చా హోతీ హై. ఇన సబకే సన్దర్భ మేం అగర కోఈ యహ పూఛే కి ఇనసే సాహిత్య ఔర సమాజ కో క్యా లాభ హుఆ, తో క్యా ఉత్తర దేంగే? మేరా యహ మాననా హై కి కిసీ భీ సాహిత్యిక ఆయోజన కా మకసద హోతా హై విమర్శ కా మంచ ప్రదాన కరనా ఔర వృహత్తర సముదాయ తక పహుంచనా. తో ఇస లిహాజ సే యహీ కహా జాఏగా కి జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల నే సాహిత్య ఔర సమాజ దోనోం కో లాభాన్విత కియా హై. సాహిత్యకారోం కో పాఠక మిలే ఔర పాఠకోం కో సాహిత్య ఔర సాహిత్యకార. అగర హమ యహ భీ మాన లేం కి యహ కోఈ గమ్భీర ఆయోజన నహీం థా, ఏక ఫేస్టివల థా, ఏక ఉత్సవ థా, తో భీ ఇస బాత కే మహత్వ కో కమ కరకే ఆంకనా ఉచిత నహీం హోగా కి పూరే పాఁచ దిన హర దిన ఏక సాథ చలనే వాలే సాత గుణా పాఁచ యాని పైంతీస సత్రోం మేం సే హరేక మేం లగభగ హాఉసఫుల కీ స్థితి రహీ. లోగోం నే హర తరహ కే లేఖకోం కో న కేవల దత్తచిత్త హోకర సునా, ఉనసే గమ్భీర సవాల భీ కిఏ. సమాజ కో యహ లాభ హుఆ కి ఉసే ఇతనే సారే లేఖకోం, విచారకోం, పత్రకారోం ఔర అన్య బహుత సారే అనుశాసనోం కే శీర్షస్థ లోగోం సే రూబరూ హోనే కా ఔర ఉనకే విచారోం సే అవగత హోనే కా మౌకా మిలా, ఔర సాహిత్య కా లాభ యహ హుఆ కి ఉసకా ప్రసార హుఆ. ప్రసంగవశ, యహ భీ కహూం కి ఇస ఫేస్టివల మేం కితాబోం కీ జో దుకానేం థీం, ఔర జిన పర ఇస ఫేస్టివల మేం శిరకత కరనే వాలే లేఖకోం కీ కితాబేం ఉపలబ్ధ థీం, అంతిమ దిన ఉనమేం సే అధికాంశ ఖాలీ హో చుకీ థీం. యాని లోగోం నే న సిర్ఫ చర్చాఓం కో సునా, చర్చా కరనే వాలే లేఖకోం కీ కితాబోం కో ఖరీదా భీ సహీ. కితాబోం పర లేఖకోం కే ఓటోగ్రాఫ లేనే వాలోం కీ భీ బహుత లమ్బీ కతారేం దేఖనే కో మిలీం.  ఇస ఉత్సవ కో ఆయోజిత కరనే వాలోం కీ మూల ప్రతిజ్ఞా శాయద బడే-బడే లేఖకోం కో ఏక మంచ పర ఇకట్ఠా కరనా ఔర ఉనకే మాధ్యమ సే దర్శకోం కో చమత్కృత కరనా హై జిసకీ పరిణతి మనోరంజన మేం హోతీ హై. క్యా సాహిత్య కీ మూల ప్రతిజ్ఞా సే ఇస ఆయోజన కీ మూల ప్రతిజ్ఞా మేల ఖాతీ హై? ఇస బాత మేం కోఈ శక నహీం హై కి ఇస ఆయోజన మేం బహుత సారే బడే లేఖకోం కీ సహభాగితా రహతీ హై. యహ సహభాగితా హర బరస బఢతీ జా రహీ హై. బడే నామోం కే ప్రతి ఆకర్షణ హమ సబమేం హోతా హై. అగర హమ కోఈ బహుత ఛోటా ఆయోజన కరతే హైం తబ భీ హమారీ యహ కోశిశ తో హోతీ హీ హై కి అపనే సంసాధనోం కే హిసాబ సే కిసీ ‘బడే’ లేఖక కో ఉసమేం బులాఏం. హమ జయపుర మేం కోఈ ఆయోజన కరతే హైం తో ఔర నహీం తో యహీ కోశిశ కరతే హైం కి దిల్లీ కా కోఈ లేఖక ఆ జాఏ. ఐసే మేం అగర ఇతనే బడే పైమానే కా కోఈ ఆయోజన హై తో యహ బహుత స్వాభావిక హై కి ఉసమేం బడే-బడే లేఖక బులాఏ జాఏంగే. అగర ఆప బడే లేఖకోం కో నహీం బులాఏంగే తో ఇస పైమానే కా ఆయోజన హో హీ నహీం సకతా. లేకిన ఆపనే ఏక మహత్వపూర్ణ టిప్పణీ యహ కీ హై కి ఆయోజక బడే-బడే లేఖకోం కో ఏక మంచ పర ఇకట్ఠా కరకే దర్శకోం కో చమత్కృత కరనా చాహతే హైం. ఆపనే అపనీ టిప్పణీ కే సాథ ‘శాయద’ జోడకర యహ ఆశంకా వ్యక్త కీ హై. మైం ఏక ఉదాహరణ దేకర ఫిర అపనీ బాత కహూంగా. ఇస బార కే స్టార లేఖకోం మేం సే ఏక థే బేన ఓకరీ. 23 జనవరీ కీ శామ జిస సమయ ఉనకా సత్ర థా ఉసీ సమయ కే చార దూసరే సత్రోం మేం సే ఏక సత్ర ఉతనే హీ మహత్వపూర్ణ లేఖక రిచర్డ డౖకింస కా థా, ఔర ఏక అన్య సత్ర కవితా సమయ శీర్షక సే థా జిసమేం అశోక వాజపేయీ, నన్ద కిశోర ఆచార్య, నన్ద భారద్వాజ, పీయూష దఈయా ఔర లతా శర్మా థే. ఇసీ తరహ ఆయోజన కే పహలే దిన ఏక సత్ర మేం హైరీ కుంజురూ థే, దూసరే మేం (యహ బాత అలగ హై కి ఉన్హేం లేఖక మానేం భీ యా న మానేం, లేకిన ‘బడే’ తో వే హైం హీ) కపిల సిబ్బల థే, ఏక అన్య సత్ర మేం కే. సచ్చిదానందన థే ఔర ఏక ఔర అన్య సత్ర కథా కోశ మేం నవతేజ సరనా ఔర దీప్తి నవల కే సాథ హమారే అపనే చరణ సింహ పథిక, ఔర లక్ష్మీ శర్మా థే. జో బాత మైం రేఖాంకిత కరనా చాహతా హూం వహ యహ కి కిసీ ఏక సత్ర మేం స్టార లేఖక కే హోనే కే బావజూద శేష సభీ సత్రోం మేం భీ దర్శకోం-శ్రోతాఓం కీ భరపూర ఉపస్థితి థీ. అబ బతాఇయే, కి చమత్కార కా క్యా అసర రహా? జిస వక్త గులజార ఔర జావేద అఖ్తర జైసే స్టార ఏక సత్ర మేం మౌజూద హోం ఉసీ వక్త అగర లోగ రోసాముణ్డ బార్టలేట, పవన వర్మా, పురుషోత్తమ అగ్రవాల ఔర జేమ్స శైపిరో కో దత్త చిత్త హోకర సునేం తో బతాఇయే కి చమత్కార కా క్యా అసర రహా? ముఝే నహీం లగతా హై కి ఆయోజకోం కా మకసద చమత్కార పైదా కరనా రహా హై. అలబత్తా బడే లేఖకోం కో ఉన్హోంనే జరూర జుటానా చాహా ఔర ఇసమేం వే కామయాబ భీ రహే హైం. లేకిన, ఆయోజన మేం సిర్ఫ బహుత బడే లేఖక హీ హోం, ఐసా భీ నహీం హై. ఐసే బహుత సారే లేఖక భీ ఇసమేం ఆతే రహే హైం జినకీ అభీ పహలీ హీ కితాబ ఆఈ హై ఔర జో సాహిత్య కీ దునియా మేం అపనీ పహచాన బనా రహే హైం. యాని, కుల మిలాకర ఏక సమన్వయ కీ స్థితి ముఝే తో నజర ఆఈ. వైసే, ఆపనే యహ సవాల నహీం పూఛా హై, లేకిన మైం బతా దూం కి ఇస ఆయోజన మేం హర దఫా కుఛ ఫిల్మీ సితారే భీ శిరకత కరతే రహే హైం. కభీ అమితాభ బచ్చన, కభీ ఆమిర ఖాన, కభీ దేవ ఆనంద తో కభీ ఓమ పురీ, ఆది. ఆమ తౌర పర హుఆ యహ హై కి కిసీ సితారే కీ కోఈ కితాబ ఉస దౌరాన ప్రకాశిత హుఈ తో ఉసకే ప్రోమోశన కే లిఏ ఉస సితారే కో భీ బులా లియా గయా. బేశక ఐసా కరనే కే పీఛే వ్యావసాయిక నజరియా హోతా హై. లేకిన ఏక బాత తో యహ కి ఇస ఆయోజన కే కర్తాధర్తాఓం నే సాహిత్య కీ ఏక వ్యాపక పరిభాషా లీ హై. హమ లోగ ఆమ తౌర పర జిసే సాహిత్య కహతే హైం, యే ఉససే కాఫీ దూర తక జాతే హైం ఔర రాజనీతి, అర్థశాస్త్ర, సమాజశాస్త్ర, సినేమా, మనోరంజన, పత్రకారితా సభీ కో సాహిత్య కీ పరిధి మేం లేతే హైం. యహీ వజహ హై కి ఇనకే ఆయోజనోం మేం తరుణ తేజపాల భీ హోతే హైం, ఏమ. జే. అకబర భీ, కులదీప నైయర భీ, మార్క టులీ భీ, బరఖా దత్త భీ ఔర ఓప్రా వినఫ్రే భీ. ముఝే తో లగతా హై కి జ్ఞాన కీ వివిధ శాఖాఓం కే బీచ పారస్పరిక సమ్వాద కా యహ ఖయాల బురా నహీం హై. మైం ఆయోజన మేం ఆనే వాలే లోగోం కీ తారీఫ కరూంగా కి వే మహజ గ్లైమర కే పీఛే నహీం భాగతే హైం ఔర జబ కిసీ గ్లైమర వాలే స్టార కా సత్ర చల రహా హోతా హై ఉస వక్త భీ వే కిసీ గమ్భీర లేఖక కే సత్ర కో అపనీ పసంద బనాతే హైం. లేకిన ఇసకే బావజూద ముఝే ఇస బాత కో లేకర చింతా హోతీ హై కి ఇస ఆయోజన మేం గ్లైమర కా అనుపాత బఢతా జా హై. మైం చాహూంగా కి ఆయోజక ఇస ప్రవృత్తి పర లగామ లగాఏం.  ఇస ఉత్సవ కే దర్శక కౌన హైం? క్యా ఇనమేం మేం వే లోగ శామిల హైం జినకీ పీడాఓం కీ బాత హమ అపనీ బహసోం మేం కరతే హైం? ఇస ఉత్సవ కే దరవాజే సబకే లిఏ ఖులే రహతే హైం. ఆపకో భీ స్మరణ హోగా కి శురుఆతీ బరసోం మేం తో ఆయోజకగణ నిమంత్రణోం కీ బాకాయదా బాఢ హీ లా దియా కరతే థే. ధీరే-ధీరే కాగజ కీ ఉస బర్బాదీ మేం కమీ కరనే కీ సద్బుద్ధి ఇన్హేం ఆఈ ఔర సంచార మాధ్యమోం కే జరియే లోగోం కో ఆమంత్రిత కియా జానే లగా. ఇస వర్ష పహలీ బార ఆయోజకోం నే ఆగంతుకోం కే లిఏ పంజీకరణ కా ప్రావధాన కియా, ఔర ఉసకే పీఛే సురక్షా సమ్బన్ధీ కారణ థే, లేకిన పంజీకరణ నిశుల్క థా. అలబత్తా శామ కే మనోరంజన కార్యక్రమోం కే లిఏ టికిట లగాయా గయా, లేకిన వహ అలగ బాత హై. తో, ఇస ఉత్సవ మేం కోఈ భీ ఆ సకతా హై. స్వాభావిక హై కి జబ ఇతనా బడా ఆయోజన హోగా తో ఆనే వాలోం కా స్తర ఏక సమాన తో హో నహీం సకతా. జైసా ఆపనే కహా, ‘జినకీ పీడాఓం కీ బాత హమ అపనీ బహసోం మేం కరతే హైం’ వే అగర ఇస ఆయోజన మేం ఆతే హైం తో వే భీ ఆతే హైం జో (శాయద) ఉన పీడాఓం కో జన్మ దేతే హైం. ఔర ఇసమేం ముఝే కోఈ హర్జ భీ నహీం లగతా. మహత్వ తో ఇస బాత కా హై కి ఇస ఆయోజన కే దరవాజే సబకే లిఏ ఖులే హైం. బల్కి, మైం తో ఆగే బఢకర యహ భీ కహనా చాహూంగా కి యహాం జో ప్రజాతాంత్రిక వ్యవస్థా హోతీ హై ఉసకా విస్తార ఔర అనుకరణ హోనా చాహిఏ. కోఈ భీ కహీం భీ బైఠ సకతా హై. ఏక సత్ర మేం మైంనే దేఖా కి పవన కే. వర్మా (వే భూటాన మేం భారత కే రాజదూత హైం) ఆఏ ఔర ఉన్హేం కోఈ కుర్సీ ఖాలీ నజర నహీం ఆఈ తో వే గులజార కే పాస జమీన పర హీ బైఠ గఏ. ఉనకే లిఏ కుర్సీ ఖాలీ కరనే కే వాస్తే కిసీ ఆమ శ్రోతా కో ఉఠాయా నహీం గయా. కభీ-కభీ ముఝే లగతా హై కి హమ జిస సమానతా కీ బాత జోర-శోర సే కరతే హైం, వో క్రియా రూప మేం పరిణత హోతీ తో యహాం నజర ఆతీ హై. లేకిన ఆపనే బాత పీడాఓం కీ కీ థీ. ఇస ఆయోజన మేం లగాతార జాకర మైంనే పాయా హై కి యహాం సిర్ఫ ఉస సాహిత్య కీ బాత నహీం హోతీ హై జో ఆమ జన కీ పీడాఓం సే తాల్లుక రఖతా హై. జైసా మైంనే అభీ కహా, యహాం సాహిత్య కో వ్యాపక అర్థ మేం లియా జాతా హై, ఇసలిఏ యహాం జో దర్శక శ్రోతా సముదాయ ఆతా హై వహ భీ వైవిధ్యపూర్ణ హోతా హై.  ఇస ఉత్సవ మేం ఆనే వాలే దర్శకోం కీ స్థితి సే క్యా ఇస ఉత్సవ కా మూల్యాంకన నహీం హోనా చాహిఏ? ఆపకా ఇశారా శాయద ఇస తరఫ హై కి ఇస ఆయోజన మేం జో దర్శక ఆతే హైం వే సమ్పన్న వర్గ కే హోతే హైం. ఆపకే ఇస ప్రశ్న కా ఉత్తర పిఛలే ఉత్తర మేం ఆ గయా హై.  