మకర సంక్రాన్తి కా త్యౌహార వైసే తో పూరే భారత వర్ష మేం బడీ హీ ధూమధామ సే మనాయా జాతా హై ఔర యహీ త్యౌహార హమారే దేశ కే అలగ-అలగ హిస్సోం మేం అలగ-అలగ నామ ఔర తరీకే సే మనాయా జాతా హై। ఇస త్యౌహార కో హమారే ఉత్తరాఖణ్డ మేం "ఉత్తరాయణీ" కే నామ సే మనాయా జాతా హై తథా గఢవాల మేం ఇసే పూర్వీ ఉత్తర ప్రదేశ కీ తరహ "ఖిచడీ సంక్రాన్తి" కే నామ సే మనాయా జాతా హై। కుమాఊం మేం యహ త్యౌహార స్థానీయ భాషా మేం ఘుఘుతియా కే నామ సే జానా జాతా హై యహ కూమాఊం సబసే బడా త్యౌహార మానా జాతా హై ఔర మైం సమఝతా హూం కి యహ ఏక స్థానీయ పర్వ హోనే కే సాథ సాథ హమారా స్థానీయ లోక ఉత్సవ భీ హై। క్యోంకి ఇస దిన ఏక విశేష ప్రకార క వ్యంజన ఘుఘుత బనాయా జాతా హై జిస కారణ కూమాఊం మేం మకర సంక్రాన్తి కో ఊత్తరాయణీ కే సాథ సాథ ఘుఘుతియా త్యార కే నామ సే జ్యాదా జానా జాతా హై।
ఘుఘుతే బనానే కీ భీ అపనీ అలగ తరహ కీ పరంపరా హై, యహ ఏక ఐసా వ్యంజన హై జో కేవల ఇస అవసర పర హీ బనాయా జాతా హై। వైసే బనానే మేం యహ కోఈ విశిష్ట రైసీపీ నహీ హై। సబసే పహలే పానీ గరమ కరకే ఉసమేం గుడ డాలకర చాశ్నీ బనా లీ జాతీ హై, ఫిర ఆటా ఛానకర ఇసే ఆటే మేం మిలాకర గూంథ లియా జాతా హై। జబ ఆటా రోటీ బనానే కీ తరహ తైయార హో జాతా హై తో ఆటే కీ కరీబ ౬" లమ్బీ ఔర కనిష్కా కీ మోటాఈ కీ బేలనాకార ఆకృతియోం కో హిన్దీ కే ౪ కీ తరహ మోడ్కర నీచే సే బంద కర దియా జాతా హై। ఇన ౪ కీ తరహ దిఖనే వాలీ ఆకృతియోం కో స్థానీయ భాషా మేం ఘుఘుతే కహతే హైం। ఘుఘుతోం కే సాథ సాథ ఇసీ ఆటే సే అన్య తరహ కీ ఆకృతియాం భీ బనాయీ జాతీ హైం, జైసే అనార కా ఫూల, డమరూ, సుపారీ, టోకరీ, తలవార ఆది పర సాముహిక రూప సే ఇనకో ఘుఘూత కే నామ సే హీ జానా జాతా హై। ఘుఘుతే బనానే కా క్రమ దోపహర కే బాద కరీబ ౨:౦౦ - ౩:౦౦ బజే సే శురు హో జాతా హై జిసమేం పరివార కా హర సదస్య యోగదాన కరతా హై।
ఆటే కీ ఆకృతియాం బన జానే కే బాద ఇనకో సుఖానే కే లిఏ ఫైలాకర రఖ దియా జాతా హై। రాత తక జబ ఘుఘుతే సూఖ కర థోడా ఠోస హో జాతే హై తో ఉనకో ఘీ యా వనస్పతి తేల మేం మేం పూరియోం కీ తరహ తలా జాతా హై। వైసే ఇస సమయ తక బచ్చే సో జాతే హై పర అగర బచ్చోం కీ ఉత్సుక్తా అధిక హుయీ తో కిసీ కో భీ తలతే సమయ బాత కరనే కే మనాహీ రహ్తీ హై। హమేం తో బచపన మేం యహ కహ కర శాన్త రహ్నే కో కహా జాతా థా కి అగర శోర కరోగే తో ఘుఘుతే ఉడ జాయేంగే। ఇసకా ముఖ్య కారణ యహ హై కి ఇససే రసోఇయే కా ధ్యాన భంగ నా హో, దుసరా కారణ యహ భీ రహతా హై కి థూక కే ఛీటే అగర గర్మ తేల మేం పడేంగే తో తేల కే ఛీంటే భీ కాఫీ నుకసాన కర సకతే హైం। పర ఏక విశేష బాత యహ రహతీ హై కి ఘుఘుతే కౌఓం కో ఖిలానే సే పహలే కోఈ నహీ ఖా సకతా।
