ఏక బరస మేం సూరజ కే హిసాబ సే బారహ మహీనే హోతే హైం,
లేకిన చన్ద్రమా కే హిసాబ సే తేరహ మహీనే హోతే హైం।
సూరజ బాహ్యముఖీ శక్తి కా ప్రతీక హై
ఔర చన్ద్రమా అన్తర్ముఖీ శక్తి కా।
సూర్య శక్తి మర్ద శక్తి గినీ జాతీ హై
ఔర చన్ద్ర శక్తి స్త్రీ శక్తి।
దోనోం శక్తియాఁ స్థూల శక్తి ఔర సూక్ష్మ శక్తి కీ ప్రతీక హైం
అన్తర కీ సూక్ష్మ చేతనా, జానే కితనే జన్మోం సే,
ఇంసాన కే భీతర పడీ పనపతీ రహతీ హై।
యహ అపనే కరమ సే భీ బనతీ-బిగడతీ హై
ఔర పితా-పితామహ కే కరమోం సే భీ।
హమారే అపనే దేశ మేం, కఈ జాతియోం మేం
ఏక బడీ రహస్యమయ బాత కహీ జాతీ హై,
హర బచ్చే కే జన్మ కే సమయ,
కి బిధ మాతా, తుమ రూఠకర ఆనా ఔర మానకర జానా।
ఇసకా అర్థ యహ లియా జాతా హై కి బిధ మాతా,
కిస్మత కో బనానే వాలీ శక్తి, జబ అపనే ప్రియ
సే రూఠకర ఆతీ హై, తో బహుత దేర బచ్చే కే పాస బైఠతీ హై
ఔర ఆరామ సే ఉసకీ కిస్మత కీ లకీరేం బనాతీ హై...
మైం సమఝతీ హూఁ కి బిధ మాతా కీ యహ గాథా
బహుత గహరే అర్థోం మేం హై కి వహ జబ కిస్మత
కీ లకీరేం బనానే లగే తో సాఇకిక శక్తి కో న భూల జాఏ,
పశ్చిమ కీ గాథా మేం జో తేరహవీం థాలీ పరసనే కా ఇశారా హై,
ఠీక వహీ పూరబ కీ గాథా మేం సాఇకిక శక్తియోం
సే న రూఠనే కా సంకేత హై।...........
మర్ద నే అపనీ పహచాన మైం లఫ్జ మేం పానీ హోతీ హై, ఔరత నే మేరీ లఫ్జ మేం...
‘మైం’ శబ్ద మేం ‘స్వయం’ కా దీదార హోతా హై, ఔర ‘మేరా’ శబ్ద ‘ప్యార’ కే ధాగోం మేం లిపటా హుఆ హోతా హై...
లేకిన అంతర మన కీ యాత్రా రుక జాఏ తో మైం లఫ్జ మహజ అహంకార హో జాతా హై ఔర మేరా లఫ్జ ఉదాసీనతా। ఉస సమయ స్త్రీ వస్తు హో జాతీ హై, ఔర పురుష వస్తు కా మాలిక।
మాలిక హోనా ఉదాసీనతా నహీం జానతా, లేకిన మలకియత ఉసకీ వేదనా జానతీ హై।
రజనీశ జీ కే లఫ్జోం మేం ‘‘వేదనా కా అనువాద దునియా కీ కిసీ భాషా మేం నహీం హో సకతా। ఇసకా ఏక అర్థ ‘పీడా’ హోతా హై, పర దూసరా అర్థ ‘జ్ఞాన’ హోతా హై। యహ మూల ధాతు ‘వేద’ సే బనా హై, జిస సే విద్వాన బనతా హై—జ్ఞాన కో జాననే వాలా। వేదనా కా అర్థ హో జాతా హై —జో దుఖ కే జ్ఞాన కో జానతా హై।’’ సో ఇస వేదనా కే పహలూ సే కుఛ ఉన గీతోం కో దేఖనా హోగా, జో ధరతీ కీ ఔర మన కీ మిట్టీ సే పనపతే హైం।
లోకగీత బహుత వ్యాపక దుఖ సే జన్మ లేతా హై, వహ ఉస హకీకత కీ జమీన పర పైర రఖతా హై, జో బహుత వ్యాపక రూప మేం ఏక హకీకత బన చుకీ హోతీ హై।
ఇసీ తరహ కహావతేం భీ ఐసే సంస్కారోం సే బనతీ హైం, జి పర్త దర పర్త బహుత కుఛ అపనే మేం లపేట కర రఖతీ హైం। జైసే కభీ బంగాల మేం కహావత థీ—‘‘జో ఔరత పఢనా లిఖనా సీఖతీ హై, వహ దూసరే జన్మ మేం వేశ్యా హోకర జన్మ లేతీ హై।
హమారే దేశ కీ అలగ-అలగ భాషాఓం కే హోఠోం పర ఐసీ కితనీ కహావతేం ఔర గీత సులగతే హైం। ఆమ స్త్రీ కీ హాలత కా అనుమాన కుఛ ఉన్హీం సే లగానా హోగా... అమృతా కే లిఖే శబ్ద ఉనకీ లిఖీ పుస్తకోం సే ....