క్యా అపకో నహీం లగతా హై కి ఏక ప్రాయోజిత ఏలీట వర్గ యహాం ఆ రహా హై జో దేశ ఔర సమాజ కీ సమస్యాఓం కే ప్రతి గమ్భీర నహీం హై? ఇసకీ జడేం భీ హమారీ దేశజతా మేం నహీం హైం శాయద? ఇస ప్రశ్న కా ఉత్తర హాం మేం భీ హై ఔర నా మేం భీ. పహలే హాం కీ బాత కరూం. యహ ఏక అంతర్రాష్ట్రీయ స్తర కా ఆయోజన హై. పూరీ దునియా సే ఇసమేం లోగ ఆతే హైం. న సిర్ఫ లేఖక, వే భీ జినకీ లేఖన మేం రుచి హై. అబ అగర కోఈ అమరీకా సే, జర్మనీ సే, జాపాన సే, యా కహియే చేన్నఈ సే, అహమదాబాద సే ఏక సాహిత్యిక ఆయోజన మేం ఆ రహా హై తో జాహిర హై కి ఉసకా సామాజిక-ఆర్థిక-బౌద్ధిక స్తర ఉస తరఫ ఝుకా హోగా జిసే ఆప ఏలీట వర్గ కహ రహే హైం. యహ మేరీ అపనీ జానకారీ హై కి హర బరస ఇస ఆయోజన మేం దునియా భర సే లోగ అపనే ఖర్చే పర (భీ) ఆతే హైం. యహ స్వాభావిక బాత హై కి ఉన సబకీ జడేం ‘హమారీ దేశజతా’ మేం నహీం హై. లేకిన ఇస ఆయోజన మేం జో స్థానీయ లోగ ఆతే హైం, ఉనకే బారే మేం తో ఐసా నహీం హై. వే ఉస వర్గ సే ఇతర కే భీ హైం జినకీ అభీ మైం బాత కర రహా థా. బహుత సాధారణ కిస్మ కే లోగోం కో మైంనే ఇస ఆయోజన మేం దేఖా హై. న కేవల దేఖా హై, సమ్మాన ఔర అధికార సే అగలీ పంక్తి మేం ఠాఠ సే బైఠకర చర్చాఓం కో సునతే దేఖా హై. తో దోనోం హీ తరహ కే లోగ ఇస ఆయోజన మేం ఆతే హైం. ఔర రహీ బాత సమస్యాఓం కీ, తో మైంనే యహ మహసూస కియా హై కి ఆయోజకోం కా నజరియా సాహిత్య కే ప్రతి వ్యాపక హై ఔర వే కేవల ఉసీ కో సాహిత్య నహీం మానతే హైం జో సమస్యాఓం కీ ఫిక్ర కరతా హో. ఇససే మేరీ వ్యక్తిగత అసహమతి భీ హో సకతీ హై, లేకిన ఇసకే బావజూద మైం యహ మానతా హూం కి ఆయోజన కా ఫౖర్మేట తై కరనే కా హక తో ఆయోజకోం కో హీ హై.  క్యా ఇస ఉత్సవ కా ప్రారూప ఆపకో ఉపయుక్త లగతా హై జిసమేం సబ జల్దీ మేం హైం, భాగమభాగ మేం హైం? బస, హైలో, హాయ, బాయ తక హీ రిశ్తే బన పా రహే హైం? ఆపకా యహ ప్రశ్న ముఝే బహుత సార్థక లగా. ఇస ఆయోజన మేం హర దిన ఏక-ఏక ఘణ్టే కే సాత సత్ర హోతే హైం. యే సత్ర ఏక సాథ పాఁచ జగహోం పర చలతే హైం. మోటే తౌర పర లగభగ 175 సత్ర. జాహిర హై కి కోఈ భీ వ్యక్తి ఏక వక్త మేం ఏక హీ సత్ర మేం ఉపస్థిత రహేగా, అంత: వహ అధిక సే అధిక 35 సత్ర దేఖ సున సకతా హై. లేకిన వహ కౌన-సే 35 సత్ర దేఖే సునే, యహ చయన ఉసకా అపనా హోగా. యాని 175 మేం సే 35 (యా కమ) చుననే కీ ఆజాదీ ఉసే ఆయోజక దేతే హైం. యహ వివిధతా తో ప్రశంసనీయ హై. అగర ఆపకా ప్రశ్న యహ హై కి ఏక సత్ర కే లిఏ ఏక ఘణ్టే కా వక్త కమ హై, తో మైం యహ కహనా చాహూంగా కి అగర లేఖక వ్యవస్థిత ఔర సువిచారిత రూప సే అపనీ బాత కహే తో యహ సమయ కమ నహీం హై. హాం, అగర కోఈ పన్ద్రహ మినిట కీ బాత కహనే కే లిఏ దో ఘణ్టే కీ భూమికా బాంధనా జరూరీ సమఝతా హో తో బాత అలగ హై. దూసరే యహాం బహుత సారే సత్ర తో రచనా పాఠ కే హోతే హైం. ఉస లిహాజ సే తో యహ సమయ వైసే భీ కమ నహీం హై. జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల మేం జో బాత ముఝే సబసే మహత్వపూర్ణ లగీ వహ హై సమయ కే ప్రతి ఉనకా ఆదర భావ. అగర కోఈ సత్ర దస బజే శురూ ఔర గ్యారహ బజే ఖత్మ హోనా హై తో వహ దస బజే హీ శురూ హోగా ఔర గ్యారహ బజే హీ ఖత్మ హోగా. కిసీ కా ఇంతజార నహీం, కిసీ కో అపనీ బాత పూరీ కరనే కే లిఏ అతిరిక్త సమయ నహీం. హమ లోగ, విశేష రూప సే హిందీ వాలే ఇస బాత కే అభ్యస్త నహీం హైం. హమారా కార్యక్రమ అగర తీన బజే ఘోషిత హై తో బడే లోగోం కో తో వైసే హీ సాఢే తీన కా వక్త బతాయా జాఏగా, ఔర అగర చార బజే వో కార్యక్రమ శురూ హో జాఏ తో గనీమత మానిఏ. ఫిర మాల్యార్పణ, స్వాగత, వక్తాఓం కా పరిచయ ఔర ఉసకే బాద ఖుద వక్తా, జిసే అనంతకాల తక బోలనే కా విశేషాధికార మిలా హోతా హై. కార్యక్రమ ఖత్మ హోనే కా తో కోఈ సమయ హోతా హీ నహీం. కోఈ వక్తా జబ ఏక బార బోలనా శురూ కర దే, చాహే వహ ఆభార ప్రదర్శన హీ క్యోం న కర రహా హో, తో సమఝియే గయా కమ సే కమ ఆధా ఘణ్టా. తో, హమారే ఇస అభ్యాస కీ నజర సే దేఖేం తో బేశక యహ ఆయోజన భాగమభాగ ఔర జల్దబాజీ కా ఆయోజన హై. లేకిన, ఇస బార సవాల ముఝే పూఛనే దేం, కి క్యా హమేం భీ అపనే ఆయోజనోం మేం సమయ కీ కద్ర నహీం కరనీ చాహిఏ? క్యా సమయబద్ధతా కోఈ అపరాధ హై? క్యా అపనీ బాత సలీకే సే ఔర సుగఠిత రూప సే, పూరీ తైయారీ కరకే నహీం కహీ జానీ చాహిఏ? క్యా ఏక నిశ్చిత సమయ మేం అపనీ బాత కహనే కా అనుశాసన హమమేం నహీం ఆనా చాహిఏ?  