ఘుఘుతోం కో తలనే కే బాద ఇనకీ మాలా బనాయీ జాతీ హై జిసే ఔర సున్దర బనానే కే మాలా మేం మూంగఫలీ, స్థానీయ ఫల జైసే మాలటా/నారంగీ, బాదామ కీ గరీ యా అన్య మేవే భీ పిరోయే జాతే హైం। ఘుఘుతోం కీ మాలా బనానే కే బాద ఇనకో అగలే దిన కౌఓం ఖిలానే కీ తైయారీ కే సాథ సంభాలకర రఖ దియా జాతా హై।
కూమాఊం కే అల్మోడా, చమ్పావత, నైనీతాల తథా ఉధమసింహనగర జనపదీయ క్షేత్రోం మేం మకర సంక్రాన్తి కో (అర్థాత మాఘ మాస కే ౧ గతే కో) ఘుఘుతే బనాయే జాతే హైం ఔర అగలీ సుబహ (౨ గతే మాఘ కో) కో కౌవే కో దియే జాతే హైం (కౌఓం కో పితరోం కా ప్రతీక మానకర యహ పితరోం కో అర్పణ మానా జాతా హై)। వహీం రామగంగా పార కే పిథౌరాగఢ ఔర బాగేశ్వర అంచల మేం మకర సంక్రాన్తి కీ పూర్వ సంధ్యా (పౌష మాస కే అంతిమ దిన అర్థాత మశాన్తి) కో హీ ఘుఘుతే బనాయే జాతే హైం ఔర మకర సంక్రాన్తి అర్థాత మాఘ ౧ గతే కో కౌవే కో ఖిలాయే జాతే హైం।
వైసే తో పహాడో మేం కౌఏ కో ప్రియ మానా జాతా హై ఔర తడకే ఉసకా స్వర ఘర కే ఆస పాస సునాయీ దేనా శుభ మానా జాతా హై పర ఇస దిన కౌఓం కీ విశేష పూఛ రహతీ హై। ఛోటే-ఛోటే బచ్చే భీ తడకే ఉఠ, స్నాన కరకే తైయార హో జాతే హైం ఔర ఘుఘుతోం కీ మాలా పహన కర కౌవే కో ఆవాజ లగాతే హైం;
కాలే కౌవా కా-కా, యే ఘుఘుతీ ఖా జా
కాలే కౌవ్వా కా-కా, పూస కీ రోటీ మాఘే ఖా
ఇసీ ప్రకార కే కఈ నారే హైం జైసే
కాలే కౌఆ కాలే, ఘుఘుతి మాలా ఖా లే ఆది
ఇసకే బాద శురూ హోతా హై రిశ్తేదారోం తథా మిత్రగణోం కే ఘర-ఘర ఘుఘూతే బాంటనే కా సిలసిలా ఔర యహ కఈ దినోం తక చలతా రహతా హై। జో సద్స్య ఘర సే దూర రహతే హైం ఉనకే లిఏ ఘుఘూతే సమ్భాల కర రఖ దియే జాతే హైం, జిససే జబ వహ ఘర పర ఆయేం తో ఉనకో ఖానే కే లిఏ దియే జా సకేం। జో లోగ అపనే ఘర సే దూర రహతే హైం ఉనకో భీ ఘుఘూతే ఖానే కా ఈన్తజార రహతా హై। ఆజకల ఘుఘూతే ప్రియజనోం తక పార్సల ఔర కోరియర కే మాధ్యమ సే భీ భేజే జానే లగే హైం। వైసే ఘుఘూతియా కే దిన ఘుఘూతే బనానే కే బాద ఇనకో ఆవశ్యకతానుసార బసన్త పంచమీ తక బనాయా జా సకతా హై, పర ఇస దిన ఇనకో హర ఘర మేం బనాయా జానా ఆవశ్యక హోతా హై।
ఘుఘుతియా త్యార సే సమ్బధిత ఏక కథా ప్రచలిత హై....