లేకిన చన్ద్రమా కే హిసాబ సే తేరహ మహీనే హోతే హైం।
సూరజ బాహ్యముఖీ శక్తి కా ప్రతీక హై
ఔర చన్ద్రమా అన్తర్ముఖీ శక్తి కా।
సూర్య శక్తి మర్ద శక్తి గినీ జాతీ హై
ఔర చన్ద్ర శక్తి స్త్రీ శక్తి।
దోనోం శక్తియాఁ స్థూల శక్తి ఔర సూక్ష్మ శక్తి కీ ప్రతీక హైం
అన్తర కీ సూక్ష్మ చేతనా, జానే కితనే జన్మోం సే,
ఇంసాన కే భీతర పడీ పనపతీ రహతీ హై।
యహ అపనే కరమ సే భీ బనతీ-బిగడతీ హై
ఔర పితా-పితామహ కే కరమోం సే భీ।
హమారే అపనే దేశ మేం, కఈ జాతియోం మేం
ఏక బడీ రహస్యమయ బాత కహీ జాతీ హై,
హర బచ్చే కే జన్మ కే సమయ,
కి బిధ మాతా, తుమ రూఠకర ఆనా ఔర మానకర జానా।
ఇసకా అర్థ యహ లియా జాతా హై కి బిధ మాతా,
కిస్మత కో బనానే వాలీ శక్తి, జబ అపనే ప్రియ
సే రూఠకర ఆతీ హై, తో బహుత దేర బచ్చే కే పాస బైఠతీ హై
ఔర ఆరామ సే ఉసకీ కిస్మత కీ లకీరేం బనాతీ హై...
మైం సమఝతీ హూఁ కి బిధ మాతా కీ యహ గాథా
బహుత గహరే అర్థోం మేం హై కి వహ జబ కిస్మత
కీ లకీరేం బనానే లగే తో సాఇకిక శక్తి కో న భూల జాఏ,
పశ్చిమ కీ గాథా మేం జో తేరహవీం థాలీ పరసనే కా ఇశారా హై,
ఠీక వహీ పూరబ కీ గాథా మేం సాఇకిక శక్తియోం
సే న రూఠనే కా సంకేత హై।...........
మర్ద నే అపనీ పహచాన మైం లఫ్జ మేం పానీ హోతీ హై, ఔరత నే మేరీ లఫ్జ మేం...
‘మైం’ శబ్ద మేం ‘స్వయం’ కా దీదార హోతా హై, ఔర ‘మేరా’ శబ్ద ‘ప్యార’ కే ధాగోం మేం లిపటా హుఆ హోతా హై...
లేకిన అంతర మన కీ యాత్రా రుక జాఏ తో మైం లఫ్జ మహజ అహంకార హో జాతా హై ఔర మేరా లఫ్జ ఉదాసీనతా। ఉస సమయ స్త్రీ వస్తు హో జాతీ హై, ఔర పురుష వస్తు కా మాలిక।
మాలిక హోనా ఉదాసీనతా నహీం జానతా, లేకిన మలకియత ఉసకీ వేదనా జానతీ హై।
రజనీశ జీ కే లఫ్జోం మేం ‘‘వేదనా కా అనువాద దునియా కీ కిసీ భాషా మేం నహీం హో సకతా। ఇసకా ఏక అర్థ ‘పీడా’ హోతా హై, పర దూసరా అర్థ ‘జ్ఞాన’ హోతా హై। యహ మూల ధాతు ‘వేద’ సే బనా హై, జిస సే విద్వాన బనతా హై—జ్ఞాన కో జాననే వాలా। వేదనా కా అర్థ హో జాతా హై —జో దుఖ కే జ్ఞాన కో జానతా హై।’’ సో ఇస వేదనా కే పహలూ సే కుఛ ఉన గీతోం కో దేఖనా హోగా, జో ధరతీ కీ ఔర మన కీ మిట్టీ సే పనపతే హైం।
లోకగీత బహుత వ్యాపక దుఖ సే జన్మ లేతా హై, వహ ఉస హకీకత కీ జమీన పర పైర రఖతా హై, జో బహుత వ్యాపక రూప మేం ఏక హకీకత బన చుకీ హోతీ హై।
ఇసీ తరహ కహావతేం భీ ఐసే సంస్కారోం సే బనతీ హైం, జి పర్త దర పర్త బహుత కుఛ అపనే మేం లపేట కర రఖతీ హైం। జైసే కభీ బంగాల మేం కహావత థీ—‘‘జో ఔరత పఢనా లిఖనా సీఖతీ హై, వహ దూసరే జన్మ మేం వేశ్యా హోకర జన్మ లేతీ హై।
హమారే దేశ కీ అలగ-అలగ భాషాఓం కే హోఠోం పర ఐసీ కితనీ కహావతేం ఔర గీత సులగతే హైం। ఆమ స్త్రీ కీ హాలత కా అనుమాన కుఛ ఉన్హీం సే లగానా హోగా... అమృతా కే లిఖే శబ్ద ఉనకీ లిఖీ పుస్తకోం సే ....