హమ జల్దీ-జల్దీ మేం, అధికాధిక లోగోం కీ శిరకత కే చక్కర మేం సమాజ ఔర వ్యక్తి కీ మూలభూత సమస్యాఓం సే టకరానే కే బజాయ ఉనసే బచనే కా ప్రయాస నహీం కర రహే హైం? మేరే ఖయాల సే యే దో అలగ-అలగ బాతేం హైం. జల్దీ-జల్దీ ఔర అధికాధిక లోగోం కీ శిరకత కీ బాత అభీ అపన నే కీ. హో సకతా హై కి యహ దేఖనే కా ఏక భిన్న నజరియా భీ హో. జిసే మైం సమయబద్ధతా కహ కర సరాహ రహా హూం వహీ కిసీ ఔర కో జల్దబాజీ భీ లగ సకతీ హై. సోచ కా యహ ఫర్క తో రహేగా హీ. లేకిన ఇసే సమాజ కీ ఔర వ్యక్తి కీ మూలభూత సమస్యాఓం సే టకరానే కీ బజాయ ఉనసే కతరానే కా నామ దేనా ముఝే ఉచిత నహీం లగతా. సమస్యాఓం సే టకరానే కే లిఏ సమయ కీ బరబాదీ ఔర బాత కో బేవజహ విస్తార దేనా జరూరీ నహీం హై. అగర వక్తా కీ తైయారీ హై ఔర వహ సలీకే సే అపనీ బాత కహ సకతా హై తో ఉసకే లిఏ తీస మినిట భీ కాఫీ హైం, అన్యథా.... . అగర మైం కహూంగా తో ఛోటే ముంహ బడీ బాత హో జాఏగీ, ఇసలిఏ మైం శ్రీలాల శుక్ల సే శబ్ద ఉధార లే రహా హూం. ఉన్హోంనే కహీం కహా థా కి హిందీ లేఖక సంక్షేప మేం అపనీ బాత కహ హీ నహీం సకతా. బాత కో ఫైలానా ఉసకే స్వభావ మేం హీ హై. అగర యహ బాత సహీ హై, తో క్యా ఆపకో నహీం లగతా కి హిందీ లేఖక కో భీ అపనా స్వభావ బదలనా చాహిఏ? ఆపకా జో దూసరా సవాల హై ఉసకా తాల్లుక ఆయోజన కే ఫౖర్మేట సే హై. ఔర జైసా మైంనే పహలే భీ కహా హై, కిసీ ఆయోజన కా ఫౖర్మేట క్యా హో యహ తో ఆయోజక హీ తై కరేగా. ఇస సాహిత్య ఉత్సవ కా ఫౖర్మేట అగర హమారీ అపేక్షాఓం సే అలగ హై, తో హై.  క్యా ఆపనే దేఖా హై కి డిగ్గీ పైలేస కే బాహర యాతాయాత వ్యవస్థా, పార్కింగ ఆది కో లేకర కితనీ మారామారీ హై? ఇస ఉత్సవ కే కారణ రిక్శావాలోం, టైక్సీ వాలోం తథా ఆమ జన కో కితనీ తకలీఫేం హో రహీ హైం? క్యా ఇన బాతోం కా ఏహసాస ఆయోజకోం కో హై? క్యా వే అపనీ బనావటీ దునియా మేం మస్త హైం ఔర ఇస తథ్య సే బేఖబర హైం కి ఉనకే ఆయోజన సే జయపుర కే ఆమ జీవన మేం కితనీ తకలీఫేం ఆమ జన కో సహనీ పడ రహీ హైం? జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల బహుత బడా ఆయోజన బన గయా హై ఔర కిసీ భీ బడే ఆయోజన కే కారణ కుఛ అసువిధాఓం కా హోనా అపరిహార్య హై. లేకిన మేరా ఐసా ఖయాల హై కి ఆయోజక భీ ఔర స్థానీయ ప్రశాసన భీ లగాతార యహ కోశిశ కరతే హైం కి ఆమ లోగోం కో కమ సే కమ అసువిధా హో.  డిగ్గీ పైలేస కో జైసే కిలే మేం తబదీల కర దియా గయా హై. చారోం ఓర పులిస హై, చారోం ఓర పహరా హై, ఆమ ఆదమీ కే లిఏ ఆమ రాస్తే తక బంద హైం జబకి పాస హీ ప్రదేశ కా సబసే బడా అస్పతాల హై, అజమేరీ గేట హై, మహారాజా-మహారానీ కౖలేజ హైం, కుల మిలాకర యహ బహుత వ్యస్త ఇలాకా హై. క్యా ఇస ఓర ఆయోజకోం కో ధ్యాన నహీం దేనా చాహిఏ? క్యా ఇస బాబత రచనాకారోం కా కుఛ సంవేదనాత్మక దాయిత్వ నహీం బనతా హై? ఐసా ఇసీ బార హుఆ హై. కారణ ఆప భీ జానతే హైం. సలమాన రుశ్దీ ప్రకరణ. యహ కానూన-వ్యవస్థా కా మామలా థా ఔర అగర ప్రశాసన కో ఏహతియాద బరతనా జరూరీ లగా, తో ఉసనే వైసా కియా. అగర హమ ఆయోజకోం కో ఇసకే లిఏ జిమ్మేదార ఠహరాతే హైం, తో మేరే జేహ్న మేం యహ సవాల ఉఠతా హై కి క్యా ఉన్హోంనే జాన-బూఝకర సలమాన రుశ్దీ కో బులాకర ‘ఆ బైల ముఝే మార’ కో చరితార్థ కియా హోగా? భలా కౌన అపనా ఇతనా బడా ఆయోజన దాంవ పర లగానా చాహేగా? హో సకతా హై కి ఉన్హోంనే ఇస బాత కా పూర్వానుమాన న కియా హో కి సమాజ కా ఏక హిస్సా రుశ్దీ కో బులాయే జానే కే విరోధ మేం ఉఠ ఖడా హోగా ఔర సరకార భీ జరూరత సే జ్యాదా సంవేదనశీల హో జాఏగీ! ముఝే లగతా హై కి ఇస మామలే కో సరకార నే తో గలత తరహ సే హైండల కియా హీ, మీడియా నే భీ జరూరత సే జ్యాదా అహమియత దీ. జో లోగ ఆయోజన మేం శరీక నహీం థే ఉన్హేం (మీడియా కీ వజహ సే) యహ ఏహసాస హుఆ కి సారా ఆయోజన రుశ్దీ కే ఇర్ద-గిర్ద హీ సిమటా హుఆ హై. జబకి యథార్థ ఇససే బహుత భిన్న థా. లేకిన యహ తో విషయాంతర హో గయా. ఆపనే రచనాకారోం కే సంవేదనాత్మక దాయిత్వ కా సవాల ఉఠాయా థా. ఇస మామలే మేం హమ రచనాకార సే కిస తరహ కే సంవేదనాత్మక వ్యవహార కీ ఉమ్మీద కరతే హైం?  క్యా యహ ఆయోజకోం కీ ఆత్మముగ్ధతా నహీం హై కి వే జయపుర కీ ఆమ జిన్దగీ కీ తకలీఫోం సే బేఖబర మానసిక విలాస మేం డూబే హైం? బేహతర హో, యహ సవాల ఆయోజకోం సే హీ పూఛా జాఏ. మైం భలా ఉనకీ తరఫ సే కోఈ సఫాఈ దేనే వాలా కౌన హోతా హూం?  క్యా యహ నహీం సోచా జానా చాహిఏ కి ఇసకే ఆయోజన కే లిఏ కిసీ ఏకాంత కీ జగహ కో చునా జాఏ జహాం లేఖకోం కో భౌతిక తకలీఫోం కా భీ ఏహసాస హో? యహ సవాల తో బహుత మజేదార హై. ఐసీ జగహ చునీ జాఏ జహాం లేఖకోం కో భౌతిక తకలీఫోం కా ఏహసాస హో. బాత సుననే మేం తో ప్రభావశాలీ లగతీ హై. లేకిన క్యా అసల జిన్దగీ మేం హమేశా ఐసా హీ హోతా ఔర కియా జాతా హై? అపనే మేహమానోం కో హమ సువిధా దేనా చాహతే హైం యా తకలీఫ కా ఏహసాస కరానా చాహతే హైం? ఆప ముఝే బతాఏం కి కౌన-సీ సాహిత్యిక సంస్థా అపనే లేఖకోం కో భౌతిక తకలీఫోం కా ఏహసాస కరానే కే లిఏ స్లమ్స మేం యా కచ్చీ బస్తియోం మేం ఠహరాతీ హై?  