కహా జాతా హై కి కూమాఊం మేం ఏక రాజా థా జిసకే మంత్రీ కా నామ ఘుఘుతియా థా। ఘుఘుతియా ఏక కుశల యోద్ధా హోనే కే సాథ సాథ బడా హీ మహత్వాకాంక్షీ భీ థా। ధీరే ధీరే ఉసకీ మహత్వాకాంక్షా ఇతనీ బఢ గయీ కి వహ ఖుద రాజా బననే కీ సోచనే లగా। ఏక బార జబ వహ అపనే కిసీ సాథీ కే సాథ రాజా కో మారకర ఖుద రాజా బననే కా షడ్యన్త్ర బనా రహా థా తో ఏక కౌఏ నే ఉనకీ బాతేం సున లీ। కౌఆ బడా హీ చతుర పక్షీ సమఝా జాతా హై, జిస కారణ హీ బాల కథాఓం మేం ప్యాసే కౌఏ కీ కహానీ బడీ ప్రసిద్ధ హై।
కౌవ్వే కో జైసే హీ రాజా కీ హత్యా కీ సాజిశ కీ జానకారీ హుయీ, ఉసనే తురన్త ఆకర రాజా కో ఇస బారే మేం సూచిత కర దియా। రాజా కో పహలే తో విశ్వాస నహీ హుఆ పరన్తు ఉసనే ఘుగుతియా కో గిరఫతార కర కారాగార మేం డాల దియా। జిసకే బాద జాంచ మేం బాత సహీ పాయే జానే పర రాజా ద్వారా మంత్రీ ఘుఘుతియా కో మృత్యుదండ మిలా। కౌఏ కీ ఇస చతురాఈ ఔర రాజా కే ప్రతి రాజభక్తి సే రాజా బడా ప్రభావిత హుఆ ఔర ఉసనే రాజ్య భర మేం ఘోషణా కరవా దీ కి మకర సంక్రాన్తి కే దిన సభీ రాజ్యవాసీ కౌవ్వో కో పకవాన బనా కర ఖిలాఏంగే। తభీ సే కౌఓం కే ప్రతి సౌహార్ద ప్రకట కరనే వాలే ఇస అనోఖే త్యౌహార కో మనానే కీ ప్రథా కీ శురూవాత మానీ జాతీ హై।
విశ్వ మేం పశు పక్షియోం సే సమ్బంధిత కఈ త్యోహార మనాయే జాతే హైం పర కౌఓం కో విశేష వ్యంజన ఖిలానే కా యహ అనోఖా త్యౌహార ఉత్తరాఖణ్డ కే కుమాఊం అంచల కే అలావా శాయద కహీం నహీ మనాయా జాతా హై। వైసే కౌఏ కీ చతురాఈ కే బారే మేం కహావత హై కి మనుష్యోం మేం నౌఆ ఔర జానవరోం మేం కౌఆ అర్థాత మానవోం మేం నాఈ ఔర జానవరోం మేం కౌఆ సబసే బుద్ధిమాన హోతే హైం। కౌఏ కీ చతురాఈ కే బారే మేం కఈ వైజ్ఞానిక శోధ భీ హో చుకే జినసే భీ ఇస బాత కీ పుష్టి హుయీ హై కి కౌఏ కా మష్తిష్క అన్య పశు-పక్షియోం సే అధిక వికసిత హోతా హై।
కాలే కవా కాలే, ఘుఘుతీ మావా ఖా లే - ఘుఘుతీ త్యౌహార ముబారక !
రాజేశ జోశీ -
కుమాఉనీ రస్మో-రివాజ