బాహర సే ఆనే వాలే లేఖకోం కో పాఁచ సితారా యా అచ్ఛే హోటలోం మేం ఠహరాయా జా రహా హై. క్యా ఆనే వాలోం కే లిఏ నఏ ప్రకార కే రైన బసేరోం కీ వ్యవస్థా నహీం హోనీ చాహిఏ? హమ నేతాఓం కీ అయ్యాశీ కీ తో బాత కరతే హైం, పర హమ భీ దుఃఖ పానే కే లిఏ తైయార కహాం హైం? ఏక లేఖక కా ఏక దిన ఏక సత్ర మేం ప్రేజేణ్టేశన ఔర వహ పాఁచ దిన యహాం హోటల మేం మజే కర రహా హై ఇసే అయ్యాశీ నహీం కహేంగే? క్యా ఐసే లేఖకోం పర బందిశ నహీం లగనీ చాహిఏ? క్యా యహ సర్వేక్షణ నహీం హోనా చాహిఏ కి కితనే లేఖక అపనే ఖర్చే పర ఇస ఉత్సవ మేం బాహర సే ఆతే హైం? హాం, యే లోగ అపనే అతిథి లేఖకోం వగైరహ కో పాఁచ సితారా యా ఉసీ తరహ కే బేహతర హోటలోం మేం ఠహరాతే హైం. ముఝే నహీం పతా కి అబ తక కిసీ ఆగత లేఖక నే ఇస బాత కా విరోధ కియా యా నహీం. కియా హోతా తో కహీం పఢనే కో భీ మిలా హోతా. ముఝే నహీం పతా కి ఐసే కౌన సే సాహిత్యిక సంగఠన హైం జో అపనే లేఖకోం కో రైన బసేరోం మేం ఠహరాతే హైం? ఆదర్శ కే లిహాజ సే తో బాత భలీ లగతీ హై కి లేఖక భీ ఫుటపాథ పర సోయే, పైదల చలే, పసీనా బహాఏ, రూఖీ-సూఖీ ఖాకర ఠణ్డా పానీ పీ లే. లేకిన యథార్థ యహ హై కి హమ సబ సువిధాఓం కే ఆదీ హోతే జా రహే హైం. అబ యహ బాత ఆయోజక కీ క్షమతా పర హై కి వహ కితనీ సువిధా దే పాతా హై. లేకిన ముఝే నహీం లగతా కి కోఈ భీ లేఖక ఇస బాత పర ఆపత్తి కరేగా కి ఉసే అముక-అముక సువిధా క్యోం దీ జా రహీ హై. ఔర జహాం తక ఏక సత్ర మేం ప్రస్తుతి ఔర పాఁచ దిన కే మజే కీ బాత హై, ఇస సవాల కే పీఛే ముఝే ఏక ఖాస తరహ కీ మానసికతా కా ఆభాస మిల రహా హై, జో కమ సే కమ ముఝే తో కభీ నహీం రుచి. హమారే ప్రాంత కే ఏక బడే లేఖక నే ఏక బార కిసీ సన్దర్భ మేం చిఢ కర కహా థా, కి హమ క్యా తాలీ బజానే జాఏంగే? యాని, అగర లేఖక బడా హై తో వహ సిర్ఫ మంచ పర బిరాజేగా. శ్రోతా సమూహ మేం తో వహ బైఠ హీ నహీం సకతా. వహ సిర్ఫ బోల సకతా హై, కిసీ కో సున నహీం సకతా. జయపుర లిటరేచర ఫేస్టివల మేం మైంనే ఐసా నహీం పాయా. అగర కోఈ లేఖక ఏక సత్ర మేం అపనీ బాత కహ రహా హై తో బాకీ సత్ర మేం వహ ఔరోం కీ బాత సునతా భీ హై, ఉనకే సత్రోం మేం బతౌర శ్రోతా భీ ఉపస్థిత రహతా హై. మైంనే బహుత బడే ఔర నామీ లేఖకోం కో దూసరోం కే సత్ర మేం బైఠే ఔర బాతేం సునతే దేఖా హై. కిసీ కా ఆగ్రహ యహ నహీం రహతా కి వహ సిర్ఫ మంచాసీన హీ హోగా. తో యహ తో ప్రశంసనీయ బాత హై కి ఏక లేఖక ఏక సత్ర మేం అపనీ బాత కహతా హై ఔర బాకీ సత్రోం మేం ఔరోం కీ బాత సునతా హై. ఇసే భలా అయ్యాశీ కైసే ఔర క్యోం కహా జాఏ?  క్యా ఆయోజకోం కో ఉత్సవ కే ఆయ-వ్యయ కా హిసాబ జనతా కే సామనే నహీం రఖనా చాహిఏ? వే ప్రాయోజకోం కే నామ తో ఘోషిత కర దేతే హైం, ఆభార వ్యక్త కరనే కే సాథ, పర యహ నహీం బతాతే కి కిసనే కితనే పైసే దిఏ, కితనే పైసే కిస మద పర ఖర్చ హుఏ. క్యా కుఛ రాశి బచీ ఔర అగర బచీ తో వహ కహాం గఈ. క్యా యహ పారదర్శితా ఆవశ్యక నహీం హై? పారదర్శితా హోనీ చాహిఏ, జరూర హోనీ చాహిఏ. లేకిన క్యా జీవన కే అన్య కిసీ క్షేత్ర మేం హమేం ఇస ఆదర్శ పారదర్శితా కే దర్శన హోతే హైం? విభిన్న లేఖక సంగఠన యా సంస్థాన జో ఆయోజన కరతే హైం క్యా వే ఉసకా లేఖా-జోఖా సార్వజనిక కరతే హైం? ఆప కహ సకతే హైం కి ఉనకే ఆయోజన ఇతనే బడే నహీం హోతే హైం ఔర ఉసమేం ఇతనే అధిక విత్తీయ సంసాధన ప్రయుక్త నహీం హోతే హైం. ఠీక హై. లేకిన సిద్ధాంత తో సిద్ధాంత హై. ఛోటే ఔర బడే కా భేద క్యోం కియా జానా చాహిఏ? ఔర ఏక బాత. హో సకతా హై కి యహ కహనా ‘పౖలిటికలీ కరేక్ట’ న హో లేకిన హమ జబ బాత కర హీ రహే హైం తో జో బాత మేరే మన మేం హై ముఝే ఉసే కహనే మేం సంకోచ నహీం కరనా చాహిఏ. ముఝే యహ భీ లగతా హై కి ఏక ఐసే ఆయోజన జిసమేం మేరా కోఈ ఆర్థిక యోగదాన నహీం హై, కే ఆయోజకోం సే మైం ఉనకే ఆయ వ్యయ కే బారే మేం పూఛనే కా క్యా హక రఖతా హూం? యహ హక తో ఉనకా బనతా హై జిన్హోంనే ఉసమేం కోఈ అంశదాన కియా హై.  యహ ఉత్సవ కిన మూల్యోం కీ స్థాపనా కర రహా హై తథా ఇసకా వాస్తవిక ప్రభావ క్యా హై ఇసకా ఆకలన కిస ప్రకార హోనా చాహిఏ? మేరే ఖయాల సే తో కోఈ భీ ఉత్సవ ఉత్సవ హోతా హై, వహ మూల్యోం కీ స్థాపనా కే నిమిత్త నహీం హోతా హై. హాం, ఇతనా జరూర దేఖా జానా చాహిఏ కి ఉసకే కారణ కోఈ వికృతియాం సమాజ మేం న ఆఏం. జహాం తక ప్రభావ కీ బాత హై, ముఝే లగతా హై కి యహ ఉత్సవ సమాజ కీ సాహిత్య మేం దిలచస్పీ బఢానే మేం కాఫీ హద తక కామయాబ రహా హై. ఇసకా ఆకలన కైసే హో, యహ తో మైం భీ నహీం జానతా.  ఏక ఔర బాత. క్యా ఆపకో ఐసా నహీం లగతా కి ఇస ఆయోజన కా బహుత అధిక ఝుకావ అంగ్రేజీ కీ తరఫ హై ఔర ఇసమేం హిందీ సహిత తమామ భారతీయ భాషాఓం కీ గహన ఉపేక్షా హోతీ హై? జీ, ముఝే కతఈ ఐసా నహీం లగతా హై. ఇసకీ వజహ యహ హై కి మేరే మన మేం యహ బాత బహుత స్పష్ట హై కి యహ సాహిత్య ఉత్సవ హై, భారతీయ యా హిందీ సాహిత్య కా ఉత్సవ నహీం. అగర ఆప సారీ దునియా కే సన్దర్భ మేం దేఖేంగే తో పాఏంగే కి హిందీ సహిత భారతీయ భాషాఓం కో జో ప్రతినిధిత్వ మిల రహా హై వహ సంతోషప్రద హై. థోడా అసంతులన హమేం ఇసలిఏ భీ లగతా హై కి దునియా కే దూసరే దేశోం కే సాహిత్య మేం సే జ్యాదాతర కా ప్రతినిధిత్వ యహాం అంగ్రేజీ కే మాధ్యమ సే హోతా హై (ఔర యహ స్వాభావిక భీ హై. అగర కల కో కోఈ ఫ్రేంచ సాహిత్యకార ఫ్రేంచ భాషా మేం అపనీ బాత కహేగా తో ఉసే సుననే-సమఝనే వాలే కితనే కమ హోంగే! యహ ఏక సచ్చాఈ హై కి అన్య భాషాఓం కీ తులనా మేం అంగ్రేజీ బోలనే సమఝనే వాలే అధిక హైం.). ఫిర భీ, అగర ఇసమేం భారతీయ భాషాఓం కా ప్రతినిధిత్వ ఔర బఢేగా తో ముఝే భీ ప్రసన్నతా హీ హోగీ.  హమారీ అబ తక కీ బాతచీత సే లగ రహా హై కి ఆప ఇస ఆయోజన సే పూరీ తరహ సంతుష్ట హైం. క్యా ఆపకో ఇస ఆయోజన మేం కుఛ భీ అప్రియ నహీం లగా? దేఖిఏ, సుధార కీ గుంజాఇశ తో హర జగహ హోతీ హై. మేరా స్వభావ హై కి మైం చీజోం కో ఉనకే ఖాస సన్దర్భ మేం దేఖతా హూం ఔర మూల్యాంకన కరతే వక్త సామనే వాలే పక్ష కీ సీమాఓం కో భీ ధ్యాన మేం రఖనే కీ కోశిశ కరతా హూం. వరనా ఆమ తౌర పర హోతా యహ హై కి హమ దూసరోం సే హద దర్జే కే ఆదర్శ కీ ఉమ్మీద కరనే లగతే హైం ఔర ఫిర నిరాశ హోతే హైం. యహ బాత మేరే స్వభావ మేం నహీం హై. అబ ముఝే యహ లగతా హై కి యహ ఆయోజన కుల మిలాకర సాహిత్య ఔర జన కో నజదీక లానే కా ఏక ఉమ్దా ప్రయాస హై ఔర ఇసీ రూప మేం మైం ఇసకా ప్రశంసక హూం. బేశక యహాం కోఈ గమ్భీర విమర్శ నహీం హోతా హై, ఆమ తౌర పర. లేకిన ఇతనే బడే మేలే సే ఆపకో గమ్భీర విమర్శ కీ ఉమ్మీద భీ నహీం కరనీ చాహిఏ. దూసరే, క్యోంకి యహ బహుత బడా ఆయోజన హై, జాహిర హై కి ఆయోజకోం పర బహుత సారే వ్యావసాయిక దబావ భీ హోతే హోంగే. వే నజర భీ ఆతే హైం. ముఝే నహీం లగతా కి ఉనసే బచా జా సకతా హై. బచనే కీ ఏక హీ రాహ హో సకతీ హై ఔర వహ యహ కి ఆయోజన కియా హీ న జాఏ. అగర కోఈ ముఝే ఛూట దే తో మైం తో ఇస వికల్ప కో నహీం చునూంగా. ముఝే లగతా హై కి నహీం కరనే సే తో యహ బేహతర హై. అబ ఆప కహ సకతే హైం కి ఇతనా బడా ఆయోజన కియా హీ క్యోం జాఏ! అగర ఆప యహ కహేం తో ఇసకా కోఈ జవాబ మేరే పాస నహీం హోగా. ఫిర భీ, అగర ఆదర్శ కీ బాత కరూం తో కహనా చాహూంగా కి ఆయోజకోం కో వ్యావసాయిక పక్ష, గ్లైమర ఔర తడక భడక సే బచనా చాహిఏ. ఏక బాత ఔర కహనా చాహూంగా ఔర వహ యహ కి అబ యహ ఆయోజన ఇతనా బడా హో గయా హై కి డిగ్గీ పైలేస ఇసకే లిఏ ఉపయుక్త నహీం రహ గయా హై. మైం జానతా హూం కి డిగ్గీ పైలేస కే మాలికాన యహ స్థాన ఆయోజకోం కో నిశుల్క ఉపలబ్ధ కరాతే హైం ఔర ఆయోజకోం కో అపనే ఆయోజన కీ మార్కేటింగ కే లిహాజ సే ఏక ‘పైలేస’ రాస భీ ఆతా హై, లేకిన అబ ఉన్హేం కోఈ దూసరీ జగహ తలాశ కరనీ హీ చాహిఏ. ఔర ఏక బాత. మైం భీ ఇస ఆయోజన కీ ఖూబ సారీ ఆలోచనాఏం పఢతా రహా హూం. వైసే తో ముఝే యహ బాత దిలచస్ప లగీ కి అధికాంశ ఆలోచనాఏం లోగోం నే బగైర ఇస ఆయోజన మేం ఆఏ, ఔర బినా ఇసే సమఝే హీ కీ హై. సునీ-సునాఈ, పఢీ-పఢాఈ బాతోం కే ఆధార పర. జో లోగ కభీ ఇస ఆయోజన మేం శరీక హుఏ ఉనమేం సే బహుత హీ కమ నే ఇసకే బారే మేం ప్రతికూల కుఛ కహా-లిఖా హై. ఫిర భీ, ఏక బాత మేరే మన మేం అవశ్య ఆతీ హై. థోడీ దేర కే లిఏ మైం మాన లేతా హూం కి యహ ఆయోజన బహుత ఖరాబ హై, బహుత నికృష్ట హై. తో, క్యోం నహీం హమ ఏక ఆదర్శ ఔర ఉత్కృష్ట ఆయోజన కరకే దిఖాతే హైం? హమేం కిసనే రోకా హై? మైం జానతా హూం కి హమారే యహాం యాని ఇస ఫేస్టివల సే బాహర భీ కాఫీ కుఛ హోతా హై, అచ్ఛా హోతా హై. హాల హీ మేం కవితా సమయ కా ఆయోజన హుఆ. ఐసే ఔర ఆయోజన హోం తో కుఛ బాత బనే. ◙◙◙ సమ్పర్క సూత్ర: డౖ దుర్గాప్రసాద అగ్రవాల, ఈ-2/211, చిత్రకూట, జయపుర- 302021. డౖ రజనీశ భారద్వాజ, ఏ-243, త్రివేణీ నగర, గోపాలపురా బాయ పాస, జయపుర. 'ఏక ఔర అంతరీప' కే జనవరీ-మార్చ 2012 అంక మేం ప్రకాశిత.

మీడియా: కల, ఆజ ఔర కల

మీడియా కీ ఆజాదీ కీ బాత అభివ్యక్తి కీ ఆజాదీ కే సమానాంతర హై. జితనీ జరూరీ అభివ్యక్తి కీ ఆజాదీ హై ఉతనీ హీ జరూరీ మీడియా కీ ఆజాదీ భీ హై. ఔర ముఝే యహ కహనే మేం గర్వ కా అనుభవ హో రహా హై కి భారత మేం కుఛ ఛుట-పుట అపవాదోం కో ఛోడకర యే దోనోం హీ ఆజాదియాం విద్యమాన హైం. ఇన ఛుట-పుట అపవాదోం కా భీ సముచిత విరోధ హోతా హై ఔర ఇసలిఏ ఉన్హేం నజరన్దాజ కర దియా జానా చాహిఏ. లేకిన జబ హమ బదలతే పరివేశ మేం మీడియా కీ ఆజాదీ కీ బాత కరనా చాహతే హైం తో పహలా సవాల తో యహీ ఉఠతా హై కి యహ బదలతా పరివేశ క్యా హై. వైసే తో ఇసకే అనేక సన్దర్భ హో సకతే హైం లేకిన మైం ఫిలహాల బాజార ఔర పూంజీ కే సన్దర్భ మేం ఇస పరివర్తిత పరివేశ కో దేఖతే హుఏ కుఛ కహనా చాహూంగా. పిఛలే కుఛ బరసోం మేం, ముక్త అర్థవ్యవస్థా ఔర ఉదారీకరణ కే ప్రసార సే దేశ మేం కాఫీ కుఛ బదలా హై, ఔర ఉస కాఫీ కుఛ మేం మీడియా భీ శామిల హై. ఏక సమయ థా జబ ఇస మీడియా కో పత్రకారితా కే నామ సే జానా జాతా థా ఔర ఉసే ఏక మిశన మానా జాతా థా. లేకిన అబ సిర్ఫ ఉసకే నామ మేం హీ నహీం చరిత్ర మేం భీ బదలావ హుఆ హై ఔర వహ మిశన న రహకర ఏక వ్యవసాయ మేం తబ్దీల హో గయా హై. ఔర జబ వహ వ్యవసాయ బన గయా హై తో జాహిర హై కి ఉసకా లక్ష్య భీ లాభ అర్జిత కరనా హో గయా హై. అబ ఇసీ బదలే హుఏ పరివేశ మేం హమ మీడియా కీ భూమికా పర విచార కర సకతే హైం. మేరా ఐసా మాననా హై కి లాభ కే బావజూద ఏక ఆధారభూత నైతికతా ఔర ఆదర్శ కా భావ తో బనా హీ రహనా చాహిఏ. లేకిన దుర్భాగ్య సే కఈ దఫా ఐసా నజర నహీం ఆతా హై. చాక్షుష మీడియా మేం, ఖాస తౌర పర నిజీ చైనలోం మేం, జహాం టీఆరపీ హీ సర్వోపరి హో గఈ హై, ఔర ముద్రణ మాధ్యమోం మేం భీ, కఈ బార లగతా హై కి మునాఫా హీ సబ కుఛ హో గయా హై. సమాచారోం పర విజ్ఞాపన హావీ దిఖాఈ దేతే హైం ఔర పేడ న్యూజ వాలీ బాత భీ ఇతనీ పురానీ నహీం హుఈ హై కి హమారీ స్మృతి సే విలుప్త హో జాఏ. సమాచారోం కే చయన మేం లాభ-హాని కా నజరియా సాఫ లక్షిత హోతా హై. ముద్రణ మాధ్యమోం మేం హమారీ భాషా కే సాథ జో సులూక హో రహా హై ఉసకే మూల మేం భీ యహీ లాభ కీ ప్రవృత్తి కామ కరతీ దిఖాఈ దేతీ హై. లగతా హై కి అఖబారోం కే మాలికోం కో భాషా కీ శుచితా కీ నహీం కోఈ చింతా నహీం హై. బల్కి వే తో యహ సోచకర కి ఇససే ఉనకో జ్యాదా లాభ హోగా, భాషా కో ఔర భీ వికృత కరనే జరా భీ సంకోచ నహీం కర రహే హైం. కోఈ భీ మాధ్యమ జడ హోకర నహీం జీ సకతా, లేకిన యహ దేఖా జానా చాహిఏ కి వహ కిస తరహ బదల రహా హై. ఇధర అధికాంశ అఖబారోం మేం గమ్భీర, విచారోత్తేజక ఔర సకారాత్మక సామగ్రీ కా అనుపాత నిరంతర ఘట ఔర హల్కీ-ఫుల్కీ, చటపటీ, అశ్లీలతా కీ తరఫ ఝుకీ హుఈ ఔర ఏక హద తక వికృత రుఝాన వాలీ సామగ్రీ కా అనుపాత బఢ రహా హై. బహుత బార లగతా హై కి మీడియా కో జిన చీజోం కే ప్రతిపక్ష మేం హోనా చాహిఏ వహ ఉన్హీం కే సమర్థన ఔర సేవా మేం ఖడా హై. నిశ్చయ హీ యహ స్థితి చింతాజనక హై. దృశ్య మాధ్యమోం మేం తో అర్థశాస్త్ర కా వహ నియమ బహుత స్పష్ట నజర ఆతా హై కి జబ అచ్ఛీ ఔర బురీ ముద్రా ఏక సాథ చలతీ హై తో బురీ ముద్రా అచ్ఛీ ముద్రా కో ప్రచలన సే హటా దేతీ హై. నిజీ చైనలోం నే దూరదర్శన కో లగభగ అదృశ్య హీ కర దియా హై. నిజీ చైనల మతలబ కేవల ఔర కేవల ఫిల్మీ సామగ్రీ. యహాం భీ జైసే నీచే గిరనే కీ ఏక హోడ లగీ హై. రియలిటీ శోజ కే నామ పర న జానే క్యా-క్యా దిఖాయా జా రహా హై. అబ సవాల యహ రహ జాతా హై కి ఐసే మేం మీడియా సే హమారీ అపేక్షాఏం క్యా హోం? మైం జానతా హూం కి బేశర్మ పూంజీ కే ఇస దౌర మేం మునాఫే కీ బాత కో పూరీ తరహ సే ఖత్మ నహీం కియా జా సకతా, లేకిన ఫిర భీ మైం యహ ఉమ్మీద కరనా చాహతా హూం కి మీడియా అపనే సామాజిక దాయిత్వ కో విస్మృత న కరే. వహ లోగోం కా మనోరంజన కరనే కే సాథ హీ ఉన్హేం శిక్షిత ఔర సంస్కృత కరనే కే అపనే దాయిత్వ కా భీ నిర్వహన కరే. మనోరంజన కా అర్థ కేవల ఫూహడ నాచ హీ నహీం హై, మనోరంజన సురుచిపూర్ణ భీ హో సకతా హై. లాభ ఖబరోం కే వివేకపూర్ణ చయన ఔర సంతులిత ప్రస్తుతికరణ సే భీ కమాయా జా సకతా హై. మైం ఉదాస తో హూం, లేకిన నిరాశ నహీం హూం. ముఝే విశ్వాస హై కి మీడియా అపనే భటకావ కే ఇస దౌర సే జల్దీ హీ ఉబరేగా ఔర ఫిర సే వహ భూమికా అదా కరనే లగేగా జో ఉససే అపేక్షిత హై. ◙◙◙ జయపుర కే సమాచార పత్ర డేలీ న్యూజ మేం 26 జనవరీ, 2012 కో ప్రకాశిత.

వర్ష 2011 మేం హిందీ భాషా ఔర సాహిత్య

బీతతే జా రహే సాల కే ఆఖిరీ దినోం మేం పూరే సాల కా లేఖా జోఖా కరనే బైఠా హూం తో సబసే పహలే ఇస బాత పర ధ్యాన జాతా హై కి హమారే సమాజ కీ భాషా కీ జరూరతోం మేం తేజీ సే బదలావ ఆ రహా హై. అబ తక హమ జిస తరహ సే భాషా కో బరతతే రహే హైం, బరతావ కా వహ తరీకా అబ ప్రచలన సే బాహర హోతా జా రహా హై. హమారే సమయ మేం విభిన్న కారణోం సే, జినమేం డమ్బింగ డాఉన సిణ్డ్రోమ భీ ఏక హై, భాషా కీ పారమ్పరిక మహత్తా కా తేజీ సే క్షరణ హుఆ హై. స్వాభావిక హై కి మేరీ అపనీ భాషా హిందీ భీ ఇస సే అఛూతీ నహీం రహీ హై. బఢతే వైశ్వీకరణ నే అంగ్రేజీ కో ఔర భీ అధిక తాకతవర బనాయా హై ఔర ఉసకే తాకతవర హోనే కా ఖామియాజా తమామ భారతీయ భాషాఓం కో, జినమేం హిందీ భీ ఏక హై, భుగతనా పడా హై. రోజీ-రోటీ కే లిహాజ సే హిందీ కీ మహతా మేం కమీ ఆఈ హై ఔర ఇసకా అసర హిందీ కే పారంపరిక పఠన-పాఠన పర భీ పడా హై. నఏ ఖుల రహే నిజీ విశ్వవిద్యాలయోం మేం తో భాషా కే అధ్యయన-అధ్యాపన కీ సమ్భావనాఏం లగభగ ఖత్మ హీ హో గఈ హై. జహాం హిందీ కా అధ్యాపన హో రహా హై వహాం భీ స్థితి బేహతర ఔర ఉత్సాహపూర్ణ నహీం హై. లేకిన వైసే హిందీ మేం రోజగార కే నఏ అవసర భీ ఖూబ పైదా హుఏ హైం. అనువాద కా బాజార ఖూబ ఫలా ఫూలా హై లేకిన ఉస బాజార కే లిఏ హమారీ తైయారీ అభీ కమ హీ హై. ఇధర భారత సరకార కే గృహ మంత్రాలయ కే రాజభాషా ప్రభాగ నే ఏక విజ్ఞప్తి జారీ కర హిందీ కే తథాకథిత కఠిన శబ్దోం కీ బజాయ అంగ్రేజీ కే ప్రచలిత శబ్దోం కా ప్రయోగ కరనే కీ సలాహ దేకర హిందీ కో ఠేస పహుంచాఈ హై. లేకిన ఐసా భీ నహీం హై కి సబ కుఛ నకారాత్మక హీ హై. ఇంటరనేట, మోబాఇల ఆది పర హమారీ భాషా కా ప్రయోగ బహుత తేజీ సే బఢ రహా హై లేకిన ఇస వజహ సే భాషా కే స్వరూప మేం బహుత తేజీ సే బదలావ ఆ రహే హైం. ఆనే వాలే బరసోం మేం హమేం నఏ సాంచే మేం ఢలీ హిందీ కో దేఖనే కా ఔర ఉసే బరతనే కా అభ్యస్త హోనా హోగా. జహాం తక సాహిత్య కా సవాల హై, హమ చాహేం తో ఇస బాత పర ఖుశీ మనా సకతే హైం కి ఖూబ లిఖా జా రహా హై ఔర ఛప భీ ఖూబ రహా హై. లేకిన దుఖ కీ బాత యహ హై కి ఇసీ అనుపాత మేం పాఠక సంఖ్యా మేం వృద్ధి నహీం హుఈ హై. కమ సే కమ కితాబోం కీ బిక్రీ సే తో యహీ లగతా హై. కితాబోం కీ వైయక్తిక ఖరీద కా గ్రాఫ జస కా తస హై ఔర అధికతర ప్రకాశక సరకారీ ఔర సాంస్థానిక ఖరీద పర హీ ఆశ్రిత హైం. హాం, ఇతనా జరూర హుఆ హై కి రాజస్థాన కే ఏక ప్రకాశక బోధి ప్రకాశన నే మాత్ర ఏక-ఏక సౌ రుపయే మేం దస పుస్తకోం కే దో సేట ప్రకాశిత కర ఔర ఉన్హేం ఠీక సే బేచ కర ఇస ఠహరే పానీ మేం హలచల పైదా కరనే కీ ఏక కోశిశ కీ. లేకిన శేష ప్రకాశన జగత పర ఇస ప్రయాస కీ కోఈ సకారాత్మక ప్రతిక్రియా దేఖనే కో నహీం మిలీ. హిందీ సాహిత్య కీ దునియా మేం ఏక బడీ బాత యహ హుఈ హై కి నఈ తకనీక నే లేఖక కో ఉసకీ రచనాశీలతా కే ప్రసార కే లిఏ అనేక వైకల్పిక మాధ్యమ సులభ కరా దిఏ హైం. పిఛలే బరస హిందీ కే నఏ లేఖకోం కే అలావా అనేక ప్రతిష్ఠిత లేఖకోం నే భీ బ్లౖగ, ఫేసబుక వగైరహ కా ఖూబ ప్రయోగ కర ఇన నఏ మాధ్యమోం కో అపనీ స్వీకృతి ప్రదాన కీ. ఫేసబుక పర బహుత సారే ముద్దోం పర జీవంత బహసేం చలీం. బ్లౖగ్స పర భీ కాఫీ కుఛ బేహతరీన దేఖనే కో మిలా. ఏక ఔర ఖాస బాత యహ హుఈ కి విధాఓం కీ జకడబన్దీ మేం బహుత కమీ ఆఈ ఔర ఉనమేం పారస్పరిక అంత:క్రియా బఢీ. ముఝే యహ బాత భీ మహత్వపూర్ణ లగతీ హై కి అంగ్రేజీ సహిత అనేక విదేశీ భాషాఓం కీ నవ ప్రకాశిత పుస్తకేం అబ తురంత హిందీ మేం భీ సులభ హోనే లగీ హైం. నిశ్చయ హీ ఇససే భీ హిందీ కీ దునియా సమృద్ధ హో రహీ హై. తో కుల మిలాకర భాషా ఔర సాహిత్య దోనోం హీ దృష్టియోం సే బీతా సాల మిలా-జులా రహా హై. ◙◙◙ దినాంక 25 దిసమ్బర 2011 కో దైనిక డేలీ న్యూజ మేం ప్రకాశిత ఆలేఖ కా కించిత పరివర్తిత రూప.